मानसार शिल्पशास्त्र (प्रसन्ना कुमार आचार्य - प्राचीन भारतीय स्थापत्य, नगर-नियोजन व मूर्ति-शिल्प महाकोश)

CRITICAL NOTES : CHAPTER VII 29
70. After the description of the 5th plan, called उपपीठ, we would
naturally expect the descriptions of the 6th (उपपोठ), 7th (खण्डिल), 8th
(चण्डित), 9th (परमशायिक) plans, etc. in order. But the descriptions of
the 6th and 7th plans seem to be missing.
71. (1) I. इवमें for सर्वे suggested by J. and the other Mss. (2) A. F.
have got a lacuna for पदेषु ।
73. J. निष्फलं ।
74. It is not quite plain as to why these two plans were preferred
by the ancient architects (see note under 154).
75. (1) This line apparently should be read after line 154. See
note under 154.
(2) पदस्थितानां सर्वेषां seems to be the proper construction.
78. I. शून्य for शून, suggested by J. and the other Mss.
79. (1) J. चाष्टै, A. F. चासै । (2) A. F. मानकं for नामकम् ।
81. (1) I. युक्तमान्तं for दुत्तरान्तं, suggested by J. and the other Mss.
(2) I. पश्चात्पूर्वान्तान्तिकम् for पूर्वादिपश्चिमान्तकम्, suggested by J.
and the other Mss.
82. A. F. कंठ for कण्टे ।
83. I. कण्ठे for कण्टे, suggested by J. and the other Mss.
84. (1) J. चापञ्च चापवतश्च । (2) A. F. चापत्यध्यर्धं बोध्यकातं ।
85. (1) I. इ' for अं in both the places; the suggestion of J., which
is retained in the text, is supported by later references. (2) A. F. ध्यध्यं ।
86. (1) I. भाजं च for राजं suggested by J. and supported by later
reference.
(3) I. चर्थ, A. F. ष्य for चर्घ । (4) A. F. मरा for पराः ।
87. (1) I. चर्यार्थं, A. F. पराः अध्यैर्य । (2) I. मोगिना for मोगिनः ।
88. I. अष्टमना प्रोक्त ।
89. A. F. न्युपुषा, J. पूर्वनिन्के for पूषाग्निकोशके ।
90. (1) J. मृग the other Mss. मृपक्ष, but the correct reading is पिता
who is missing, while भृश and मृग are mentioned in their proper places
(see lines 102, 105) । (2) I. दौवानिक for दौवारिक ।

30 MĀNASĀRA
91. (1) I. रागं The required reading seems to be वायु and नाग ।
which are missing from this list of deities, but are included both
under the ninth plan (lines 129, 149) and the general description (lines
10, 237); these emendations are supported by the Mayamata (VII.
36), and the Silparatna (VI. 39). (2) A. F. ध्यार्घ, I. चार्घाधं, J. चार्थ ।
92. J. चतुष्क ।
93. (1) I. जयश्ववत्सौम्ये च, J. चयन्ते तत्परे सौम्ये । (2) A. C. F. रिक्षैक । (3)
J. पूरे ।
94. (1) A. F. J. विदघश्चैक । (2) A. F. लवे for पदे ।
95. J. गेगैक, A. F. कगैक ।
96. A. F. वैवस्वत पदं मुख्य, I. पदद्युम्नास्य for पदे मुख्य, suggested by J.
97. I. पूर्वेदीनक, other Mss. पूर्वा दिनवक ।
99. I. सत्यपि, J. सत्यपी and the other Mss. समीप । (2) I.
J. तस्माद् for तस्य । (3) I. तद्वयं भृशेत् for द्वयं भृशम् ।
101. A. F. मध्यमे for पश्चिमे ।
102. A. F. J. मृत for मृश ।
103. (1) A. F. वह, J. बह्न । (2) I. J. स्थिता ।
105. (1) चासुरः ।
106. J. द्विवि पदे for पदे द्विपदे ।
107. (1) I. चिरशी for चरकी, suggested by J. and also found in the
Bṛihat-Saṁhitā, LIII, 83. (2) A. F. J. पावके ।
108. (1) I. ऋतनैः, J. भूतनेः for पूतना suggested by the Bṛihat-
Saṁhitā, LIII, 83.
(2) The repetition of बहिः and the use of बाह्ये in the same
sense should be noticed.
109. (1) A. F. leave पाप in a lacuna; J. omits कोण प्र ।
(2) The contents of the three lines, 107—109, have been
condensed in the Bṛihat-Saṁhitā, LIII, 83 in one line : चरकी विदारी
नामाथ पूतना राक्षसी चेति ।
110. A. F. शाङ्क ।
111. As in the line 107 we should read here विधिः ।

