मानसार शिल्पशास्त्र (प्रसन्ना कुमार आचार्य - प्राचीन भारतीय स्थापत्य, नगर-नियोजन व मूर्ति-शिल्प महाकोश)

३८ मानमारे [अध्यायः
समविस्तारमायाममायाधिकमथापि वा ।
चण्डिताख्यपदं न्यासं [वाऽपि] मण्डूकं परिकल्पयेत् ॥ ८३ ॥
ग्रामे चायनविस्तारौ समे(मौ) चेत्कल्पयेत्सुधीः ।
आयाधिकं यथा ग्रामे नन्दनन्दपदं भवेत् ॥ ८४ ॥ 168
अथवा स्थण्डिलं न्यस्य(सेत्) समायाममित्यपि वा ।
पदं च चण्डित(तं) तन्मध्ये ब्रह्माख्यञ्च चतुष्पदम् ॥ ८५ ॥
तद्बहिः परितो भागे दैवंकं च (द्वा)दशांशकम् ।
तद्वाह्यं विंशतिपदं परितो मानुषं भवेत् ॥ ८६ ॥ 172
तद्बहिर्वाह्यतांशेन पैशाचं चाष्टविंशति(तिः) ।
एवं तु चण्डितं प्रोक्तं परमशायिकमुच्यते ॥ ८७ ॥
मध्ये नवपदं बाह्ये दैवंकं षोडशांशकम् ।
तद्बहिर्मानुषं चैव चतुर्विंशपदं भवेत् ॥ ८८ ॥ 176
पैशाचं बाह्यमावर्तं तत्रिंशकं पदम् ।
स्थण्डिलं(ल)पदमध्ये च ब्रह्माणास्यै(ण ए)कमात्त्रकम् ॥ ८९ ॥
दैवंकं चाष्टभागं स्यान्मानुषं षोडशांशकम् ।
तद्बहिश्च चतुर्विंशत्पदं पैशाचमेव च ॥ ९० ॥ 180
एषां पदैर्यथायोग्यं विन्यसेच्छिल्पि(ल्प)वित्तमः ।
तत्पैशाचपदं चोक्तं नन्द्यावर्ताकृतिर्भवेत् ॥ ९१ ॥
प्राचीरथ्योत्तरा(रमार)भ्य स्याद्दक्षिणायत(तं) निर्गमम् ।
दक्षिणावीथीपूर्वादिपश्चिमायतनिर्गमम् ॥ ९२ ॥ 184
पश्चिमवीथी(थ्याः) दक्षिणया(णा)दुत्तरायत(तं) निर्गमम् ।
उदग्वीथी(थ्याः) प्रतीच्यादितत्पूर्वायत(तं) निर्गमम् ॥ ९३ ॥
नन्द्यावर्तावृतावीथीमे(प)बमूह्यां(ह्या) विचक्षणैः ।
दक्षिणोदग्द्वयोर्वाऽपि प्राक्प्रत्यग्ववि(द्धि)तयो[र]पि [वा] ॥ ९४ ॥ 188
अन्तर्वीथीनां मूलाग्रौ(प्रयोः) चैकपचं प्रयोजयेत् ।
पार्श्वयोश्च द्विविधं स्यात् पक्षमुक्तं पुरातनैः ॥ ९५ ॥
एवं बाह्यवीथी स्यादन्तर्वीथिरि(थी त्वि)होच्यते ।
आयते दीर्घरथ्या स्याद्विस्तारे दीर्घमेव च ॥ ९६ ॥ 192

९] ग्रामलक्षणम् ३६
एकत्रिपञ्चसप्तयो(सप्त)वीथी(ध्यः) पूर्वा ऽपश्चयुक् ।
एकद्वित्रिचतुष्पञ्चमार्गं वा परिकल्पयेत् ॥ ९७ ॥
एवं बहिर्गतं मार्गं तत्र पत्तं न कारयेत् ।
पत्तयुक्ता तु वीथी स्यात्पत्तहीनं तु मार्गकम् ॥ ९८ ॥ 196
महामार्गं तु सर्वेषां (र्वासां) वीथीनां कर्करीकृतम् ।
मध्येषां तु[ध्य एषां] यथारज्जुः(ज्जु) क्षुद्रमार्गं प्रयोजयेत् ॥ ९९ ॥
त्रिचतुः(तुष्)पञ्चदण्डं वा वीथीनां विस्तृतिर्भवेत् ।
षट्सप्ताष्टदण्डं वा नन्दपङ्क्तीशभानुषु(तुं वा) ॥ १०० ॥ 200
केचि(काश्चि)द्रथ्या विशालाञ्च सर्वेषां तत्समं तु वा ।
महामार्गविशालं [तु] यद्वीथीनन्दसमं तु वा ॥ १०१ ॥
महारथ्या(मार्ग)समं मध्ये वीथीविस्तारमिष्यते ।
मध्ये(वीथी) समं तु मध्ये [च] मार्गमेवं विशालकम् ॥ १०२ ॥ 204
तदष्टांशोनमेवं वा त्रिपादं चार्धमेव वा ।
अन्यासां सर्ववीथीनां यथातत्सममेव वा ॥ १०३ ॥
तत्समं (सर्वासां) वा त्रिपादं वा महामार्गं(गं) विशालकम् ।
तन्त्रिपादार्धं तु विस्तारं क्षुद्रमार्गविशालकम् ॥ १०४ ॥ 208
एवं विन्यासमुद्दिष्टं भूसुराणां तु योग्यकम् ।
अथाष्टाधिकं पञ्चाशद्द्वयोत्तरशतं तु वा ॥ १०५ ॥
त्रिंशद्वैर्(त्रिंशत)वप्रसंख्या(विप्रसंघं) च अ(चाप्य)ष्टोत्तरसहस्रकम् ।
सहस्रत्रयब(वि)प्रं वा सहस्रैश्च चतुष्टयम् ॥ १०६ ॥ 212
दे(दै)वमनु तु(मानुषं) पैशाचे भूसुरान्(सुरैः) परिपूर्णकम् ।
एवं मङ्गलमाख्यातं यस्तु वास्तुर्(स्तुं) विनिर्दिशेत् ॥ १०७ ॥
नृपवैश्यादिजातीनामेवं चेत् पुरमुच्यते ।
वैश्यशूद्रादीनां योग्यमग्रहारं प्रशस्यते ॥ १०८ ॥ 216
एवं मर्त्यपदेनान्तः भूसुराणां गृहान्वितम् ।
देवमानुषपैशाचे यद्राजगृहमेव च ॥ १०९ ॥
तत्पैशाचपदे वैश्यशूद्रजात्यादिकालयम् ।
पैशाचे [च] द्विरथ्या वा त्रिचतुष्पञ्चषडेव वा ॥ ११० ॥ 220

