मृगेन्द्र आगम: विद्या एवं योग पाद (भट्ट नारायणकण्ठ वृत्ति सहित प्राचीनतम कामिक आगम परिशिष्ट)

त्वात्। अथ स्थिरस्वभावस्यास्य सहकारिणो-
ऽतिशयाधानं कुर्वन्ति येन कालान्तरेऽर्थक्रियां
करोतीति। एतदप्यसद्यस्मादनाहितातिश-
यात् स्वभावादाहितातिशयोऽन्य एवेति स्थि-
रैकस्वभावतैव त्रुट्यति। तथाहि सहकारिभ्यो-
ऽतिशयोत्पत्तौ स पूर्वोत्पन्नानाहितातिशयस्व-
भावः स्वत एव विनष्टोऽभ्युपगन्तव्यः। तस्या-
नश्वरस्वभावत्वेन नाशहेतोरपि तत्राकिंचित्क-
रत्वात्, विनश्वरोद्भवस्वभावत्वे वा वैयर्थ्या-
त्तस्य च स्वभावस्याविशेषात् प्रतिक्षणमिति
क्षणिकता। तदेवं न नित्यस्य क्रमेणार्थक्रिया।
नापि युगपत्करणमुपपद्यते यस्माद्यौगपद्येन
निर्वर्तिताथर्क्रियोऽपि तस्मात्स्वभावान्न विरमेत्
स्थीरैकस्वभावत्वात्, स्वभावविरतौ स्वभाव-
हानिः क्षणिकत्वमेव। अथ नास्य स्वभावान्तर-
योगः, किंतु न करोत्येवायं, कार्यस्य त्वयं वि-
पाकः कृतस्य यत्कर्तुमशक्यत्वमेव। तदप्ययुक्तं
तस्य तावदर्थक्रियामकुर्वतोऽस्यैव सत्ताया एव
दुर्लभत्वात्
‘अर्थक्रियासमर्थं यत्तदत्र परमार्थसत्।’

८८ मृगेन्द्रतन्त्रे । [ १।२
इत्युक्तत्वात् । अर्थक्रियाकरणलक्षणात् स्वभा-
वात्तदकरणात्मकस्वभावोऽन्य एवेति कथमस्य
न स्वभावान्तरयोगः । यदि च यौगपद्येनापि
कुर्वन्ननवरतं करोति, तदा स्वभावाविशेषात्
सर्वदा सर्वार्थक्रियाकरणप्रसङ्ग इति क्षणिक-
मेवेदं संवेदनं युक्तं, नतु तद्व्यतिरिक्तनित्या-
त्मसिद्धिरिति पूर्वः पक्षः ॥ २४ ॥
सिद्धान्तस्तु
तदसत्कर्मणो भोगा-
दृतीतानुभवस्मृतेः ।
तदेतत्क्षणिकत्वं संवेदनस्य, नैरात्म्यभाव-
नाभ्युपगमनं च न युक्तं स्वसंवेदनसिद्धस्य
स्थिररूपस्यापरोक्षस्यात्मनः प्रकाशनात् । ननु
सदृशपरापरक्षणोत्पत्तिविप्रलब्धत्वात् स्थैर्यम-
ध्यारोपितमित्युक्तम् । तदयुक्तं स्वात्मनि क्रिया-
विरोधादध्यारोपानुपपत्तेः । यदपि क्षणभङ्ग-
साधनार्थमक्षणिकस्य क्रमयौगपद्याभ्यामर्थ-
क्रियाविरोधात्सत्ताया एवासिद्धत्वाद्यत्सत् त-
त्क्षणिकमित्यनुमापनघटनं कृतं, तत्स्वसंवेदन-