CRITICAL NOTES : CHAPTER VII 31
112. (1) I. तिस for रस । (2) I. मास्यका; it is read अर्यमा in the Brihat-
Samhitā; but in lines 167, 255 of our text it is clearly चार्य (दैव) । (3) J.
दैवत्समर्यक, A. F. मार्यकरक्षितिः ।
The Codex Archetypus leaves out the next two lines, 113-114,
which have been preserved by all other Mss; their presence between
112 and 115 is necessary.
113. A. C. F. बिंब इति कथ्यते ।
114. मित्रस्यम् is another grammatically impossible form.
115. (1) I. नच, apparently for नव, in place of रस ।
116. I. विशादो, A. F. वोशादो, J. ईशादी ।
117. (1) A. F. वर्षे कंठे चाश्रित मारितं ; J. शाश्वय ।
(2) The form सर्वे must be connected with either पदे or कर्णो
(most likely with the latter), both of which are in the loc. sing. सर्व is
apparently taken as a noun and the form सर्वे is used for सर्वस्मिन् in the
loc. sing. This is really a very good illustration of the ungrammatical
style of Sanskrit used in the Vāstuśāstra.
118. I. A. F. भूतर for भूधर ।
119. A. F. पादे चौये च, J. तत्पदं for पदे सौम्ये ।
120. (1) A. F. दनंमे for पूर्वे । (2) I. J. सविन्द्रकम्; the emendation,
सवित्रकः, suggested by A. C. F., is necessitated by the fact that the deity
सवित्र is described in the line immediately following.
121. A. F. पूर्वदेशोवीयें रसामिंडु ।
122. A. F. रसा ।
125. (1) I. द्विश, J. द्यंश, A. F. गैद्रं ईशे । (2) I. मय for जय, suggested by
J. and the other Mss., and supported by later references.
126. (1) I. चन्तं च ते । (2) A. F. ब्राह्म देशे च ।
127. (1) J. इन्द्रं । (2) I. अनिः, J. मग्निं । (3) J. पदानिके ।
128. I. त्येद for त्येक ।
130. J. चस्डि, A. F. चंद्रं ।
131. J. चेश , other Mss. for सत्यक ।

32 MĀNASĀRA
The following four lines (132-135), left out by the Codex Archetypus,
appear to be necessary between lines 131 and 136. These are supplied
by J.
132. J. जयन्तैव for जयन्तस्य ।
135. J. भ्रंशश्चैक, I. भ्रंशस्यैक ।
137. (1) A. F. पूर्व । The usual form should be पूष्णः । The sun god
पूषन् is well known. (2) I. नी for ग्नि, suggested by J.
A. F. repeat this line.
138. (1) I. भुङ्गराजस्यैव यानस्य पदे चैकस्य पश्चिमे ।
(2) The form विघातस्य in this and the following line will
further illustrate the barbarous Sanskrit.
The Codex Archetypus leaves out the next three lines, 139-141,
which have been preserved by all other Mss. and are necessary here.
143. I. गर्भ for गगन, suggested by J. A. C. F.
144. (1) I. सुग्रीवं च । (2) J. adds तु before चोत्तरे ।
145. A. F. omit this line. I. leaves out the second half of this
line, three following lines (146, 147, 148) and the first half of line 149,
which it joins with line 145 as its second half.
147. A. C. F. शोषस्यैक । The usual form is शेष ; not शोष, see line
105.
148. A. C. F. शोषस्यैव, apparently for शेषस्यैव ।
149. A. C. F. पूर्वकं ।
150. (1) I. मुख, but मुख्य in line 151 ; the emendation is suggested
by J. and the other Mss. (2) J. तु for च ।
151. A. F. चोत्तरे for पूर्वके ।
152. J. सोमेशस्यतु, A. F. सोमवस्यतु ।
153. I. चमिति for चदितेः ।
154. I. चतोमि for चदितौ ।
Line 75 ( पतत्पदस्थितानां सर्वदेवानां रूपमुच्यते ) should be read bet-
ween lines 154 and 155. The points of great importance to note
are :—(i) only the 8th and 9th plans are described in detail and (ii)
the Brihat-Saṁhitā, the Mayamata and other treatises dealing with

CRITICAL NOTES : CHAPTER VII 33
the subject have described only these two sohemes. An attempt has
been made elsewhere to explain the occurrence of these two sohemes
in detail, both in the Mānasāra and the Brihat-Saṁhitā. (See the
writer's Indian Architecture, p. 162 and the note under Translation of
lines 71—75).
158. (1) I. कुण्डलं for कमण्डलुं । (2) चाष्ट for चाक्ष ।
160. I. चगरुडेन ।
161. A. F. पूर्वंकम् for रूपकम् ।
163. (1) I. शक्त for रक्त । (2) I. वस्त्रं for वक्त्रं; वक्त्र is mentioned in
the next line.
164. A. B. मण्डु for करण्ड ।
166. A. F. चतुर्मयं for च त्वभयं ।
167. A. F. ध्याश्च for ध्यात्वा ।
168. (1) A. B. F. चपरेषां for परे पाशाङ्ग् । (2) I. श्रुतौ for धृतौ ।
169. A. B. F. चार्ये, I. J. चास्पदं for चार्यवत् ।
171. (1) A. B. F. पाशकरे । (2) The peculiarity of पद्मपाशापरं
should be noticed; the sense is, however, clear: in one hand is a lotus
and in the other a net.
173. A. B. विभुजं, F. द्विविधं ।
175. I. शाङ्क for चाङ्क ।
176. As in line 118 we should read here चापवत्स्यं ; see also line
119 above.
177. (1) A. B. F. सबिंदु । (2) युक् for वत् । (3) According to line
120 above, we should read सवित्र in place of समिन्द्र ।
179. A. B. सार्पाींन्द् ।
180. A. B. F. सेंदु for चेन्द्र ।
181. It seems necessary to read रूप for रौप्य ।
186. A. B. F. वृषारूढां all other Mss. प्रभारूपों ।
190. (1) I. ईशमुक्तिविधिं for ईशमूर्तिमिति, suggested by the other
Mss.
(2) In the previous list of gods (see lines 111-154) शोष्यत is
not mentioned; as the name of a deity it sounds very unfamiliar. In
3