४० मानमारे [अध्यायः
सप्तकं(काः) वा तथा रथ्या वा [यथा] विशालं तथा न्यसेत् ।
दक्षिणे प्रथमारेथ्ये(मरथ्यायां) वैश्यकानां तु वेश्मानि ॥ १११ ॥
वारुणे चक्रवर्ती स्यादेवमालयस्य विधिः ।
अथ मित्रपदे चैव जयन्ते रुद्रजये तथा ॥ ११२ ॥ 224
एवं राजगृहं प्रोक्तं तत्रैव(व) योधकालयम् ।
नैर्ऋत्ये च पदे देशे श्रीकराणां तु हर्म्यकम् ॥ ११३ ॥
सामन्तप्रमुखादीनामसुरे सोष्ट(शोष)केऽपि च ।
तत्रैवामाल्यहर्म्यं स्यात्स्वामिकालयमेव च ॥ ११४ ॥ 228
पुरोहितालयं सुग्रीवे पुष्पदन्तपदेऽपि च ।
दौवारिकञ्च सुग्रीवे रचका[रा]लयं भवेत् ॥ ११५ ॥
गन्धर्व रोगशेषे वा वाद्यकाद्यादेरालयम् ।
तत्रैव गणिकादीनां नृत्ययोग्यादिरा(दिका)लयम् ॥ ११६ ॥ 23

दक्षिणे कर्मकारस्य तत्र श्रेण्यालयं भवेत् ।
उत्तरे चाग्निदेशे वा पेटिकारालयं भवेत् ॥ १२५ ॥
पश्चिमे पूर्वके वाऽपि शङ्खकर्मकरालयम् ।
उत्तरे चर्मकारस्य तच्छ्रेण्यालयमेव वा ॥ १२६ ॥ 252
अन्यशा(दा)वरणाः(णाम्) सर्वमन्य[त्]कर्मोपजीविनाम् ।
एवं नरालयं प्रोक्तं देवानामधुनोच्यते ॥ १२७ ॥
आर्यादिषु चतुर्दिक्षु ग्रामस्यापि चतुर्दिशि ।
एवं यथेष्टदिग्देशे विष्णुधिष्ण्यं प्रकल्पयेत् ॥ १२८ ॥ 256
अथवा बहिरङ्गे तु चेष्टदिग्विष्ण्व(ष्णो)रालयम् ।
इन्द्रादिषु चतुर्दिक्षु विष्णुस्थानं तु राजसे ॥ १२६ ॥
पूर्वके श्रीधरं प्रोक्तं दक्षिणे वामनं तथा ।
पश्चिमे वासुदेवं वा चादिविष्णुं जनार्दनम् ॥ १३० ॥ 260
उत्तरे केशवं प्रोक्तं नारायणमथापि वा ।
अन्तः प्रागुत्तरे देशे विष्णुमूर्तिर्(र्ति) यथेष्टकम् ॥ १३१ ॥
पितृदेवेशकोण्ये वा य(त)था नृसिंहालयं भवेत् ।
अग्निकोणे य(त)था रामं गोपालालयमेव वा ॥ १३२ ॥ 264
मित्रे च त्रितलं कुर्यात्स्थानकं चादिभूमिके ।
द्वितीयं(ये) चासनं प्रोक्तं तृतीये शयनं भवेत् ॥ १३३ ॥
अथवा स्थानकं चोर्ध्वे शयनं मूलकस्थले ।
इष्टदिग्विष्णुहर्म्याणां द्वारं कुर्याद्विचक्षणः ॥ १३४ ॥ 268
ग्रामस्याभिमुखं विष्णुं नरसिंहं पराङ्मुखम् ।
लक्ष्मी नृसिंहश्चैवाऽपि ग्रामस्याभिमुखो भवेत् ॥ १३५ ॥
रुद्रं रुद्रजये वाऽपि इ(त्वि)न्द्रश्चेन्द्रजयेषु च ।
आपवत्सा(त्सा)पवत्सश्च साविन्द्र(त्र)श्चा(श्च) सान्द्रके(सवित्रके) ॥ १३६ ॥ 272
ईशे वाऽथ जयन्ते वा पर्जन्यस्य पदेऽपि वा ।
एवमीशालयं कुर्याद्ग्रामस्य तु पराङ्मुखम् ॥ १३७ ॥
पूर्वके पश्चिमे वाऽपि तत्रैवाभिमुखं भवेत् ।
अन्य[त्]सकलरूपाणां हर्म्यद्वारं यथेष्टतः ॥ १३८ ॥ 276

४२ मानसारे [अध्यायः
स्कन्धे वाऽपि दौवारि[के] सुब्रह्मण्यालयं भवेत् ।
अथवा जिनालयं स्यात्सुगतालयमेव च ॥ १३६ ॥
चतुर्दिक्षु विदिक्ष्वा(ष्व)पि मध्ये वैनायकालयम् ।
गन्धर्व(र्वे) भृङ्गराजे वा भार्गकाराख्यं भवेत् ॥ १४० ॥ 280
मुख्ये वाऽथ च भल्लाटे सा(स)रस्वत्यालयं भवेत् ।
अदितौ वा सुगे [वापि] लक्ष्मीभवनकं स्मृतम् ॥ १४१ ॥
तत्रैव भुवनादेवीहर्म्यमेवं प्रकल्पयेत् ।
यशोरस्य बहिरङ्गे रक्षार्थं भैरवालयम् ॥ १४२ ॥ 284
राक्षसे पुष्पदन्ते वा दुर्गायाश्चापि चालयम् ।
तद्ग्रामस्य बहिः सौम्ये कालि(ली)कोष्ठं प्रकल्पयेत् ॥ १४३ ॥
ग्रामात्क्रोशावसाने स्यात्पूर्वे वा चोत्तरेऽपि वा ।
तत्र चण्डालावासाः स्याच्चोत्तरे च श्मशानकम् ॥ १४४ ॥ 288
ग्रामस्य चोत्तरे बाह्ये प्रेतभूतशदण्डकम् ।
ग्रामस्य परितो बाह्ये रक्षार्थं वप्रसंयुतम् ॥ १४५ ॥
तद्बहिः परिखायुक्तं परितो वप्रवेदिकैः ।
चतुर्दिक्षु चतुष्कोणे महाद्वारं प्रकल्पयेत् ॥ १४६ ॥ 292
वृत्तं वा चतुरश्रं वा वास्तुस्वाकृतिवप्रयुक् ।
पूर्वद्वारमथैशाने चाग्निद्वारं तु दक्षिणे ॥ १४७॥
पितुर्द्वारं तु तत्प्रत्यग्वायोर्द्वारं तथोत्तरम् ।
पूर्वपश्चिमयोर्द्वारीं तत्(तत्र) सूत्रं तु योजयेत् ॥ १४८ ॥ 296
दक्षिणोत्तरयोर्द्वारीं तत्र देशे विशेषतः ।
दक्षिणोत्तरकं सूत्रं विन्यसेच्छिल्पिवित्तमः ॥ १४६॥
तस्य सूत्रान्ततत्पूर्वे हस्तं तद्वार(रं) मध्यमे ।
एवं दक्षिणतो द्वारं तद्वि वा(द्वा)री तथोक्तवत् ॥ १५०॥ 300
उत्तरे द्वार(रं) तत्सूत्रात्प्रत्यग्हस्तावसानकम् ।
चतुर्दिक्षु चतुर्द्वारं युक्तं वा नेष्यते बुधैः ॥ १५१ ॥
पूर्वे पश्चिमके वाऽपि द्वारमेतत्(मेकं) द्वयोर(यम)पि ।
परितश्चतुरश्राप्राकारं कुर्यात्तु सर्वदा ॥ १५२ ॥ 304