श्रीमद्भट्टनारायणकण्ठविरचितवृत्त्युपेते । ८९
लक्षणप्रमाणबाधितत्वादयुक्तमक्षणिकस्य सतः
सर्वस्य स्वसंवेदनस्यानुभवसिद्धत्वात् , अनैका-
न्तिकं च सर्वस्य सतः क्षणिकत्वेन व्या-
प्तिप्रदर्शने सति अक्षणिकस्य परमार्थसतो
वैधर्म्यदृष्टान्तस्यासंभवाद्विपक्षव्यावृत्त्यदर्शनेन
हेतोः केवलान्वयिनो गमकत्वाभावात्। विरुद्ध-
श्चायमसत्त्वाख्यो हेतुः साध्यविपर्ययेणाक्षणिक-
त्वेन सर्वार्थक्रियाकारिणि घटादौ सिद्धव्याप्ति-
कत्वात्। यदप्येतद्व्याप्तिसाधनार्थं नित्यस्य क्रम-
यौगपद्याभ्यामर्थक्रियाविरोधादिति हेत्वन्तरं,
तदप्याश्रयासिद्धत्वादयुक्तम् । नहि नित्यः क-
श्चिदर्थो भवद्भिरभ्युपगतो यत्रायं हेतुः सिद्धः
स्यात् । नचानित्यस्यापि मण्यादेरर्थस्य क्रमेणा-
नैकदेशस्थांस्तांस्तान्भावान्प्रकाशयतो, युगपच्चै-
कगृहगतान् घटपटादीनवभासयतः कश्चिद्वि-
रोधः। अपिच न तावत् क्षणिकं संवेदनमनेक-
क्षणनिर्वर्त्यार्थक्रियानुष्ठानसमर्थमुत्पत्त्यनन्तरं
ध्वंसिनस्तदुपपत्त्ययोगात् । नचारोपितं स्थैर्यं
तत्तद्व्यापारनिर्वर्तनक्षमं, तस्य च स्वात्मन्यध्या-
रोपानुपपत्तेरित्युक्तत्वात्। आरोप्यस्य चावस्तु-
१२

त्वेनार्थक्रियानुष्ठानमसंबद्धम्। वस्तुत्वे च स्थिर-
स्यावबोधस्यात्मरूपत्वेनास्माभिरभ्युपगमान्ना-
स्ति भेदः। क्षणव्यतिरिक्तश्च सत्तासन्तानो
न कथंचिदुपलभ्यते, तस्मात्कर्मानुष्ठानदर्शना-
न्यथानुपपत्त्या वस्तुसिद्धमेवास्य चिदात्मनः
स्थैर्यम्। इतश्चैतत्क्षणिकत्वमयुक्तं कर्मणो
भोगात्। क्षणान्तरानन्वयिनि विज्ञाने कर्मभो-
गोऽनुपपन्नः, येनैव हि दृष्टं सेवाकृष्यादि कर्म
कृतं, तमेव तस्य भोक्तारमुपलभामहे। दृष्टव-
च्चादृष्टकल्पना युक्तिमती। यद्युभयजन्मनि श-
रीरादिभेदेऽप्यभिन्न एक एव भोक्ताभ्युपग-
म्यते, तदाहि कर्मफलभोगो निर्बाधो भवति।
अथ चैत्यवन्दनाख्यं कर्मान्येन कृतमन्यस्यैव
तत्फलेन स्वर्गादिना योग इत्यकृताभ्याग-
मकृतविप्रणाशप्रसङ्गो दुर्নিবারः। उक्तं च
श्रीमतङ्गे
'कृतमेकेन यत्कर्म तद्विपाकं परः कथम्।
प्राप्नोति युक्तिदौर्बल्यात्......... ॥' (६।२८)
इति। ननु नायं दोषः ऐहिकस्य कर्मणो

श्रीमन्नारायणकण्ठविरचितवृत्त्युपेते । ९१
लब्धशरीरेण ज्ञानसन्तानेन परत्र भोगोपपत्तेः।
तदयुक्तमशरीरस्य ज्ञानसन्तानस्य सद्भावे
प्रमाणाभावात् । कर्मफलभोगान्यथानुपपत्त्या
विज्ञानसन्तानसिद्धिस्तत्सिद्ध्या च कर्मफलभोग
इत्यनुपपन्नमस्थैर्यं संवेदनस्य । इतश्च क्षणिकं
संवेदनमित्यसत् । कुत इत्याह 'अतीता-
नुभवस्मृतेः' अतीतः समतिक्रान्तो यस्या-
नुभवस्तस्य स्मरणात् । यदा हि स्थिरस्व-
भाव उभयकालानुसंधाता आत्माभ्युपगम्यते,
तदानुभूतविषयासंप्रमोषरूपं स्मरणमुपपद्यते,
नतु क्षणिकत्वे। नहि प्राक्तनक्षणानुभूतसुखदुः-
खादिसंवेदनं वर्तमानेन कालान्तरभाविना
वा क्षणेन स्मर्तुं शक्यं तस्यान्यत्वात् यथा न
देवदत्तानुभूतं तत्पुत्रः स्मरति । दृश्यते च
शैशवाद्यनुभूतं यौवनस्थाविराद्यवस्थासु स्मर्य-
माणम् । साचेयमतीतानुभवस्मृतिः क्षणिकतां
विज्ञानस्य निरस्यति, नतु स्थिरस्वभावमा-
त्मानमनुमापयति तस्य स्वसंवेदनसिद्धस्य स्वा-
नुभूत्येकप्रमाणत्वात् ॥