34 MĀNASĀRA
lines 127, 130 we see चादित्य comes between the names ईश and कृशानु ।
Here चादित्य obviously stands for च शीप्यतम् which appears to be a
confused reading for शचीपतिम् implying usually इन्द्र but here चादित्य ।
191. (1) F. omits the passage from the second half of this lineto
the first half of line 196.
(2) A. B. तथा for रथ ।
194. Between 194 and 195 there seems a line missing, which is to
contain the name of a deity ; compare note (2) under 190 above.
200. I. याच for यक्ष्याच, suggested by A. B.
201. (1) For the four lines, 201-204, A. B. F. have only one line :
सर्वाभरणसंयुक्तं रक्तवस्त्रोत्तरीयकम् ।
(2) The second half of this line, which is missing from
all Mss., may be the passage within sqare bractats as suggested by
lines 160, 165, 175, 181, 185, 187, 192, 197, etc.
202. I. J. नि···ति for निष्क्रं ति, found in the margin but put under
interrogation. Compare note (2) under 201.
203. (1) सव्य is apparently used to imply right, which is, how-
ever, not usual.
(2) वरद is usually a pose of the hand ; but here it is used as
a प्रहरण or weapon.
206. (1) A. B. F. परं न्यास इसेवतो for the first pāda. (2) I. J. भेरण्या
or मकरारूढभरण्ण ।
210. I. देव महारूपं for देवं मृगारूढं, suggested by the other Mss.
213. A. B. F. धारिणीं ।
214. J. चन्द्रिकां च ।
216. J. युक्तमेवं । A. B. F. leave the second half in a lacuna.
A. B. F. omit the lines 217-219.
217. महान्त is a confused reading obviously for जयन्त who comes
between पर्जन्य and महेन्द्र (see lines 132, 133, etc.).
220. (1) I. J. प्रबधार other Mss. पवधारैः । (2) The dual in the
first half line may be explained by taking हस्तौ as understood. But in
the second half line it would be better to read वस्त्रोत्तरीयकम् ।

CRITICAL NOTES : CHAPTER VII 35
221. A. B. F. भृशं च ।
222. (1) A. B. F. नोलवर्षांत । (2) J. तक्षकं for यन्तरिक्षं ।
225. I. वस्त्रं for वयं, suggested by J. and the other Mss.
227. I. J. इभ्युद्धतौ, A. B. F. चमुद्धत for समुद्धतौ । The correct
reading and of the first pada appears, on the analogy of line 223, to be
गदां शूलं च शक्तिं च ।
229. A. B. F. वल्यकं for गन्धर्वे ।
230. (1) I. भूप, J. सूप, A. B. वृष for भृश ।
(2) The Codex Archetypus leaves out the last word in a lacuna
231. (1) A. F. दारिं, J. दैवारौं । (2) B. पर्जन्यं for सुग्रीवं ।
Between lines 231 and 232, I. repeats the first half of line 230.
232. (1) A. F. पुष्यनरा । (2) B. दंत धृतं वृ । (3) A. B. F. पाशौ धृतं ।
234. J. शेष; B. omits शेषस्य ।
235. (1) I. गौरै for रोगं, suggested by J. and the other Mss.
(2) B. पंचशरोपनं for कृशरूपं ।
A. F. omit the second half of this line.
237. I. J. नननाह, A. F. च ननाद, B. सन नाग for भुजङ्गाननं नागस्य ।
238. B. पाशांकुशधरौ हस्तौ for the first pāda.
A. C. F. J. omit the three lines, 239—241.
239. B. भुजमुख्य ।
241. B. धरौ for दूतौ ।
242. A. F. वयं च शेषं for महाटं मेषवक्त्रं च । This शेष should be read
in place of जय in the second pada, on the analogy of lines 233, 230
228, 224 etc.
244. I. J. केटक ।
246. (1) B. प्रतिरे, I. इतितो, J. उदितं । (2) J. वस्त्रं for वयं ।
247. B. पद्मेमराक्, J. पद्मेन्द्रान्, A. F. पद्मेनरात् ।
248. (1) J. चरक । (2) A. F. वेदरी, I. वदारो । (3) A. B. F. वशेगा ।
249. (1) B. पूतनू । (2) I. निर्लि for नीला ।
251. (1) I. वशँश for वक्ष । (2) J. बिललोचनौ, B. वलि, A. C. F. ऋषि ।
252. (1) I. कोश for केश । (2) J. विकरणे । (3) A. C. F. पैशा, B. शौचति
for वैशादिक । (4) A. C. F. दिक, B. दिव ।