एतत्सर्वं महाद्वारमुपद्वारमिहोच्यते ।
नागे वाऽपि भृगे वाऽ[प्य्]थादितिश्रो(तौ चो)दिताऽपि वा ॥ १५३ ॥
पर्जन्ये वाऽन्तरिक्षे वा पूषे(पूष्णा) वा विधातेऽवा ।
गन्धर्वे भृङ्गराजे वा सुग्रीवे वाऽसुरेऽथवा ॥ १५४ ॥
'यथेष्टमेवमुपद्वारं कुर्यात्तल्लक्षणोक्तवत्(यदिमुक्तलक्ष्मवत्) ।
मुख्यके वाऽथ भल्लाटे मृगे चोदितेऽथवा ॥ १५५ ॥
जयन्ते वा महेन्द्रे वा सत्यके वा[ऽथ] भृशेऽथवा ।
एवमेवं जलद्वारं कुर्यात्तत्र विचक्षणः ॥ १५६ ॥
ब्रह्मणो वाऽग्निदेशे वा मित्रे वा मण्डपं भवेत् ।
भूधरे वाऽसुरे वाऽपि सभास्थानं प्रकल्पयेत् ॥ १५७ ॥
नन्द्यावर्तमिति प्रोक्तं तन्त्रविद्भिः पुरातनैः ।
पद्माख्यं(ख्य)वास्तुविन्यासल्लक्षणं वक्ष्यतेऽधुना ॥ १५८ ॥
दीर्घ(दैर्ध्य)मायसमं कृत्वा बाह्ये वप्रं सुवृत्तकम् ।
चतुरश्राश्रकं वाऽपि षडश्रं वा विधीयते ॥ १५९ ॥
चण्डितं स्थण्डिलं वाऽपि यथेष्टं पद(दं) विन्यसेत् ।
शूलषट्वांवि(थि)राख्ये च नरालयं प्रकारयेत् ॥ १६० ॥
तद्दे(तत्तद्दे)शे स[र्व]दा स्थाप्यं मण्डपं वा सभा भवेत् ।
बहिः(द्विश्च) सर्वस्थलेषु(रथ्यासु) पञ्चैरावर्तकेषु(कासु) च ॥ १६१ ॥
चतुः(तुष्)पञ्च च षट् सप्त चाष्टकं वाऽथ वीथिका ।
मध्ये वीथिं विना कुर्याच्चतुर्द्वारकल्पनम् ॥ १६२ ॥
एवं तु पद्मविन्यासं शेषं प्रागुक्तवन्नयेत् ।
स्वस्तिकस्यापि विन्यासल्लक्षणं वक्ष्यतेऽधुना ॥ १६३ ॥
यत्तदायामविस्तारे न्यसेत्परमशायिकम् ।
तत्पैशाचपदे चैव रथ्या तत्परितस्तथा ॥ १६४ ॥
तस्यान्तः स्वस्तिकाकारं विन्यसेच्छिल्पि(रूप)वित्तमः ।
प्राक्प्रत्यक् च समायामं वास्तुमध्ये तु वीथिका ॥ १६५ ॥
दक्षिणोत्तरमायामं पूर्वमध्ये तु वीथिका ।
वीथीम् एतद्वयं प्रोक्तं तन्मध्ये कर्करीकृतम् ॥ १६६ ॥

४४ मानधारे [अध्यायः
उदीच्यां दिशि(मीशे) पर्यन्तं प्राङ्मुखायतवीथिका ।
प्रागादीशा(दि चा) म्निपर्यन्तं दक्षिष्णायतवीथिका ॥ १६७ ॥
दक्षिणादिनैर्ऋतान्तं पश्चिमायतवीथिका ।
पश्चिमाद्वायुपर्यन्तमुत्तरायतवीथिका ॥ १६८ ॥ 336
एतत्तु चतु(तू रथ्याप्रादावृता वीथिका ततः ।
एवं तु स्वस्तिकवीथी लाङ्गलाकारवद्भवेत् ॥ १६६ ॥
मध्ये वीथीद्वयो [र] ग्रे [च] तस्य मूलद्वयं बुधैः ।
चतुर्दिक्षु चतुष्कणों चतुर्दिक्षु चतुर्मुखम् ॥ १७० ॥ 340
पूर्वोक्तं मध्यरथ्यान्तं चतुष्कवसािनकम् ।
इन्द्रादीशानपर्यन्तं मध्यं सोमावसानकम् ॥ १७१ ॥
तत्त(इ) योर्र्मध्येदेशे तु प्राक्प्रत्यक् दिग्गतायतम् ।
बाह्यो(ब्रह्म्रो)न्द्रानलय्राम्ये [षु] तयोर्मध्यदेशके ॥ १७२ ॥ 344
दक्षिणोत्तरयोर्दीर्घा वीथीरेतत् प्रकल्पयेत् ।
ब्राह्मणां याम्याञ्च( न्यां च ) नैऋत्यां वारुणान्तःप्रदेशकम् ॥ १७३ ॥
पूर्वपश्चिमदीर्घा(र्घाः)च वीथीरे वं तु कारयेत् ।
वायुवारुणसोमेषु [षु ] ब्राह्मणा न्तं पदे तथा ॥ १७४ ॥ 348
दक्षिणोत्तररथ्यं तत्तत्संख्या [च] यथेष्टकम् ।
एवं वीथी द्विपञ्चं(चा) स्यान्मध्यरथ्ये न पञ्चकम् ॥ १७५ ॥
तस्य मूलाग्रयो[र् ] देशे क्षुद्रमानं प्रकारयेत् ।
बाह्यवीथी द्विपञ्चं(चा) स्यात्तद्वहिश्वावृतं बुधैः ॥ १७६ ॥ 352
वप्रांशभित्तिरच्छार्थ परितः परिखान्वितम् ।
स्वस्तिकाभं चतुर्दिक्षु द्वारं तेषां प्रकल्पयेत् ॥ १७७ ॥
एवं चाष्टमहाद्वारं दिक्षु दिक्षु द्वयं ततः ।
मृगे चैवान्तरिक्षे वा भृङ्गराजमृशे तथा ॥ १७८ ॥ 356
शे। षे वाऽपि च रोगे वा चादितिशू(तौ ) चोदितेऽपि वा ।
एवमेतदुपद्वारं कुर्यात्तत्र विचक्षणः ॥ १७६ ॥
महाद्वारं तु सर्वेषां लाङ्गलाकारसन्निभम् ।
कपाटद्वयसंयुक्तं द्वाराणां तत्पृथक् पृथक् ॥ १८० ॥ 360