९२ मृगेन्द्रतन्त्रे । [ १।२
तदेवं कर्मोपभोगादतीतानुभवस्मृतेश्च न
क्षणिकत्वमुपपद्यते चितः । तदाह
स्थितिर्निरन्वये नाशे
न स्मृतेर्नापि कर्मणः ॥ २५ ॥
सूच्यग्रनिपतत्सर्षपवदनवस्थायित्वादविश्र-
म्यैव विनश्यत्सु विज्ञानक्षणेषु प्रोक्तवन्न
स्मृतेरवस्थितेरुपपत्तिः कल्प्यते, नापि कर्मण
इत्यलमलीककल्पनाकुलीकृतस्थितिना क्षणभ-
ङ्गाभिनिवेशेन ॥ २५ ॥
किंचायमपरोऽत्र दोषः—यदुत
विनाशलक्षणोऽपैति
न मुक्तावप्युपप्लवः ।
नचास्त्यनुभवः कश्चि-
द्ध्रुवावस्था वरं ततः ॥ २६ ॥
शुद्धचित्तसंततिसमुत्पादो भवतां मोक्षः
स्यात्, यदि वा प्रदीपनिर्वाणरूपः । आद्ये
पक्षे स्वपरिकल्पितस्य प्रतिक्षणविनाशित्वल-
क्षणस्योपप्लवस्य मुक्तावप्यनुपशमः । द्वितीये
तु प्रदीपनिर्वाणरूपत्वात्संवेदनासंभवतः क-

श्रीभट्टनारायणकण्ठविरचितवृत्त्युपेते । ९३
श्चिद्प्यनुभवो नास्तीति तथाविधात्संवेदन-
विनाशात्मकात् काष्ठकुड्यादीनामपि सुलभा-
न्मोक्षात्संसारावस्था वरं सौगतानामिति कृत-
मेवंविधमोक्षलिप्सया ॥ २६ ॥
तदियता वेदान्तसांख्यसदसत्पदार्थिका-
दिमतेषु असर्वदर्शिप्रणेतृत्वाद्वस्तुसंग्रहस्यास्फु-
टत्वमसंबद्धतां चोद्भाव्य दर्शनान्तराणामप्ये-
षैव वार्तेति तत्तदभिनिवेशिनां न निरतिश-
यनिःश्रेयसयोग इति वक्तुमाह
इत्याद्यज्ञानमूढानां
मतमाश्रित्य दुर्धियः ।
अपवर्गमभीप्सन्ति
खद्योतात्पावकार्थिनः ॥ २७ ॥
शिवशक्तिविद्येश्वरादावुपादेयसतत्त्वे मल-
कर्ममायादौ च हेयपरमार्थे येषां नास्त्यवबोधः,
तेषामज्ञानमूढानां दर्शनान्तरप्रणेतॄणां संबन्धि
मतं शास्त्रमाश्रित्याकुशलमतयो ये मुक्ति-
मिच्छन्ति, ते खद्योतादग्न्यर्थिनः कीटमणे-
र्वह्निं लिप्सवः । ते यथा व्यर्थश्रमास्तथा ते
विफलक्लेशा भवन्तीत्यर्थः ॥ २७ ॥