36 MĀNASĀRA
253. (1) A. C. F. द्वेत, B. दोत; the expression उध्वेत्त or उद्धेत or उद्वेात
is not found in dictionaries.
(2) The ungrammatical form दैवतान् should be noticed.
254. B. omits this line. G. कान वा, A. F. कस्प च for काय च।
255. (1) I. तूर्य for चायें, suggested by J. and other Mss.
(2) I. प्रादर्श for प्रागुदङ्गु; the emendation is suggested by J
(3) I. पितु for विदुः।
257. J. omits this line.
258. B. प्रसादितं। It should be noticed that सव्यहस्त is already
mentioned in line 256.
260. I. विवस्वतो।
261. A. F. भूतस्य।
263. B. वर्खे, I. J. वर्म for मर्म suggested by A. F. The contents
of this line are apparently expressed in the following two lines of the
Mayamata (VII. 49, 54) :
षड्वंशमेकद्वयं चतुर्मर्म चतुःशिरम्।
वस्तुमध्ये तु मर्माणि ब्रह्मा हृदयमुच्यते।
265. A. B. F. J. कुटिलाकृतिः।
267. A. F. वोढयेत्, B. सिद्धयेत् for पोडयेत्।
268. I. कर्तुरामे, A. F. J. कर्तुराहे for कर्ता चैव, suggested by B.
269. I. तस्माशिल्पिभिः।
271. (1) A. F. मनोत्, B. महाराजान्, I. मनान्; the correct reading is
apparently यमरान्। (2) A. B. F. भुक्ति।
Colophon :- B. षष्टमोऽध्यायः।

MĀNASĀRA 37
CHAPTER VIII

1. I. शास्त्रेण क्षिष्यते, the emendation follows J. and the other
   Mss. ; संक्षेपतः would perhaps be still better.
2. I. देवानां वद विन्यसे for देवानां पदं विन्यसेत्, suggested by J. A. B.
3. (1) I. पत्र for पद, suggested by J. (2) I. माधि, B. शाधि for शाधि।
4. A. B. F. J. ब्रह्मादीनां च देवानां ।
5. I. बुद्धः स्यात्पूर्ववच्चोत्तरेऽपिच for बह्वर्थं रात्रौ द्रव्यान् समाहरेत ।
   I. reads lines 8-32 of this chapter VIII between lines 287-312
   of chapter IX, and lines 287-312 of chapter IX between lines 7-33 of
   chapter VIII.
6. (1) I. दिव्यान्विशौ for द्रव्यानेकौ। (2) I. J. कन्यका, the emendation
   follows A. C. F.
7. A. B. स्वर्खादिभिर् ।
8. (1) I. द्रव्यंहि, the emendation is suggested by A. B. F. J. (2) I.
   सर्भ for सव्य ।
9. I. बलिन् ।
10. A. C. F. नामैश्च ।
11. J. विशेषाष्यं, A. C. F. विशेषाख्यं ।
12. (1) B. सूप for धूप । (2) J. दोपं, A. F. मध्यं for दुग्धं । (3) I. चान्यं for
    मध्वाज्यं, suggested by the other Mss. (4) B. A. J. सोदनम् ।
13. (1) I. J. ब्राह्मणे । (2) A. B. F. J. लायज्ञा ।
14. (1) The reading भार्यया in the Codex Architypus is apparently
    due to the copyist's negligence. (2) I. A. F. पक्षं for भक्ष्यं, suggested by J.
    and B. (3) J. तिलमाषान्न ।
15. J. पुर्वादि पत्रके, A. F. दि''''कमे, B. च मिश्रके, in the margin of the
    Codex Architypus, the reading मित्रके, (for मित्राय ), is inserted and this
    is therequired reading here.
16. J. सपुष्पं ।
17. J. महौ for बलिं ।

38 MĀNSĀRA
27. (1) J. has a lacuna in place of गन्धैौ । (2) J. B. भास्करे । (3) J.
सत्य का । A. B. F. omit this half line except the expression मधुरमेव च ।
28. (1) B. J. मृशस्यैा, A. प्रशस्ते। it should be मृश,, because मृश is
mentioned in lne 35. (2) B. शतभो for ततोबलिम्‌ ।
29. (1) A. B. F. पूखै for चूर्खै । (2) I. माहा for माषा । (3) A. F. दृश्या
ज्या, B. दुग्धं स्यात्, J. मध्वाज्या''''स्यातु for the second pāda. (4) सागर is
apparently a corrupt reading for तगर (see Mayamata VIII-6).
30. (1) I. शुद्धाक्षरं तयो वन्दे परमानन्द; the emendation is suggested
by the other Mss. (2) A. F. पुण्डके ।
31. (1) A. F. विद्ये, B. विद्यमे, J. वियते । (2) J. has a lacuna in place
of the second pāda. (3) A. B. F. राक्षसस्य तु, the other Mss. रक्षसस्यं तु ।
32. (1) A. सामान्यं, B. सैामान्नं, F. सामान्यं, J. ∙∙∙न्तु । (2) A. B. F. J.
कृसरं for चान्तकरस्य ।
33. For this line the Codex Architypus has the following—
देवगन्धर्वस्य बलं भवेत्; the emendation follows the other Mss.; A. B.
F. भवेत् for क्षिपेत् ।
34. (1) B. वारंमुखं for पारावाररूप । (2) मिष्यते ।
35. (1) मुद्रगोदनं । (2) I. मूस, J. मूष for मृश ।
36. A. F. कंडेा, B. जंवा for पिण्डो ।
37. I. J. सुग्रीवा मोदन ।
38. (1) B. पुष्पुकैश्च । (2) I. पायसाध्यं, J. पायसाद्यं ।
B. पायसंजे तु वारुणो, the emendation is suggested by A. F.
39. A. B. F. J. शेष्यस्य, B. पुष्टैश्च । The more appropriate form
is शेष, see VII. 147, 148, etc.
40. (1) A. B. F. J. शुक्ल for शुष्क । (2) I. हानिद्रोदन्त, B. दृष्ट्योदन, the
emendation follows A. F. J.
41. (1) A. F. I. J. नागैश्चैव, the emendation follows the other
Mss. (2) I. चूर्खाभि, B. पूखैं विमृख्यकैः, the emendation is suggested by J.
42. (1) गुलोदधि''''लाटे, the emendation is suggested by J.
(2) J. शकावरः, B. रशाघरा, A. F. शशावरः for शलाघराः; this is
another obscure expression. Apparently it should be the name of a deity