९] ग्रामलक्षणम् ४५
अन्तर्वंप्र(प्रं) बहिर्भित्तिश्चेष्ट दिगाता चूलिका ।
यत्तरुद्रादिकैः सर्वैर्नटैश्चाभययन्त्रकैः [न्त्रैः] ॥ १८१ ॥
सालान्तं वेदिकोर्ध्वं तु युद्धार्थं कल्पयेत् सुधीः ।
नानाजातिभिराकीर्णं स्वस्तिकं राजयोग्यकम् ॥ १८२ ॥ 364
एवं तु स्वस्तिकं प्रोक्तं स्थानीयादिषु कारयेत् ।
चतुर्दिक्षु विदिक्ष्वेव मध्ये वा राजवेश्मकम् ॥ १८३ ॥
मध्ये ब्रह्मपदं त्यक्त्वा आ(चा)र्यादै च चतुष्पदे ।
यथेष्टं राजसदनं स्थानीय सर्वभूमिकम् ॥ १८४ ॥ 368
आगते वारुणे वेश्म संग्रामे च यमे पदे ।
विजये सौम्यदेशे च तथे(थैवे)न्द्रजयेऽपि वा ॥ १८५ ॥
स्थानीये चाधिराजस्य मित्रे वारुणे(ण) एव च ।
आगते खखते चा(विवस्वत्य)पि संग्रामे चापि सौम्यके ॥ १८६ ॥ 372
विजये चार्कभागे वा चेन्द्रस्थाने गृहं भवेत् ।
स्थानीयेऽपि नरेन्द्रस्य वेश्म मित्रपदेऽपि वा ॥ १८७ ॥
विवस्वति पदे वाऽपि तथैवार्यपदेऽपि वा ।
आगते तु नरेन्द्रस्य संग्रामे चेन्द्रराजके ॥ १८८ ॥ 376
विजये रुद्रराजश्च(जये च) सदनं कल्पयेत्सुधीः ।
पाष्णिग्राहकादिभूपानां स्थानीयादिचतुष्टये ॥ १८९ ॥
आर्यादिषु चतुर्दिक्षु नैव कुर्यात्तु विश्वतः ।
एवमेव प्रशस्तव्यं शिल्पि(ल्प)शास्त्रोक्तवत्कुरु ॥ १९० ॥ 380
मित्रे च वारुणे चापि विवस्वे(खदि)न्द्रमहेन्द्रके ।
एवं तु विष्णुधिष्ण्यं स्यात्स्थानीयादिचतुष्टये ॥ १९१ ॥
इन्द्रे चेन्द्रजये वाऽपि रुद्रे रुद्रजयेऽपि वा ।
आपवत्सापवत्स(त्स्य)योरपि चै(योश्चै)शे वाऽपि जयन्तके ॥ १९२ ॥ 384
एवमीशालयं प्रोक्तं कुर्याद्देवं बहिर्मुखम् ।
बौद्धं वायुपदे चैव नैर्ऋत्ये तु जिनालयम् ॥ १९३ ॥
भृङ्गराजे [तु] वितथे वा हर्म्यं कुर्यात्तु नागरे(गे वा) ।
चतुर्दिक्षु बहिर्द्वारं पार्श्वे च भैरवालयम् ॥ १९४ ॥ 388

४६ मानमारे [अध्यायः

चतुर्दिक्षु विदिक्ष्वपि दुर्गाङ्कं(ङ्ग)गणपालयम् ।
सुग्रीवस्य पदं चैव षण्मुखस्यालयं भवेत् ॥ १६५ ॥
अग्निने(ग्नौ) पूषपदे वाऽपि ज्वरदेवालयं भवेत् ।
आदित्ये तु पदे वाऽपि भास्करस्यालयं भवेत् ॥ १६६ ॥ 392
सौम्यके वाऽपि मुख्ये वा भुवनेशालयं भवेत् ।
तत्तत्पदे [च] मध्ये तु विष्णुरुद्रालयं भवेत् ॥ १६७ ॥
एतानि स्थानानि(स्थानान्येतानि) परितो नराणां सदनं भवेत् ।
अन्तर्वीथी चैकपञ्चं(चा) बाह्यवीथी द्विपञ्चकम्(का) ॥ १६८ ॥ 396
एवमालयवास्तु स्याद्वाह्ये पञ्चाभिरचयात् ।
एवमन्तर्गतान्देवान् बहिरङ्गे यथेच्छया ॥ १६९ ॥
शुद्धा चैव प्रतिष्ठा चेल्लिङ्गपाशुपतं तथा ।
नगर्यां तत्रतिष्ठे(ष्ठा) तु चोक्तवत्स्थापनं भवेत् ॥ २०० ॥ 400
अन्येषां सर्वलिङ्गानां नगराणां बहिरङ्गतः(र्भवेत्) ।
वैखानसप्रतिष्ठा चेदन्तस्थापनमिष्यते ॥ २०१ ॥
विष्णुदेवैरि(वस्ये)ति प्रोक्तं पाञ्चरात्रं(त्रो) बहिर्भवेत् ।
दुर्गां गणपतिं चैव बौद्धं जैनं(न)गतालयम् ॥ २०२ ॥ 404
अन्येषां षण्मुखादीनां स्थापयेन्नगराद्वहिः ।
तत्तद्देवालयं वाऽपि कुर्याद्दोषो न विद्यते ॥ २०३ ॥
अपि सर्वेषु नगरेषु संस्थापनमिष्यते ।
नगरस्य बहिश्चोदक्पूर्वे वाऽप्यतिदूरतः ॥ २०४ ॥ 408
चामुण्डालयं [च] कुर्यादुत्तराभिमुखं तथा ।
तस्य(तस्माद्) देवालयात्पूर्वं चण्डालकुटिकान्वितम् ॥ २०५ ॥
पूर्वे चोत्तरदेशेऽथ पश्चिमे वाऽथ नैर्ऋते ।
नगरात्तु बहिर्देशे तत्सेनालोकनार्थकम् ॥ २०६ ॥ 412
उत्तुङ्गवेदिकाचो(को)र्ध्वं [पि] चोक्तवन्मण्डपं भवेत् ।
शेषं प्रागुक्तवत्कुर्याद्युक्त्या च शिल्पि(ल्प)वित्तमः ॥ २०७ ॥
प्रस्तरस्य तु विन्यास लक्षणं वक्ष्यतेऽधुना ।
आयतं वा समं वाऽपि प्रस्तरस्याकृतिस्तथा ॥ २०८ ॥ 416