९४ मृगेन्द्रतन्त्रे । [ १।२
तथाहि
यत्कैवल्यं पुंप्रकृत्योर्विवेका-
द्यो वा सर्वं ब्रह्म मत्वा विरामः ।
या वा काश्चिन्मुक्तयः पाशजन्या-
स्तास्ताः सर्वा भेदमायान्ति सृष्टौ ॥
यदेतत्कपिलकल्पितं पुंप्रकृत्योर्विवेकात्कैव-
ल्यं, या च सर्वं खल्विदं ब्रह्मेति मत्वा द्वैत-
विकल्पप्रहाणे सति ब्रह्मप्राप्तिः, याश्च पाशज-
न्याः काश्चित्पाञ्चरात्रादिभिर्मुक्तयोऽभ्युपगताः ।
यथाहुः
‘ईशास्तु ते समभवन्प्रकृतेः परस्याः
कृष्णानिरुद्धमकरध्वजरौहिणेयाः ।’
इति । यथा वा कालैकवादिनां
‘कालः सृजति भूतानि कालः संहरति प्रजाः ।
कालः सुप्तेषु जागर्ति कालो हि दुरतिक्रमः ॥’
इति । यथा वा केषांचित्
‘चित्तमेव हि संसारो रागादिक्लेशदूषितम् ।
तदेव तद्विनिर्मुक्तं मोक्ष इत्यभिधीयते ॥’
इति । एताः किल प्रकृतिकालबुद्ध्यादीनां
बन्धकत्वेन पाशरूपत्वात् पाशजन्या मुक्तयः
सर्गारम्भे भेदमायान्ति विनश्यन्तीत्यर्थः ।
यदुक्तं श्रीमन्मतङ्गे

श्रीमद्भट्टनारायणकण्ठविरचितवृत्त्युपेते । ९५
'तस्मात्प्रधानशब्देन तत्त्वमुक्तमचेतनम् ।
तस्मात्परं नास्त्यपरं येषां भावः प्रतिष्ठितः ॥
न ते मुक्ता मुनिव्याघ्र पुनरायान्त्यधोगतिम् ।' (१५।७)
इति । तथा
'उपादानेषु लीनानां पुनरावर्तनं ध्रुवम् ।'
इति । तेषां तु तथाविधमिथ्याध्यासभाजां न नि-
रन्तरमज्ञानध्वान्तसन्ततिरन्तःकरणमावृणोति,
अपितु ते क्रमेण विवेकप्रथनात्परमेश्वरानु-
ग्रहास्पदतां कस्मिंश्चिदपि काले यास्यन्ति ।
तथाचोक्तं श्रीमत्पौष्करपारमेश्वरे
'न मोक्षं याति पुरुषः स्वसामर्थ्यात्कदाचन ।
मुक्त्वा प्रसादं देवस्य शिवस्याशिवहारिणः ॥'
इति ॥ २८ ॥
अथैवं मतान्तरोक्ताया मुक्तेः प्रागुक्तवद-
सत्यत्वे, ततः किं तद्वैलक्षण्यमिहतयोः सिद्धि-
मुक्त्योरित्याह
शैवे सिद्धो भाति मूर्ध्नीतरेषां
मुक्तः सृष्टौ पुनरभ्येति नाधः ।
विश्वानर्थान्स्वेन विष्टभ्य धाम्ना
सर्वेशानानीशितः सर्वदास्ते ॥२९॥
इह शास्त्रे यः सिद्धः स विविधभुवनोपप-
न्नविचित्रैश्वर्यसंपादिततत्तद्भोगभाक् सर्वोत्क-

९६ मृगेन्द्रतन्त्रे । [ १।२ .
र्षशाली भवति । तथाचोक्तं बृहस्पतिपादैः
'यन्माहात्म्यं भगवति परमशिवेऽनुपममव्ययमचिन्त्यम् ।
तन्माहात्म्यं सिद्धे हतबन्धनमण्डले भवति ॥'
इति । न च दर्शनान्तरप्रतिपन्नब्रह्मलयसंवि-
द्विनाशप्रकृतिपुरुषविवेकाद्यात्मनो मोक्षस्यैवं-
गुणत्वमित्युक्तम् । यस्त्वस्मिन्दर्शने मुक्तः, स
बन्धकारणानां मलकर्ममायापरमेश्वरनिरोध-
शक्तीनामुपरताधिकारत्वात् पुनः सर्गप्रारम्भे
नाधोऽभ्येति न संसारी भवतीत्यर्थः। किं तर्हि
स करोतीत्याह विश्रानर्थानिति आविर्भूतनि-
रतिशयसर्वार्थज्ञत्वकर्तृत्वतः शिवसमानमहि-
मत्वात् स्वतेजसा समधिष्ठितसर्वार्थोऽपि सन्
मुक्तात्मा न किंचित्करोति करणीयाभावात् ।
एवं चेन्मुक्तेः पूर्वमकिंचित्करोऽभूत्, मुक्तश्च
तद्रूप एवेति कोऽस्य मुक्तौ विशेषः । अयं
विशेषः—यत् सर्वेशानेन परमेश्वरेणानीशितः
अप्रेरितस्तदानीमसौ भवति । किं किंचिदेव
कालमप्रेर्यः। नेत्याह सर्वदेति सर्वकालं तं प्रत्य-
प्रेरकः शिवभट्टारको भवतीत्यर्थः ॥
इति श्रीभट्टविद्याकण्ठात्मजभट्टनारायणकण्ठविरचितायां
मृगेन्द्रवृत्तौ द्वितीयं प्रकरणम् ॥ २ ॥