(? शशवत्) but the order of deities given under chapter VII, 150-152,
does not include any deity between भल्लाट and मृग।
43. (1) B. मृगस्य। (2) A. B. C. F. J. दैववन्द्यात्।
(3) देवान्तर apparantly refers to those deities included between
मृग and उदित (see chapter VII. 152-154).
44. (1) F. पद्मं, B. पक्कं for पुष्पं। (2) I. J. पदं, the other M s. फलं,
suggested by A. F.
45. (1) A. B. F. दध्योदनं चैवमाज्यं। (2) B. तथा for भवेत्। (3) J. मत्स्यैः,
A. B. F. सेव्यं।
46. (1) J. सविन्द्रोलकधान्य, B. सपिंदलं च धान्यं च, A. F. सर्पिन्दोलयधान्यं
च स इंद्रेभ्य सतोयकं। (2) J. न्द्रेभ्य क, B. गेदकोदकं the other Mss. न्द्रर्ततोयकम्।
47. (1) B. वृन्देन्द्रं, A. F. J. बलिन्द्रे। (2) A. F. J. अश्मे, B. हस्ते for फल।
48. I. मापं for मांसं, suggested by J. and the other Mss.
49. I. गुलोमकसा for कुमुदं मुद्रो, suggested by J. and the other
Mss.
50. (1) J. माप, B. म पपवद्। (2) J. मिदं for बलिं। (3) B. नवधा
for नपदा।
51. (1) I. शंशञ्च, B. शुष्कस्य मांसस्य; on the margin of the Codex
Architypus are put under interrogation अजशावस्य and छागमांस। (2) A. F.
शव, B. शल for मृग।
52. (1) I. वाप for पाप। (2) A. B. F. J. स्यति for स्मृतम्।
53. (1) J. भूतं for पूतनायै, and पष्ठ व for पिष्टं वि। (2) I. कफ for लव।
54. (1) I. वर for चर, the ungrammatical form चरगिये for चरक्यै
should be noticed. (2) I. मृत्सा for मुद्रसा।
55. (1) A. C. F. गंच, J. गम्य for घ्राम्पयेत्।
(2) I. रक्षि, J. वृक्षरक्ष for रक्षणार्थकम्।
57. I. क्षितस्सदा, J. leaves out सदा।
58. (1) I. सु for स्य, suggested by J. and the other Mss. (2) A. F.
शुक्नसन्ना for सुप्रसन्न।
59. B. उजलदेवता, J. दैवतानि for अन्याश्च देवताः!
60. A. F. तपस्तीयं, B. स्वपतिस्तु।
61. (1) B. तदसुरानं। (2) I. भूतोपेत।

40 MĀNASĀRA
62. (1) I. कृशं for प्रकृत्या । (2) A. F. सन्मचालयं, B. पद्मशालयं,
J. सद्गुचालयम् ; this is apparently a confused expression for समुच्चयम् ।
63. (1) J. तथा for तदा । (2) J. भूत for भूमिः ।
64. B. J. समारभेत ।
65. (1) A. मोर्ग्यं, F. मांग्यं, B. मार्गे for मार्ग । (2) F. बलि ।
66. (1) I. शाहि for शान्ति । (2) A. कुकुर्भर्निभितु, F. ककुब्भर्तृभिः, B.
कर्तातृभि, I. भवतितरभर्तृ for कर्तृमक्ति ।
Colophon:—B. नवमो ।

MĀNASĀRA 41
CHAPTER IX

1. I. संख्यियतः, the emendation follows all the other Mss.
2. I. पद्मकः ।
3. (1) I. चैक for चैव । (2) I. कामुखं for कार्मुकं, suggested by all
   the other Mss. and supported by later references.
4. It should be noticed that ग्राम is used as neuter, although the
   word is generally masculine.
5. A. B. C. F. J. विन्यासं ।
6. (1) I. नवये for नार्पये । (2) A. F. विविधवृद्धः ।
   The next 24 lines (10-33) are left out by A. F. J.
7. (1) B. शुभायाति । (2) यः seems to be a corrupt reading for यतः
8. I. वानप्रस्थाधिकं, the emendation follows B.
9. (1) B. विंश for त्रिंश । (2) B. दण्डा for दण्डेन ।
10. I. शतामं for शतान्तं ।
11. दैर्घ्य would be more grammatical.
12. B. चतुरस्रायुतंचप्र तद्वत्वात्तं त्रिसप्तशत विस्तृतं ।
13. B. तद्दंडायाम ।
    The following 20 lines (29-48) are missing in all the Mss.
    except B. Their inclusion in the text is absolutely necessary, as they
    contain the measures of the villages called नन्दावर्त, पद्मक, स्वस्तिक and
    प्रस्तर ।
14. B. नंदावर्तं ग्राम ग्राम, I. J. and the other Mss. नन्द्यावर्त....दण्डादौ ।
15. B. षष्टरदिनं ।
16. The passage under the square brackets is left out in lacuna
    in the Codex Architypus and the other Mss. ; but can be restored from
    line 32 of Chapter X.
17. It is difficult to say whether this line was originally meant
    to be written in prose or verse.