९] ग्रामलक्षणम् ४७
नृपाणां वाऽथ वैश्यानां योग्यमुक्तं पुरातनैः ।
नन्दनन्दपदं वाऽपि चण्डितं स्थण्डिलं तु वा ॥ २०९॥
तद्यथेष्टपदं शिल्पि(ल्पी) ग्रामे च परिकल्पयेत् ।
पैशाचेऽथपदे चैव महारथ्या द्विपक्षयुक् ॥ २१०॥ 420
एतत्तु परितः कुर्यात्तस्यान्तः प्रवि[दि]ष्टके ।
पेचकं वाऽथ पीठं वा रथ्यायुक्तं तु विन्यसेत् ॥ २११ ॥
अथवा तन्महापीठे तत्र संयुक्तवीथिका ।
पूर्वपश्चिममायामं दक्षिणोत्तरदीर्घकम् ॥ २१२ ॥ 424
तन्मध्ये वैकवीथी स्यात्पैशाचाख्ये पदे बुधः ।
कृत्वा पीठपदे चैक(कां) मध्ये वीर्थी न कारयेत् ॥ २१३॥
पूर्ववद्दिक्षु चायामं द्विद्विरथ्यां प्रकल्पयेत् ।
महापीठपदे रथ्या दिक्षु दिक्षु त्रयं(यी) तथा ॥ २१४॥ 428
[L

तत्तद्ग्रामान्तरे देशे वैश्यसंघैस्तदालयम् ।
तत्तत्पैशाचकपदे सर्वे(वै) कार्योपजीविनाम् ॥ २२३॥
महारथ्यायाताः सर्वे(र्वाः) क्रयस्य विक्रयस्य च ।
तत्रैव[च] द्वय(द्वि)पत्तं स्यान्महाराज(ज) वासं युतम् ॥ २२४ ॥ 448
बाह्ये प्राकारसंयुक्तं परितः परिखान्वितम् ।
महारथ्यावशात्तेषां महाद्वारं प्रकल्पयेत् ॥ २२५॥
चतुर्भिस्तु(चतुर) एकं वाऽपि द्वादशद्वारमेव च ।
शेषं तु पूर्ववत्कुर्यात्प्रस्तरेत(रं) तन्त्रवित्तमः ॥ २२६॥ 452
ग्रामकार्मुकविन्यासल्लक्षणं वक्ष्यतेऽधुना ।
विस्तारसममायाममायाधिकमथाऽपि वा ॥ २२७ ॥
पत्तनं वा [ऽथ] खेटकं वा खर्वटं वा प्रकल्पयेत् ।
पत्तनं वैश्यसंघं स्याच्छूद्रसंघं तु खेटकम् ॥ २२८॥ 456
प्र(पृ)थुलोमं (लोमश) च संघं स्यात्खर्वटं तत्प्रकीर्तितम् ।
नदीतीरेऽब्धितीरे वा कार्मुकं च(चापि) विन्यसेत् ॥ २२६॥
रथ्याद्वैकैकसन्धिः स्यात्पश्चिमोन्तर्गतस्त(त्तरगं त)था।
दक्षिणे पूर्वके रथ्यामुत्तरे पूर्वकेऽपि च ॥ २३०॥ 460
दक्षिणे पश्चिमे वाऽपि रथ्या क्षेत्रवशाद्बुधः ।
तयोर्वीथि (द्वयोः) बाह्ये तु कार्मुकाकारवत्पृथक् । २३१ ॥
एकद्वित्रिचतुष्पञ्चवीधिरे(धीमे)वं प्रकल्पयेत् ।
रथ्या सर्वा द्विपत्तं (चा) स्यात्तिर्यङ्कमार्गं यथेच्छया ॥ २३२ ॥ 464
चतुर्दिक्षु पृथक् प्राज्ञश्चोक्तवत्पद(दं) विन्यसेत् ।
प्रामाकारवत्सात्सर्वं कारयेच्छास्त्रवित्तमः ॥ २३३ ॥
स्थापयेदीश्वराद्यैः (दींश्च) देवैः (वान्) प्रागुक्तदेशतः ।
यथेष्टद्वारसंयुक्तं वप्रयुक्ता (क्तं) विनाऽथवा ॥ २३४ ॥ 468
यत्तु रथ्याद्वयोर्(द्वय) मध्ये विष्णुस्थानं प्रकल्पयेत् ।
एतद्ग्रामस्य सन्धिश्चेत्तद्देशे शङ्करालयम् ॥ २३५ ॥
रथ्याविरहितस्थाने विष्णोर्वाऽपि शिवालयम् ।
विष्णु (ष्णो) र्निरीक्ष्यं वास्तुवा(ह्या)त्पराङ्मुखे शुभम् ॥ २३६ ॥ 472