अथ
श्रीमृगेन्द्रतन्त्रे ।
विद्यापादे ।
( तृतीयः पटलः )
तदेवं दर्शनान्तरापरिविष्टमत्युत्कृष्टं भुक्ति-
मुक्त्याख्यं फलं, तत्साधनोपायश्चास्मिन् शास्त्रे
प्रतिपाद्यत इत्युक्तम् । इदानीं 'सर्वेशानानी-
शितः' इति प्राक्तनप्रकरणोपसंहारे सर्वेशान-
शब्देन सूचितं समर्थयन्नीश्वराख्यं पदार्थमुप-
पादयितुमाह । अत्र च प्रकरणान्तरोपक्रमे
पञ्चप्रकारः संबन्धो वाच्यः । तथाचोक्तं श्री-
मत्पौष्करे
'अनन्तरं यत्पटलात्सूत्रं तन्त्रे प्रवर्तते ।
वक्तव्यस्तस्य संबन्धः पञ्चधा समवस्थितः ॥
तन्त्रवस्तुत्रयात्सूत्राद्वाक्यात्प्रकरणात्तथा ।
पटलाच्च.................................॥'
इति । तन्त्रवस्तुनः पतिपशुपाशात्मकस्य पदा-
र्थत्रयस्य 'त्रिपदार्थं चतुष्पादम्' इत्यनेनोपक्र-
मात् सांप्रतं पतिपरीक्षालक्षणः संबन्धः ।
१३

९८ मृगेन्द्रतन्त्रे । [१।३
सौत्रस्तु 'सर्वकृत्सर्वविच्छिवः' इत्यनेनोक्तः ।
वाक्यात्मकश्च
'तेन स्वभावसिद्धेन भवितव्यं जगत्कृता।'
इत्यादिभिर्वाक्यैः । प्राकरणिकोऽपि विद्या-
पादाख्येन प्रकरणेन । पाटलिकस्तु पूर्वपट-
लान्ते सर्वेशानशब्देन सूचितान्वयः । अने-
नैव क्रमेण विद्यापादान्तं यावत् संबन्धपञ्च-
कमनुसंधेयम् ।
अथोपलभ्य देहादि
वस्तु कार्यत्वधर्मकम् ।
कर्तारमस्य जानीमो
विशिष्टमनुमानतः ॥ १ ॥
अथशब्दोऽधिकारार्थः । अत्र हि पतिप-
दार्थपरीक्षाधिक्रियत इत्यर्थः । अत्र च तनुक-
रणभुवनादीनां भावानां संनिवेशविशिष्टत्वेन
कार्यत्वं बुद्ध्वा अनुमानेनैषां बुद्धिमत्कर्तृपूर्व-
कत्वं प्रतीयत इति तात्पर्यम् । ननु देहस्यैव
तावत्कार्यत्वमसिद्धं, नहि क्वचित्कदाचिद्देहः
केनचित्क्रियमाणो दृष्टः । सत्यं, केनचित्क्रिय-