ितमुखं" -> "मुखं"!
Look at the 'ख' in "मुखं" in line 17:
It has the exact same structure: curved left part, lower loop connecting to the vertical stem!
Now compare that 'ख' in "मुखं" with the letter in X (Word 2 of line 23):
THEY ARE IDENTICAL!
It is absolutely, 100% 'ख'!
So Word 2 is indeed "परिखा"!

Wait, now look at Word 1 in line 23:
Does Word 1 have 'ष्ट' or something else?
Wait, look at Word 1:
Does it have 'ष'?
Wait! Look at Word 1:
Is it "परिष्टा"?
Wait, look at Word 1:
प, र with ि. Then:
Wait, is the letter 'ष्ट'?
Yes, it has the square top of 'ष' and a subscript 'ट'.
So Word 1 is "परिष्टा"!
Wait, could it be "परिष्टा"? Yes!

Let's check line 26:
"64. (1) J. नन्दायमासमूठे, A. F. नंदायमासरूपे च जायते, I. नानायसमुहे;"
Wait, look at the words in line 26:
J. नन्दायमासमूठे
A. F. नंदायमासरूपे च जायते
I. नानाय

CRITICAL NOTES : CHAPTER IX 43
68. A. F. J. र्हान्यायामष्टाष्टकम्, B हत्वायामं विशालकं, I. महान्याय
विशिष्टकम्।
69. (1) I. र्विद्धि for वर्धिते। (2) J. ष्टक्षं, A. F. वोक्ष्व, B. हक्षं for ऋक्षं।
70. I. विर्धयेत्।
71. A. गुणानां च।
72. (1) A. F. दद्यात् वृद्धिं, B. नंदमिति। (2) I. हत्वा।
73. A. F. नवगमें।
74. I. गुणषड्वर्गंभूर्यातु पयं for the first half of the line; the correct
reading is suggested by J. and the other Mss.
75. (1) A. F. जयं for चायं। (2) B. स्वर्गगतेन हि, A. F. सर्वगते हनो।
76. J. धिकं, A. B. F. दिकं for धिक्यं।
77. A. F. आयाधोनि।
78. A. F. कटऋक्षकं।
79. A. F. युग्मं च for युग्मायुग्माद्य।
80. (1) A. F. परियावस्यधे for पर्यायस्यार्थे। (2) A. F. J. गणैः स।
81. A. F. सिता।
82. I. योगभव्यं युक्तरा, J. योगं चयं यत्तु for शुभयोगं, suggested by the
other Mss.
83. A. F. यत्त for युक्तं।
84. I. स्वातिक्रान्तं।
85. I. दण्डं for गण्डं।
86. (1) I अथवास्था। (2) I. विसर्जयेत्।
87. (1) I. रुस्यधा for अन्यथा। (2) I. स्यात्तिथिवारं।
88. (1) I. भ्रष्टदं राज्यवर्जं। (2) J. अन्येषु।
89. (1) I. शासु, A. F. चासु for वासु। (2) I. मान्त्रुण्यं for मानुष्यं,
suggested by J. and the other Mss. (3) J. गण', A. F. गणैः for second
गणे।
90. (1) I. वाराङ्ग, all other Mss. वारास्तं। (2) J. तिगुणी।
91. A. F. मनयं for नयनं।
92. I. J. द्विक्षेत्रकम्।

44 MĀNASĀRA
93. (1) J. तृतीयाण्ड । (2) A. B. नन्दार्कं ।
(3) A. F. सप्रयेत् for षट्क्रमात् । (4) I. J. .....धिः for सुधीः, suggest-
ed by the other Mss.
94. I. वख्यायि for विन्यास ।
95. (1) J. समा for सम । (2) A. F. तालं for तारे ।
96. (1) I. वप्रं for वक्त्रं in both the places.
(2) J. वर्मायतं, B. वदा for वक्रायतम् । A. F. omit this line. Compare
the line 108 below.
97. (1) A. F. पतद्वयं त्रयं, J. पतद्वित्रितयं, B. वितस्तिद्वित्रयं ।
(2) त्रितय for त्रि or त्रय seems a peculiar expression in the text.
(3) B. रत्न for रथ्याम् ।
98. A. F. नीथो, B. विधिना ।
99. B. कपोतस्य for वीथीं कृत्वा ।
101. (1) I. विधा for वृता suggested by J. (2) A. F. विधि समवेता for
the second pāda.
(3) B. मध्यान्धावुपानद्यास्यामदेव विधीयते ।
102. (1) J. तत्स्थाठि, B. तत् शांति, A. ध्याहिनवान्त for तत्समं तुवा ।
103. I. प्रस्या for रथ्या, suggested by J. and the other Mss.
104. (1) A. F. मूच्छा, B. मुख्य । (2) I. विधि for वीथी ।
105. I. J. त्रिश्चतुः for तच्चतुः, suggested by A. B. F.
106. I. J. तथायत for तदायंतम्, suggested by A. F.
B. omits the second pāda.
107. (1) D. I. परिघा ।
(2) A. F. परि for परिखा ।
108. A. B. F. चतुर्दशी ।
109. (1) I. .....न्तु for विष्णुश्चिष्यन्तु, suggested by J. and the other Mss.
(2) I. पक्ष्म for पश्चिम ।
110. I. वरुणेक्ष, B. वरुणीच, A. F. वारुणेव, the emendation is
suggested by J.
111. (1) J. वातु, A. F. वापि, B. पीठं for चापि । (2) I. मूर्ती ।
(3) I. B. यथेष्टकः, A. F. स्तथाष्टकं ।
113. I. J. हर्म्यका, B. हर्म्यके, the emendation follows A. F.