९] ग्रामलक्षणम् ४६
एवं तु कार्मुकं प्रोक्तं शेषं प्रागुक्तवद्भवेत् ।
चतुर्मुखं ग्राम(खस्य) विन्यास लक्षणं वक्ष्यतेऽधुना ॥ २३७ ॥
चतुरश्रसमाकारमायामं वा प्रकल्पयेत् ।
प्राकारं चतुरश्रं वा प्राक्प्रत्यग्गतायतम् ॥ २३८ ॥ 476
परितस्तु महावीथीर्वीथिरेषा द्विपत्तयुक् ।
अन्तश्चतुष्पदं मध्ये वीथिकाग्रं चतुर्दिशि ॥ २३९ ॥
तच्चतुर्वीथिकाग्रै च चतुर्द्वारं प्रकल्पयेत् ।
एकत्रस्तु महाद्वारमुपद्वारं तु पूर्ववत् ॥ २४० ॥ 480
तत्तश्चतुःक्षुद्रवीथिं संकल्प्य च यथेष्टकम् ।
परितस्तु महारथ्ये चालयं सर्वजाति(ती)नाम् ॥ २४१ ॥
अन्तश्च शूद्रसंघः स्यादालयं परिकल्पयेत् ।
अथवा विप्रसंघश्चेत्यग्रामेव प्रकल्पयेत् ॥ २४२ ॥ 484
अथवा वैश्यसंघश्चेत्कोलकोल्म(कं त)मुदीरितम् ।
केचिच्चतुष्पदे सर्वे द्विजानामालयं भवेत् ॥ २४३ ॥
आग्नेये विप्रसंघश्चेनैर्ऋते नृपसंकुलम् ।
वायव्ये वैश्यसंघश्चेत्सद्य चे(तृ शूद्रः स्या)दीशादि(दे)शके ॥ २४४ ॥ 488
तत्पैशाचपदे चैव सर्वकर्मोपजीविनाम् ।
विष्णुरुद्रादिदेवानां गृहं कुर्यात्पुरोक्तवत् ॥ २४५ ॥
उक्तानुकं तु सर्वेषां कुर्यात्प्रागुक्तवद्गवेत् ।
एवं चतुर्मुखं प्रोक्तं ग्रामं तेषां(मेषु च) पुरातनैः ॥ २४६ ॥ 492
रथ्याविरहितस्थाने कुर्याच्चोक्तं नरालयम् ।
रथ्ये नरालयश्(यं) चेत्सर्वसंपद्विनाशनम् ॥ २४७ ॥
तस्मात्परिहरेच्छिल्पी नगरग्रामादि(म)वास्तुके ।
अथ पौराणिके ग्रामे संदिग्धे वास्तु निर्णयेत् ॥ २४८ ॥ 496
रचिते ग्रामविन्यासं(सः) शास्त्रे युक्तं विशेषतः ।
पुरातनेषु ग्रामेषु देवता चोत्सवार्थकम् ॥ २४९ ॥
निर्वास्तु यत्र तत्र स्याद्वास्तुनिर्णयमिष्यते ।
पौराण्यां(ण्ये) देवताहर्म्यं सर्वथाऽपि न कारयेत् ॥ २५० ॥ 500
7

५० मानमारे [अध्यायः
तस्मात्तदनुसारेण कुर्यात्तद्वास्तुनिर्णयम् ।
ग्रामप्रदक्षिणाकाले चाष्टदिक्पालके पदे ॥ २५१ ॥
सम्यक् प्रदक्षिणां कुर्याद्भूमु(ध)रादिसुरेश्वरैः ।
मार्गाभावेऽथवा वास्तुदिक्पालानां प्रदेशके ॥ २५२ ॥ 504
दिक्पालानां बलिं सम्यक् कुर्याद्ब्रह्म(ह्यादि)कदेशके ।
संप्राप्य दर्शनं कृत्वा ततः पश्चान्निवर्तयेत् ॥ २५३ ॥
यत्र प्रदक्षिणां हीनं तत्र दोषो न विद्यते ।
न बलिस्थान(ने) रथ्ये च कुर्याद्वास्तुप्रदक्षिणम् ॥ २५४ ॥ 508
अज्ञानात्प्रवरां कुर्यात्सर्वदोष(षं)समुद्भवम्(वेत्) ।
ग्रामेष्वपि च सर्वेषु ए(वै)तदुक्तं पुरातनैः ॥ २५५ ॥
यत्र रथ्याग्रमूले वा मध्ये वा चान्तराळके ।
उक्तस्थानेऽथवा कुर्यादथ देवालयं तथा ॥ २५६ ॥ 512
पश्चान्तरेऽथवा कुर्यात्तत्सावृत्त(त) नरालयम् ।
अज्ञानात्पूर्व हर्म्यादीन् त्यक्त्वा(जेच्) चेत्कर्तृनाशनम् ॥ २५७ ॥
तस्मात्तैराशिकं देवसदनं युक्तं [तु] कारयेत् ।
रथ्या सर्वे(र्वा) यथापार्श्वे च(चे)त्रकायाकृतिर्भवेत् ॥ २५८ ॥ 516
गृहाणां दक्षिणावर्तवेशनद्वारकल्पनम् ।
ग्रामे प्रस्तुतानां च(चापि) गृहे द्वारं विशेषतः ॥ २५९ ॥
वीथिपार्श्वे गृहायामे नन्दभागविभाजिते ।
अन्तस्थितिर्बहिः पार्श्वे दक्षिणे पञ्चभागिकम् ॥ २६० ॥ 520
वामे चतुर्गुणांशः स्याच्छेषं तु द्वारकल्पनम् ।
अथवा मध्यसूत्रस्य वामे द्वारं प्रकल्पयेत् ॥ २६१ ॥
पुराणेन पुराणे वा कुर्यात्तत्र विचक्षणः ।
दण्डकादिषु सर्वेषु वास्तुविन्यासयोजनम् ॥ २६२ ॥ 524
पूर्वे चोत्तरे दिक्षु [वा] वृद्धिः स्यात्सम्पदास्पदम् ।
दक्षिणे पश्चिमे दिक्षु प्रागान्यूनं शुभावहम् ॥ २६३ ॥
परितस्तु प्रवृद्धिः स्यात्पूर्वमानं न हीनकम् ।
देशकालादिनिर्देशे पौराणयमिति कथ्यते ॥ २६४ ॥ 528

