मानसार शिल्पशास्त्र (प्रसन्ना कुमार आचार्य - प्राचीन भारतीय स्थापत्य, नगर-नियोजन व मूर्ति-शिल्प महाकोश)

बौद्धलक्षणम्
बौद्धस्य लक्षणं वक्ष्ये सम्यक् च विधिनाधुना ।
ज(जि)नदेवा(वम)स्थिरं युक्तं बौद्धस्य च विशेषतः ॥ १ ॥
स्थानकं चासनं वापि सिंहासनादिसंयुतम् ।
अश्वत्थवृक्षसंयुक्तं कल्पवृक्षं तथा न्यसेत् ॥ २ ॥
शुद्धश्वेतवर्णं स्याद् विशालाननसंयुतम् ।
लम्बकर्णा(र्णमा)यताक्षं स्यात्तुङ्गको(घो)णां स्मिताननम् ॥ ३ ॥
दीर्घबाहु विशाला(लं) च वक्षःस्थलं च सुन्दरम् ।
मांसलाङ्गं सुसम्पूर्ण लम्बोदरपूर्णाकृत ॥ ४ ॥
समपादस्थानकं कुर्याल्लम्बहस्तं सुखासनम् ।
द्विभुजं च द्विनेत्रं च चोष्णीषोज्ज्वलमौलिकम् ॥ ५ ॥
एवं तु स्थानकं कुर्यादासनादि यथाक्रमम् ।
पीताम्बरधरं कुर्यात्स्थानके चासनेऽपि च ॥ ६ ॥
पीतं वामभुजोर्ध्वे तु चार्धकं तु सदना(साधना) ।
स्थावरं जङ्गमं वापि दारु शैलं च लोहजम् ॥ ७ ॥
चित्रं वा चार्धचित्रं च चित्राभासमथापि वा ।
पट्टे वा भित्तिके वापि कुर्यान्मृत्तिकाशर्करा[भ्याम्] ॥ ८ ॥
उत्तमं(म)दशतालेन कारयेत्तदङ्गमानकम् ।
शेषं प्रागुक्तवत्कुर्यात्तत्तदागमवद् बुधः ॥ ६ ॥
इति मानसार वास्तुशास्त्रे बौद्धलक्षणविधानं नाम षट्पञ्चाशदध्यायः ॥

मुनिलक्षणम्
ऋषीणां लक्षणं वक्ष्ये शास्त्रे संक्षिप्यतेऽधुना ।
अगस्त्यः काश्यपश्चैव भृगुर्वा(र्व)सिष्ठो भार्गवः ॥ १ ॥
विश्वामित्रस्तथा भारद्वाजः सप्तर्षयः क्रमात् ।
अगस्त्यं सप्ततालेन मानयेल्लङ्गमानकम् ॥ २ ॥ 4
काश्यपं चाष्टतालेन मानयेदपि च भृगुम् ।
अन्येषां ऋषिसर्वेषां(र्वाण्) नवतालेन कारयेत् ॥ ३ ॥
श्यामवर्गामगस्त्यं च काश्यपं पीतवर्णकम् ।
भृगुं [च] कृष्णवर्णं स्या(कुर्या)द् वसिष्ठं रक्तवर्णकम् ॥ ४ ॥ 8
भार्गवं पिङ्गलाभं स्याद् विश्वामित्रं च रक्तकम् ।
भरद्वाजं च हारिद्रं वर्णमेवं क्रमाद् विदुः ॥ ५ ॥
द्विभुजं च द्विनेत्रं च जटाजूटेन मण्डितम् ।
पीताम्बरधरं चैव सर्वेषामपि मुनीनाम् ॥ ६ ॥ 12
कुब्जाकारं बृहत्कुक्षिं कपायं पूर्णशोभितम् ।
अगस्त्यं चमि(चैवे)ति प्रोक्तमन्यं चमि(चैवे)ति पौरुषम् ॥ ७ ॥
सर्वेषामपि मुनीनां यज्ञसूत्रोत्तरीयकैः ।
दण्डं च सव्यहस्तेन वामहस्तेन पुस्तकम् ॥ ८ ॥ 16
अथवा यष्टिं बिना सव्ये हस्तौ सदृश(शौ) मुनीनाम् ।
अथवाऽराध्यवत्कुर्यादासनानान्तु(नं स्यान)कं तु वा ॥ ९ ॥
वेदांशाक्यं(त्यं)शकं(के) तुङ्गे मूर्ध्निस्तुङ्गं गुह्यांशकम् ।
दशांशं वक्त्रतुङ्गं स्याद् गुणांशं ग्रीवतुङ्गकम् ॥ १० ॥ 20
दशांशं हृदयान्तं स्यान्नाभ्यन्तं च दशाङ्गुलम् ।
भूतांशं मेढ्रसीमान्तं पीठांशं शुर(श्रोणि)गायतम् ॥ ११ ॥

तुङ्गंorमूर्ध्नि तुङ्गं`!