श्रीमद्भट्टनारायणकण्ठविरचितवृत्त्युपेते । ९९
माणत्वं देहस्य न दृष्टमिति कर्तृदर्शनापह्नवो
न युक्तः, तस्यानुमेयत्वेन दर्शनाविषयत्वात् ।
देहस्य तु क्रियमाणत्वं कथं न दृष्टं ? अ-
भूत्वा भावित्वमेव हि कार्यत्वं, तच्च देहस्योपल-
भ्यत एव । तथाहि शुक्रशोणितकललाद्युपा-
दानात् 'दिह उपचये' इति धात्वर्थगत्या प्रति-
मासोपचीयमानो गर्भस्थो देहः प्रतीयते इति
कथमेष कार्यत्वमतिक्रामेत् । किंच संनिवेश-
विशेषवत्त्वाद्विनश्वरत्वाच्च देहादेः कार्यत्वमप-
ह्नोतुमशक्यम् । यद्यत्संनिवेशविशेषवद्विनश्वरं,
तत्तत्कार्यं यथा घटादि । तथा चैते देहादयः
पदार्थाः, तस्मादेतेऽपि कार्याः । एवं च सति
देहादि वस्तुजातं धर्मि बुद्धिमत्कर्तृपूर्वकमिति
साध्यो धर्मः कार्यत्वात् । यद्यत्कार्यं, तत्तद्बुद्धि-
मत्कर्तृपूर्वकं दृष्टं यथा रथादि । यत्तु नैवंविधं,
न तत्कार्यं यथात्मादि । ननु घुणाक्षरे कार्ये-
ऽपि न बुद्धिमत्कर्तृपूर्वकत्वमस्तीत्यनैकान्तिकः
कार्यत्वहेतुः । नैवं, तत्र कार्यताया एवानन्व-
यात् । यथेष्टसंचारमात्र एव किल घुणस्य
कर्तृता, नतु विशिष्टसंनिवेशाक्षरनिर्मितौ । स

तु संनिवेशस्तथा अन्यथास्य परिसर्पतः स्वभा-
वत एवोपपद्यते । ननु तद्भावे भावात् तद-
भावे चाभावात् घुणकर्तृकमेवाक्षरम् । यद्येवं,
तत्तथाचारित्वे भावात् अतथाचारित्वे चाक्षर-
स्यानभिव्यक्तेरव्यवधानेन घुणाक्षरस्य बुद्धि-
मत्कर्तृपूर्वकत्वमस्तीति कुतः कार्यत्वहेतोरनै-
कान्तिकत्वम् । न चायमकृष्टजातैः शाल्यादि-
भिर्वनद्रुमादिभिर्वा नैकान्तिकः, तेषु कर्तृभाव-
स्यानिश्चयात् तेषां च पक्षीभूतत्वात् । नन्व-
सिद्धव्याप्तिकस्य पक्षीकरणमात्रेण यदि हेत्वा-
भासानां निरासस्तर्हि न केचन हेतवो हेत्वा-
भासाः । भवेदेतद्यद्ययं कार्यत्वहेतुरसिद्धव्या-
प्तिकः स्यात् । यावता दृष्टान्तीकृतदृष्टकर्तृकघटा-
दिव्‍यतिरिक्तास्त्रैलोक्योदरवर्तिनस्तनुकरणभु-
वनादयो भावा धर्मिणः कर्तृपूर्वकाः कार्यत्वादुप-
लभ्यमानकर्तृकघटादिवदित्यनुमाने क्रियमाणे
किमन्यदवशिष्यते, यत्र कार्यत्वस्य व्याप्तिर्न
सिद्धा स्यात् । ननु चात्रानुमाने य एव
घटादिर्दृष्टान्ते धर्मी, स दृष्टकर्तृकत्वान्न तावत्
सिषाधयिषितेश्वरनिर्वर्त्यः, तस्य तु कुम्भकार-

श्रीभट्टनारायणकण्ठविरचितवृत्त्युपेते । १०१
कार्यत्वेनेशस्यासर्वकर्तृत्वम्, अथेश्वरकर्तृत्वं दृ-
ष्टान्तधर्मिणो घटादेरिष्टं, तत्साध्यभ्रष्टो दृष्टान्तः
प्रतीतिबाधश्च । नहि घटादिकमर्थं कुलालाद्य-
न्वयव्यतिरेकानुविधायिनमीश्वरकर्तृकत्वेन क-
श्चिदप्यवैति । विरुद्धश्चायं हेतुः, यादृशो हि
घटादेः कर्ता कुलालादिः क्लेशादिभागनीशो
विनश्वरश्च, तादृक् जगतोऽपि कर्ता प्राप्नोति ।
तदुक्तं जैमिनीयैः
'कुम्भकाराद्यधिष्ठानं घटादौ यदि चेष्यते ।
नेश्वराधिष्ठितत्वं स्यादस्ति चेत्साध्यहीनता ॥
तथा सिद्धे च दृष्टान्ते भवेद्धेतोर्विरुद्धता ।
अनीश्वरविनाश्यादिकर्तृकत्वं प्रसज्यते ॥' (श्लो० वा०)
इति । स्यादेष सर्वदोषावकाशो यद्यस्माभिर-
सर्वविषयमीश्वराधिष्ठानमुपगम्यते, यावता ये-
ऽपि तु कुम्भादीनां कर्तारः कुलालादयस्तेऽपि
तत्प्रत्यवेक्षणानुगृहीतशक्तयस्तत्तत्कार्यनिर्वर्तन-
समर्था भवन्तीति ब्रूमः । ननु कुत्रैतत् दृष्टं य-
त्कुलालतन्तुवायादिसद्भावे भावात् तद्भावे
चाभावादपि घटादि कार्यजातमीश्वराधिष्ठित-
मिति । कुत्र वा न दृष्टं किं न श्रुतं भगवता