९]　　　　　　　　　　　ग्रामलक्षणम्　　　　　　　　　　　५१
वीथीनां पार्श्वयोर्देशे वीथिकाद्यैरलङ्कृतम् ।
एकाद्यर्कतलं स्थलं स्यात्कारयेत्तद्यथेच्छया ॥ २६५ ॥
निम्नोन्नतं तु तत्सर्वं हर्म्यमेवं समोन्नतम् ।
प्रभूतालयसर्वेषां चाधिकोन्नतमेव च ॥ २६६ ॥　　　　　　　　532
वीणिजायालयं सर्वं चैकभौमावसानकम् ।
एवं तु चोक्तवत्कुर्यात्सर्वसम्पत्करं शुभम् ॥ २६७ ॥
कन्यकादिधनरत्नसंग्रहं शालिभूमिगृहदासि(सी)वाहनम् ।
शिल्पिनां च गुरवे निवेदयेत्कर्तृ(र्त्री) भक्तिवरदहस्ततोवभृत् ॥ २६८ ॥　　536
लाभात्कुर्यादुक्तसंमान(नं) हीनं कर्ता यावद्भूमिचन्द्रं पतेत्स ।
तस्मात्कर्ता चोक्तसंमानजालं सर्वैश्वर्यं काम्यसिद्धिः लभ्ये(भे)त ॥ २६६ ॥
इति मानमारे वास्तुशास्त्रे ग्रामलक्षणविधानं नाम नवमोऽध्यायः ।

संक्षिप्य तन्त्रेभ्यो नगरस्य तु लक्षणम् ॥ १ ॥
Wait, वक्ष्ये: व क्ष्ये.
संक्षिप्य: सं क्षि प्य.
तन्त्रेभ्यो: त न्त्रे भ्यो.
नगरस्य तु लक्षणम् ॥ १ ॥

शतदण्डं समारभ्य शतदण्डविवर्धनात् ।

शतत्रयावसानं स्याद्दिशतदण्डं स(ण्ड)मारभेत् ॥ २ ॥ 4
Wait, let's look at स्याद्दिशतदण्डं:
Notice under द्दिश there is a tiny द्वि!
In print, Acharya often printed small subscript corrections, or is that a typo printed under it?
It is a small द्वि printed directly beneath the द्दि of स्याद्दिशतदण्डं.
How to represent it?
स्याद्दि॒द्विशतदण्डं or स्याद्दिशतदण्डं with note, or स्याद्दिशतदण्डं?
Wait, can we write स्याद्(द्वि)शतदण्डं or स्याद्दिशतदण्डं?
Look closely: the line has:
शतत्रयावसानं स्याद्द्विशतदण्डं?
Wait,

१०] नगरविधानम् ५३
षट्शतं षट्सहस्रं च दण्डान्तं पूर्ववद्भवेत् ।
नरेन्द्रस्यापि नगरं त्रिचतुष्टयस्य संख्यया ॥ १३ ॥
षट्सहस्रं नवशतं दण्डान्तं पूर्ववद्भवेत् ।
महाराजस्य नगरमेवं प्रोक्तं तु पूर्ववत् ॥ १४ ॥ 28
शतद्वयसमायुक्तं दण्डान्तं सप्तसहस्र[क]म् ।
चक्रवर्तिस्तु नगरं(रं) विशालं पूर्ववद्भवेत् ॥ १५ ॥
अथवाऽयुतदण्डान्तं महती नगरी भवेत् ।
विस्तारादधिकं वाऽथ पादू(दो)नद्विगुणं तु वा ॥ १६ ॥ 32
द्विगुणान्तं तदायामं नगरस्य तु विस्तृतम् ।
अथवा दण्डमानेन दण्डदण्डविवर्धनात् ॥ १७ ॥
तद्विस्तारसमाधिक्यमायामं प्रविधीयते ।
खेटकखर्बटकादीनां(दि)मानं ग्रामोक्तवद्भवेत् ॥ १८॥ 36
सर्वेषां नगरादीनां भेदं(दो) लक्षणमुच्यते ।
नगरं राजधानीयं केवलं नगरं तथा ॥ १६ ॥
पुरं च नगरी चैव खेट(टं) खर्वटमेव च ।
कुब्जकं पत्तनं चैव शिविरं वाहिनीमुखम् ॥ २० ॥ 40
स्थानीयं द्रोणकं चैव संविद्धं कोल्लकं ततः ।
निगमं स्कन्धावारं च दुर्गं चाष्टविधं भवेत् ॥ २१ ॥
नगरादीनि(दि) संग्रामं [च] प्रोक्तदुर्गं च सप्तमम् ।
राष्ट्रमध्ये नदीतीरे बहुपुण्यजनावृतम् ॥ २२ ॥ 44
मध्ये राजयुतं चैव नगरं कृतमिष्यते ।
तत्रागते नगर्यन्तं यदि विष्ण्वालयं भवेत् ॥ २३ ॥
राजधानीति तन्नाम विद्वद्भिर्वच्यते सदा ।
चतुर्दिक्षु चतुर्द्वारं गोपुरैश्च समन्वितम् ॥ २४ ॥ 48
रक्षागृहैः समाकीर्णं विष्वक्सेनालयान्वितम् ।
वणिग्भिश्च समाकीर्णमापणैश्च समावृतम् ॥ २५ ॥
अन्तर्बहिर्जनैः पूर्णा(र्णां) नानादेवालयैरपि ।
केवलं नगरं प्रोक्तं यदेतं(तत्) तन्त्रपारगैः ॥ २६ ॥ 52

मा ख्या तं व प्र ा य त स म न्वि त म् ॥ ३३ ॥`

Line 15:
अन्यभूपालभूम्यन्ते युद्धारम्भक्रियान्वितम् ।

Line 16:
सेनानामयुतानां च पृतनाभिः समन्वितम् ॥ ३४ ॥
Right side: 68

Line 17:
तदेतच्छिविरं प्रोक्तं तन्त्रविद्भिः पुरातनैः ।

Line 18:
नानाजनैश्च संपूर्णा भूपहर्म्यैश्च संयुतम् ॥ ३५ ॥
Wait: नानाजनैश्च संपूर्णा or संपूर्ण भूपहर्म्यैश्च संयुतम्?
Look at संपूर्णा: सं पू र्णा (with ा)!
Then भूपहर्म्यैश्च संयुतम् ॥ ३५ ॥

Line 19:
बहुरक्षसमोपेतमेतत्सेनामुखं भवेत् ।
Wait, is it बहुरक्ष or बहुरथ or बहुरच?
Look at line 19: ब हु र क्ष स मो पे त मे त `