CRITICAL NOTES : CAHETPR IX 45
115. I. संख्यां च for संघं वा, suggested by J. and supported by later
references; see lines 116, 117, 119, etc.
116. J. चाष्ट ।
118. I. चामर for चाश्रम, suggested by J. and the other Mss.
119. (1) I. संख्या for संघ । (2) B. D. जातीनां for यतीनां ।
121. (1) I. दक्षिणा for दीक्षिता, suggested by J. and the other Mss.
(2) A. F. रंतुकां, B. चाकरे for नगरं तु ।
122. A. F. गार्हस्थ्य ।
123. (1) A. F. विकारि । There is no such word as विकरि or विकारि in
the dictionary; विकर means sickness, which is inappropriate here.
There is a word निकर (but not निकरि) which means a collection and
which might have been badly written as विकर, न and व looking almost
the same.
(2) I. कूर्म्म for कोष्ठ, suggested by J. and supported by later
references. B. omits lines 123—125.
124. I. अन्यासां, all other Mss. अन्येषां ।
128. I. मण्डल for मण्डप, suggested by J. and the other Mss. and
supported by the contents of the next line (129).
129. A. F. I. J. शिवोधया ।
130. I. पापचण्डाश्रमं, the emendation follows J. and the other Mss.
131. I. योगार्थं संख्य, B. J. योग्यं for योगिनां संघैः suggested by the
other Mss.
132. I. रथ्यावती for वा परितः, suggested by J. and the other Mss.
रथ्यावती would not go well with सर्वतोभद्रम् (line 126).
133. B omits द्वि ।
135. A. F. चैव शावेतं, B. चैश्व शत, J. चे शान्तवेत् for चेशान्तराले ।
136. B. तत्तद्विविधि, I. J. तद्वि( ? दूद्वि )तोय, the other Mss. तत्तद्बोधी ।
137. A. F. पर्य for कक्षे ।
138. (1) B. कोष्ठे for कक्षे । (2) I. मध्यं for मठं । (3) I. मष्टपं, but मण्डपं in
line 139.
139. (1) I. सह for सत्र । (2) A. F. लाया for शाला ।
(3) B. चत्रपंक्तिय, A. F. I. चाग्नेयं नीयमण्डपम्, the emendation is
suggested by J.

46 MĀNASĀRA
140. (1) I. चन्यथाम्मालयं, the emendation is suggested by J. (2) B.
युततो, I. J. दिशितो ।
141. (1) B. चंते मध्ये, A. F. अंतरौय for अन्तरथ्ये । (2) B. षकोरगो ।
This line is left out by J.
142. I. परिघा ।
143. I. द्वारे पथारेन मृत, B. द्वारं नवद्वारोंक, the emendation is sugges-
ted by J.
144. I. पापक्षयं, J. रथ्यालये for महारथ्यामालयं, which is supported by
the contents of the following lines, 145, 146, etc.
146. (1) A. F. J. वहि for चाग्नि । (2) A. F. J. B. रायता for गोपाल ।
(3) The peculiar form इन्द्रे चाग्नि should be noticed.
147. B. गोपानां, A. F. गोशालां ।
148. (1) I. वस्त्रंभंकरालयं, the emendation follows J. (2) B. श्रोकरा-
खालयं भवेत्, which forms the 2nd half of line 152.
B. omits the lines 149 to 152.
149. (1) I. तुचिका, J. सूचका for सूचिक ।
(2) I. गम्य for हम्ये ।
(3) I. कु.... च, A. F. कर्म चकारयेत् for चर्मकरालयम्, suggested
by J.
150 (1) I. वारुह । (2) कर्मक मकरालयं, the emendation follows J.
152. A. F. J. सौम्यावायुतपस्वीनां मध्ये श्रीकारखालयं, A. F. श्रोकह ।
The expressoin सौम्येवायु is exactly like इन्द्रे चाग्नि, see note 146 above.
153. I. J. घ....त्ता for अम्बष्ठका, suggested by the other Mss.
154. The peculiar expression बहकलैः कर्मणा should be noticed. The
sense, however, seems to be clear as suggested by the emended form
within brackets.
155. J. त्रैलोक for तैलोप, suggested by J. and the other Mss.
156. (1) A. F. प्रागुदग्भागे for तद्बाह्ये । (2) A. F. रोप.....दिशो ।
157. (1) I. J. वैष्णवाश्वल, the emendation is suggested by the other
Mss.