१०२ मृगेन्द्रतन्त्रे । [ १।३
स्वयमादिष्टं सर्वजनप्रसिद्धेष्वपि शास्त्रेषूद्धुष्य-
माणं भवद्भिः
'गामाविश्य च भूतानि धारयाम्यहमोजसा ।
पुष्णामि चौषधीः सर्वाः सोमो भूत्वा रसात्मकः ॥'
(गी० १५।१३)
इति,
'न तदस्ति विना यत्स्यान्मया भूतं चराचरम् ।'
(गी० १०।३९)
इति, श्रुतावपि
'यो रुद्रो अग्नौ यो अप्सु य ओषधीषु
यो रुद्रो विश्वा भुवनाविवेश ।' ( क० शा० ४०।५ )
इति । अत एव भवदुद्भावितः प्रतीतिविरो-
धोऽपि निरस्तः
'अज्ञो जन्तुरनीशोऽयमात्मनः सुखदुःखयोः ।
ईश्वरप्रेरितो गच्छेत्स्वर्गं वा श्वभ्रमेव वा ॥'
इत्येवंविधायाः प्रत्युत प्रतीतेः सिद्धत्वात् । न
चायं विरुद्धो हेतुर्विपर्ययव्याप्यभावात् दृष्टा-
न्तधर्मिणि घटादौ स्वसाध्येन बुद्धिमत्कर्तृपूर्व-
कत्वेन व्याप्तेः सिद्धत्वात् बुद्धिमत्कर्तृपूर्वकत्व-
विरहिणो विपक्षादात्मादेर्व्यावृत्तत्वात् । स
विरुद्ध उच्यते यः सपक्षनिवृत्तोऽपि विपक्षमेव
व्याप्नोति यथा नित्यः शब्दः कृतकत्वा-

श्रीभट्टनारायणकण्ठविरचितवृत्त्युपेते । १०३
दिति । बुद्धिमत्कर्तृपूर्वकत्वं च घटस्य कुम्भ-
कारककार्यत्वात्सिद्धमिति का साध्यभ्रष्टता । न
च सर्व एव दृष्टान्तधर्माः साध्यधर्मिणि क्वाप्य-
नुमाने भवन्ति, येनानीश्वरविनाश्यादिकर्तृक-
त्वप्रसङ्गः स्यात् । तथाहि—अनित्यः शब्दः
कृतकत्वात् घटादिवदित्यत्रापि शब्दस्य कुम्भ-
कारककार्यत्वरौहित्यपारिवर्तुल्यादयो घटधर्माः
किमिति न भवन्तीति भवद्भिर्वक्तव्यमिति
न किंचिदेतत् । नन्वेते कार्यत्वसंनिवेशादि-
मत्त्वादयो हेतवः कार्यस्यानेककर्तृतामपि
साधयन्तीति धर्मिस्वरूपविपरीतसाधनत्वाद्वि-
रुद्धाः । तथाच मण्डनः
'संनिवेशादिमत्सर्वं बुद्धिमद्धेतुमद्यदि ।
प्रसिद्धसंनिवेशादेरेककारणता कुतः ॥
रथाद्यवयवा नानातक्षनिर्मापिता अपि ।
'दृश्यन्ते जगति प्राय उपकार्योपकारकाः ॥'
इति । तदप्ययुक्तं रथादीनां कार्याणामने-
कतक्षविरचितानामपि एकस्थपतीच्छानुवर्तनं
विना निष्पत्त्यदर्शनात् । तदेवं कार्यत्वहेतुना
जगतो बुद्धिमत्कर्तृपूर्वकत्वसिद्धौ योऽसौ तत्तद्धै-