Let's check line 14 with this knowledge of the meter!
Meter: Anushtubh (8 syllables per quarter):
Line 14:
Pada 1:
प्रकोष्ठ- ...
In Ashta-tala:
प्रकोष्ठतारं ... मणिबन्धे कलांशकम् ॥ १८ ॥
Wait, Pada 2 is: "मणिबन्धे कलां(गुणां)शकम् ॥ १८ ॥" (8 syllables: म-णि-ब-न्धे क-लां-श-कम्)
Now Pada 1:
What are the 8 syllables?
प्र-को-ष्ठ-ता-र- ...
If it has variant:
Look at:
प्रकोष्ठतारा(रस)र्धंश्चां(न्त्वं)शं ->
Wait! Could it be:
प्रकोष्ठतारा(रस)र्धं -> wait, is it तारा or तारे or तारार्धं?
Wait, look at line 14:
प्रकोष्ठतारा(रस) - wait, inside parenthesis is (रस)!
Then after (रस):
Is it र्धं?
Wait, if text has: तारा then (रस) then र्धं?
Wait, तारा + र्धं = `तार

५७] मुनिलक्षणम् ३६१
प्रकोष्ठाद्यर्धवक्त्रं स्याद् वक्त्रायामस मं तल्लम् ।
अष्टतालमितिप्रोक्तं शेषं प्रागुक्तवन्नयेत् ॥ २६ ॥ 52
नवतालोदयेत्वष्टभागाधिक्यं शतांशकम् ।
शिरस्तुङ्गं गलं जानु पादतुङ्गं गुणांशकम् ॥ २७ ॥
मुखं वक्षश्च कुक्षिश्च कटिदीर्घं (दैर्घ्यं) द्वादशांशकम् ।
ऊरुजङ्घायतं बाहुदीर्घ(दैर्घ्यं) षट्चतुरंशकम् ॥ २८ ॥ 56
प्रकोष्ठमष्टदशांशं स्यात्तस्मान्मध्याङ्गुलान्तकम् ।
मुखायामसमं कुर्यादङ्गुष्ठं पाष्णिकान्तकम् ॥ २९ ॥
पञ्चा(च्छा)दशाङ्गुलं पाददीर्घ(दैर्घ्यं) प्रागुक्तवन्नयेत् ।
मुनीनां लक्षणं प्रोक्तं शेषं युक्त्या प्रयोजयेत् ॥ ३० ॥ 60
इति मान सारे वास्तुशास्त्रे मुनिलक्षणविधानं नाम सप्तपञ्चाशदध्यायः ॥
46

यक्षविद्याधरादिलक्षणम्
यक्षविद्याधरादीनां लक्षणं वक्ष्यतेऽधुना ।
द्विभुजं च द्विनेत्रं च करण्डमकुटान्वितम् ॥ १ ॥
चरणाम्बरसंयुक्तं राक्षसाकारवद् भवेत् ।
श्यामवर्णं च पीतं च यक्षाणां वर्णमेव च ॥ २ ॥ 4
श्यामरक्तं च पीतं च वर्णं विद्याधरं(रस्य) तथा ।
यक्षविद्याधरादीनां नवतालेन कारयेत् ॥ ३ ॥
देवस्यानुचरैः(रा) यक्षा विद्याधराश्च पा(भा)रगाः ।
गान(नादि)योग्या[दि] गन्धर्वा देवाङ्गुल्यांस(वगुल्मान)नार्थकम् ॥ ४ ॥ 8
निग्रह्वा राक्षसा प्रोक्ताः चै(श्चै)व यक्षे तु भेदकम् ।
यक्षैश्च चामराद्यैश्च सुराणां चिह्नधारिणः ॥ ५ ॥
स्थानकं चासनं चैव यक्षविद्याधरादिभिः(दीनाम्) ।
दक्षिणा(णं) स्वस्तिकं पादं वामपादं तु कुञ्चितम् ॥ ६ ॥ 12
चामराद्यैर्वृतं हस्तं तं चोर्ध्वा(र्व्यां)श्रितमेव वा ।
एवं तु यक्षरूपं स्याद् विद्याधरा(रमा)सनान्वितम् ॥ ७ ॥
पुरतः पृष्ठपादौ च लाङ्गलाकारमे(रैर्ये)व च ।
जान्वाश्रितौ हस्तौ गोपुरोद्धतहस्तकौ ॥ ८ ॥ 16
एवं विद्याधराः प्रोक्ताः सर्वाभरणभूषिताः ।
नृत्तं वा वैष्णा(ष्ण)वं वापि वैशाख(खं) स्थानकं तु वा ॥ ९ ॥
गीतवीणाविधानैश्च गन्धर्वमि(र्वांश्चे)ति कथ्यते ।
चरणा(णं) पशुसमानं चोर्ध्वकार्यं [तु] नराभम् ॥ १० ॥ 20
वदनं गरुडभावं बाहुकौ [च] पक्षयुक्तौ ।
मकुट(टं) कमलयुक्तं पुष्पसञ्छाय(यं) वर्णम् ॥ ११ ॥
परित(तः) करुणवीणां किन्नरस्य [तु] स्वरूपम् ॥ १२ ॥
इति मानसार वास्तुशास्त्रे यक्षविद्याधरविधानं नाम षष्टपञ्चाशदध्यायः ॥