CRITICAL NOTES CHAPTER IX 47
(2) I. वाश्रयं for याल्यं, suggested by J. and the other Mss.
158. B. has a lacuna for the first half line.
159. (1) I. विना for जना, suggested by J. and the other Mss.
(2) I. ग्रामान् बाह्य ।
160. The Codex Architypus has left out this line, but it has been
preserved by all the other Mss. and is necessary here.
161. B. J. तथा, A. F. तदा for ततः ।
Between lines 162 and 163, B. adds इति सर्वतोभद्रग्रामविन्यास लक्षणं ।
163. B. अथ नंद्यावर्तग्रामविन्यास लक्षणमुच्यते ।
164. J. मार्गेण for मानेन ।
165. (1) The more usual form is विस्तारसमम् । (2) I. आयांशकम् for
आयाधिकम्, suggested by J. and the other Mss.
166. (1) I. चण्डक । (2). I. पदंसस्य for पदण्यासं ।
168. A. F. नदोन्द for नन्दनन्द ।
169. (1) I. पि ˙˙˙˙ ते for नित्य, suggested by J. (2) B. माधिके, A. F.
विचते for नित्यपि ।
(3) For समायामम्, see note 165 above.
170. I. विप्राणां, J. ब्राह्मणां for ब्राह्मणाः; the central square is generally
reserved for ब्रह्मन्; the emendation is, therefore, suggested by J.
171. (1) I. परितः बाह्ये गदैर्विहृद for the first pāda; the emendation
is suggested by J. and the other Mss.
(2) A. F. दशायतं, the other Mss. दशांशक्रम, but it should be
द्वादशांशकम् ।
172. I. मानदं for मानदं; the emendation is suggested by J. and the
other Mss.
174. I. J. परमाधिक, B. साधिक for परमशाधिक ।
175. (1) B दंडं for पदं । (2) A. F. दैविकं ; but दैव कं in 171 above.
177. (1) J. तत्तद्विञ्रंशक । (2) A. F. B. तन्न for पदम् ।
178. I. वप्रमाणस्यैव मात्रकम्, J. च ब्रह्मणस्यैक भागिकम् प्रमाण; the emenda-
tion is suggested by J. and supported by the other Mss.
179. (1) A. B. F. दैविक, compare 171, 175. (2) I. मानुषे for मानुषं ।
180. I. पम्र्म्स्वह for पदं पैशाचम, suggested by J. and the other Mss.

48 MĀNASĀRA
181. I. विधा for यथा, suggested by J. and the other Mss.
182. A. B. F. J. पदे ।
183. (1) I. प्राचुर्य्योत्तरग सन्दे । (2) I. B. वल्ये for राभ्या (3) A. F. नै
for नि । (4) I. चायन for चायत ।
184. (1) I. J. दक्षिणावधि, the emended form वीथी is suggested
by lines 183, 185, 186. (2) I. पश्चिमावादि, B. दक्षिणायत for पश्चिमायत ।
185. (1) A. F. विधि, J. वोथि, I. वधि for वीथी । (2) I. उत्तरावधियादि ।
186. (1) I. उदञ्चाधि पृथिव्याथ । (2) J. वीथि, A. F. B. विधि for वोयी ।
187. I. नन्द्यावर्त विधिम्, A. F. नन्द्या बतावथो, B. नन्द्या प्रदावोति ।
188 J. अथवा, A. F. यथा for अपि वा ।
B. omits the second half of this line.
J. omits the next three lines.
A. F. have a lacuna for lines 189-191.
189. I. ⋯यस्य, B. विधिस्य for वीथीनां, suggested by the other Mss.
190. (1) I. पायोश्वंयोश्च, A. B. वायोर् for पार्श्वयोः । (2) द्विविधं, may
be for द्वियोव्योः । (3) I. पक्षोद्धृतं for पक्षयुक्तं
191. (1) B. प्रतिविद्यं for एवं । (2) I. पश्चमार्थविधिं for बाह्यवोयो ।
193. (1) A. B. F. सतैर्वा । (2) B. विधि सर्वै, J. वोथि वीथि, A. F. वोविधि,
I. विधि for वोथी पूर्वाद् ।
194. I. मार्गेयोः for मार्गे suggested by J.
195. A. F. त्रितीयमश्वं, B. तिर्यग्गतं, J. त्रियविधं for बहिर्गतं ।
196. (1) I. युक्त for युक्ता suggested by A. B. F. J.
(2) B. omits the second half of this line.
197. (1) I. विधोनां, A. B. विधिना, J. and others Mss. वीथीनां, the
required reading should be वोध्यः ।
(2) A. F. ककरी, B. वृकरी for कंकरी ।
198. A. F. क्षुद्र, B. क्षेत्रे for क्षुद्र ।
199 (1) I. विद्यो, A. B. F. विधिना for वोथीनां । (2) A. F. I. विस्मृति for
विस्तृतिः suggested by J.
200. (1) I. दं for दहदं । (2) J. नद for नन्द । (3) J. पङ्क्ति च पत्नोषु ।
B. omits this line.
201. (1) I. केचिद्दद्रष्ट्या, B. केचिद्द्हल्या, J. केचिद्राग्या for केचिदृष्ट्या ।