चित्र्यसंपादिकेच्छाज्ञानक्रियाशक्तियुक्तः, कर्ता
स इत्यस्मदादिकार्यविलक्षणक्षित्यादिकार्यवि-
शेषजनककारणविशेषावगमो युक्तः । न चैत-
दप्रसिद्धं यस्माद्वैशिष्ट्यं कार्यवैशिष्ट्याद्दृष्टं लो-
कस्थितावपि, लोकव्यवहारेऽपि विशिष्टं कार्यं
दृष्ट्वा विशिष्टमेव कारणमनुमीयते, यथा विचि-
त्रभावनादिवस्तुचित्रलेपादिकलाकलापस्यामु-
ख्यतां मध्यत्वमनुपमसौन्दर्यसंपदं च दृष्ट्वा, तत्त-
त्कर्तुरपि तद्गतवैलक्षण्याद्वैशिष्ट्यमवसीयते ॥
अतश्च
यद्यथा यादृशं याव-
त्कार्यं तत्कारणं तथा ।
यत् कार्यं धूमादि, यथेति येन प्रकारेण
गिरिगुहागतत्वेन तदुत्सङ्गवर्तितया तदपर-
पार्श्ववर्तित्वेन चोपलब्धं, यादृशं च तार्णपर्णा-
दिना स्वरूपेण विशिष्टं, यावत्परिमाणं तनुतर-
रेखाकारमम्बुदनिवहबहलं वा, तत्कारणं वह्नि-
लक्षणं, तथेति पर्वतोत्सङ्गस्थं वा तच्छिखरनि-
विष्टं वा तत्पश्चाद्भागगतं वा, तादृशं च ताव-

श्रीभट्टनारायणकण्ठविरचितवृत्त्युपेते । १०५
त्प्रमाणकं वाल्पत्वबहुत्वेन यथानुमीयते । एवं
जगल्लक्षणकार्यस्य तत्तत्प्रकाराकारवैचित्र्यमुप-
लभ्य तत्तद्विशेषविषयनिरतिशयज्ञानक्रियाश-
क्तियुक्तं कारणमनुमीयते ॥
तच्च
नित्यं कालानवच्छेदा-
द्वैतत्यान्न प्रदेशगम् ॥ २ ॥
क्रमाक्रमसमुत्पत्तेः
क्रमाद्युत्पत्तिशक्तिमत् ।
यस्याभूत्वा भवनं भूत्वा चाभवनं, तस्य
कालेनावच्छेदादनित्यत्वम् । यत्तु पूर्वापरकोटि-
द्वयविरहात् कालानवच्छिन्नं, तत् नित्यम् । किं
च न तत्क्वचिदवस्थितं, अपितु वैतत्यान्मह-
त्त्वाद्दिग्देशानवच्छिन्नत्वात् सर्वगं सर्वत्र त-
त्कार्योपलब्धेश्च विभु, तथा क्रमयौगपद्या-
भ्यां तनुकरणादिकार्यस्योत्पादनात् क्रमेण यु-
गपच्चोत्पादिकयां शक्त्या युक्तम् ॥
ननु जगत्सृष्टिस्थित्यादिका तत्क्रिया नाक-
१४

१०६ मृगेन्द्रतन्त्रे । [ १।३
रणिका क्रियात्वात् छिदिक्रियावत् अतस्त-
स्यापि करणेन भवितव्यमित्याह
तस्यास्ति करणं येन
दृष्टा नाकरणा कृतिः ॥ ३ ॥
अनागामि च तज्ज्ञेयं
कार्यस्यानादिसंस्थितेः ।
यस्मादकरणिका क्रिया न संभवति, अत-
स्तस्य भगवतः किमप्यवश्यं करणमस्ति । तच्च
कृत्यस्य सर्गादेरनादित्वेनावस्थानादनागामि
अनागन्तुकम् ॥
अथ किं तत्करणमित्युच्यते
करणं च न शक्त्यन्य-
च्छक्तिर्नाचेतना चितः ॥ ४ ॥
शक्तिरेवास्य विश्वेशितुः करणं तयैतत्क्रि-
यानिष्पादनात्, सा चेच्छादिरूपेति वक्ष्यामः ।
उक्तं च श्रीमत्किरणे
'इच्छैव करणं तस्य यथा सद्योगिनो मता ।'
इति । शक्तिश्च चेतनरूपा, नहि चित्स्वभाव-
स्याचिद्रूपा शक्तिर्भवति ॥ ४ ॥