१०] नगरविधानम् ५५
तस्मात्तु तत्र विद्वद्भिः संविद्धं तदुदीरितम् ।
महाराष्ट्र(ञ)स्य मध्ये तु गृहं तत्कोलकात्मकम् ॥ ४१ ॥
द्विजातिचतुर्वर्णैर्वर्णान्तरजनैर्वृतम् ।
बहुकर्मकरैर्युक्तं निगमं तदुदाहृतम् ॥ ४२ ॥ 84
नद्यादिकाननोपेतं बहुतीरजनालयम् ।
राजमन्दिरसंयुक्तं स्कन्धावारमुदाहृतम् ॥ ४३ ॥
पार्श्वे चान्यद्विजातीनां गृहं तन्नेरिको(कम)दितः(कम्) ।
शत्रुभूपालहित्यर्थं नृपरक्षणदुर्गकम् ॥ ४४ ॥ 88
वक्ष्ये यथाक्रमं सर्वा[न]नि दुर्गाणि दुर्गकम् (कं च) ।
गिरिदुर्गं वनदुर्गं सलिलं पङ्कदुर्गकम् ॥ ४५ ॥
रथा(थ)दुर्गं देवदुर्गं मिश्रदुर्गं तथैव च ।
पर्वतावृत्त[वन्]मध्ये(ष) पर्वतस्य समीपके ॥ ४६ ॥ 92
पर्वताग्रप्रदेशे तु गिरिदुर्गमिति त्रिधा ।
तत्पर्जन्यन्तरो(र)युक्तं गगनं च प्रवेशनम् ॥ ४७ ॥
एतत्तु वनदुर्गं स्याज्जलदुर्गमिहोच्यते ।
समुद्रैश्च नदीभिश्च संवृतं जलदुर्गकम् ॥ ४८ ॥ 96
पर्वतं(त)कन्दरैर्युक्तं दुष्प्रवेशं च शत्रुभिः ।
दुर्गं तु कृत्वा नृपतिस्तिष्ठेत्तत्पङ्कदुर्गकम् ॥ ४९ ॥
वनाभावे जलाभावे सर्वशून्यादिवृक्षकम् ।
चोरैश्च सङ्कुलस्थानं नि[र्]ग्रामं रथदुर्गकम् ॥ ५० ॥ 100
ब्रह्मराक्षसवेतालं(ल)भूतप्रेतादिभैरवैः(वाः) ।
शिलावर्षं प्रवर्षन्तीरा(न्त्या)लोक्य वेशनिर्गमे ॥ ५१ ॥
मन्त्रतन्त्रादिसामर्थ्यैः कृतान्तं देवदुर्गकम् ।
अनेकपर्वतोपेतं नानावनसमिश्रकम् ॥ ५२ ॥ 104
तत्रास्थितं तु तद्दुर्गं मिश्रदुर्गमिति स्मृतम् ।
सर्वेषामपि दुर्गाणां वप्रैश्च परिघै(खाभि)र्वृतम् ॥ ५३ ॥
प्रवेशनिर्गमस्थाने द्वारैरपि समन्वितम् ।
इष्टकादिकृतं वप्रं हस्तद्वादशकोच्छ्रितम् ॥ ५४ ॥ 108

· ५६ मानसारे [अध्यायः
तदर्धभित्तिमूले तु संचारैः सह विस्तृतम् ।
नगराणां तु सर्वेषां वक्ष्ये विन्याससञ्चयम् ॥ ५५ ॥
प्राक् प्रत्यग्गतमायामं दक्षिणोत्तरसमन्वि(संयु)तम् ।
एकरथ्यां समारभ्य प(चै)कैकं(क)वीधिवर्धनात् ॥ ५६ ॥ 112
वीथिद्वादशपर्यन्तं युग्मायुग्मं प्रकल्पयेत् ।
अन्या(न्योऽ)न्यानुक्तविन्यासं ग्रामे पूर्वोक्तवत्कुरु ॥ ५७ ॥
वस्तुवानियं(वास्तुविन्यासमिति) ज्ञात्वोहापोहेन योजयेत् ।
एवं तु नगरं प्रोक्तं शिल्पिनां(ना) कारयेत्क्रमात् ॥ ५८ ॥ 116
इति मानसार वास्तुशास्त्रे नगरविधानं नाम दशमोऽध्यायः ।

११] भूमिलम्बविधानम् ५७
भूमिलम्बविधानम्
भूमिलम्बविधिं वक्ष्ये शास्त्रे संक्षेपतः क्रमात् ॥ १ ॥
चतुरश्रमयताश्रं वर्तुलमायतं (लं च तथैव) तत् ।
अष्टाश्रमायतं(श्रं षडश्रं) वा द्वयश्रवृत्तं तथैवोत्तरम् ॥ २ ॥
एतद्विन्यासभेदं वा चयवृद्धिविधानकम् । 4
उक्तं हि भूमिलम्बं [तु] स्यादेकान्त(र्कं)भूमिकम् ॥ ३ ॥
द्विकरं त्रिकरं चादौ द्विद्विकरेण वृद्धिः क्रमेण ।
दशनव(शैकादश)हस्तान्तं स्यात्पञ्चचतुर्वि(ष्वधा वि)स्तारमेकतले ॥ ४ ॥
एतेषु क्षुद्रमानं मध्यमं पञ्चषड्ढ(चतुष्पञ्चह)स्तमारभ्य । 8
एकादशा(द्वादशैका)र्हहस्तान्तं द्विद्विहस्तेन वृद्धिः कथिता ॥ ५ ॥
एतत्तु पञ्चविपुलं युग्मायुग्मेन चोत्तमं वक्ष्ये ।
षट्सप्तकरं चादौ द्विसप्तपञ्चत्रयकरान्तं च ॥ ६ ॥
एते पञ्चधा विपुलं श्रेष्ठान्तमेकतलं कथितम् । 12
विशालद्वयोत्तुङ्गं सोपानादिस्तूपिकान्तं स्यात् ॥ ७ ॥
एवं कनिष्ठहर्म्ये तन्त्रविद्भिः पुरातनैः कथितम् ।
विशाले चतुरंशं [स्यात्] त्रियं(ऽयं)शाधिकमुत्सेधम् ॥ ८ ॥
पूर्वमध्यमहर्म्यं चैकभूमिकमिदमुक्तं [तु] । 16
विशालाधर्धाधिकमुत्सेधमुत्कृष्टहर्म्यमेकतले ॥ ९ ॥
अथवा तत्र मौन्यं(चतुरं)शे त्र्यं(र्वा)शाधिकमुत्कृष्टमुत्सेधम् ।
क्षुद्रोत्सेधस्य माने तु हीनाधिकं वाधिकं (वत्समाधिकायामं) स्यात् ॥ १० ॥
पञ्चधोत्सेधमुत्कृष्टं मानात्पञ्चविधं नाम । 20
शान्तिकं पौष्टिकं श्रेष्ठं पार्ष्णिकं (जयदं) मध्यमाने तु ॥ ११ ॥
8