भक्तलक्षणम्
अधुना वक्ष्यते सर्वभक्तानां लक्षणं क्रमात् ।
पादं चतुर्विधं प्रोक्तं तद्वशान्मानं गृह्यते ॥ १ ॥
प्रथमं सालोक्यमथ द्वितीयं सामीप्यमुच्यते ।
सारूप्यं च तृतीयं स्यात्सायुज्यं तु चतुर्थकम् ॥ २ ॥ 4
भक्तिज्ञानं च वैराग्यं(ग्य)युक्तं सालोक्यमीरितम् ।
ज्ञानं वैराग्यसंयुक्तं सामीप्यमिति कथ्यते ॥ ३ ॥
केवलं ध्यानसंयुक्तं सारूप्यमिति निश्चयम् ।
शुद्धज्ञानसमायुक्तं सायुज्यं परमार्थवित् ॥ ४ ॥ 8
उत्तमं(म) नवतालेन सालोक्याङ्गं प्रमीयते ।
अधमं(म) दशतालेन सामीप्याङ्गल(ङ्गं च) निर्मितम् ॥ ५ ॥
मध्यमं(म) दशतालेन सारूप्यं मानयेत्सुधीः ।
उत्तमं(म) दशतालेन सायुज्यं कथितं बुधैः ॥ ६ ॥ 12
एवं क्रमेण भक्तानां तालमानं प्रवक्ष्यते ।
उष्णीषात्पादपर्यन्तं भावोत्तराशतांशकम् ॥ ७ ॥
उष्णीषं तु चतुर्मात्रं नेत्रान्तं तु युगाङ्गुलम् ।
पुटान्तं वेदमात्रं स्यात्तत्समं हनुसीमकम् ॥ ८ ॥ 16
कर्णो(ण्ठो)वं वेदमात्रं स्याद् भद्रकाद्धृदयान्तकम् ।
हृदयं(यान्)नाभिसौमान्तं नाभेर्मेढ्रं तु सीमकम् ॥ ९ ॥
तत्समं भानुभागं स्याथोरुदीर्घ(दैर्ध्यं) मुखद्वयम् ।
जानु कर्ण(ण्ठ)समं कुर्याज्जङ्घा चोरुतुल्यकम् ॥ १० ॥ 20
पादं जानुसमोच्चं स्यादेवमुत्तुङ्गं मापयेत् ।
अङ्गुष्ठात्पार्ष्णिपर्यन्तं तलं षोडशमात्रकम् ॥ ११ ॥

३७२ मानसार [अध्यायः
चतुर्विंशतिमात्रं स्याद्बाहुदीर्घं (दैर्घ्यं) प्रशस्यते ।
कूर्परं च द्विमात्रं स्यात्प्रकोष्ठा(ष्ठम) द्वादशाङ्गुलम् ॥ १२ ॥ 24
मध्याङ्गुल्यप्रसीमान्तं तलं द्वादशमात्रकम् ।
रुद्रांशं मुखतारं स्याद् गलतारं युगद्वयम् ॥ १३ ॥
तत्समं बाहुमूलं स्याज्जानुविस्तारं तत्समम् ।
बाहुपृ ˜न्तविस्तारं षट्त्रिंशाङ्गुलकं तथा ॥ १४ ॥ 28
कक्षयोरन्तरं तारं विंशमात्रं प्रशस्यते ।
मध्योदरतारं च पञ्चा(ञ्च)दशाङ्गुलं भवेत् ॥ १५ ॥
श्रोणिदेशविशालं स्यात्सप्ता(प्त)दशाङ्गुलं भवेत् ।
नवाधिक्यं दशाङ्गुल्यं कटिदेशविशालकम् ॥ १६ ॥ 32
ऊरुमूलविशालं तु सार्धं(र्ध) द्वादशाङ्गुलं भवेत् ।
जङ्घामूलविशालं तु सार्धसप्ताङ्गुलं तथा ॥ १७ ॥
जङ्घामध्यं षडङ्गुल्यं विस्तारं तु युगाङ्गुलम् ।
नलकागुल्फविस्तारं सत्रिपादाङ्घ्रिमात्रकम् ॥ १८ ॥ 36
सार्धवेदाङ्गुलं पार्ष्णीविस्तारं परिकीर्तितम् ।
षड्भागिकं च पञ्चांशं प्रपदं विस्तृतं भवेत् ॥ १९ ॥
तला(ल)तारं शराङ्गुल्यं वेदांशमङ्गुष्ठदीर्घकम् ।
द्विमात्रं तत्रविस्तारं तारार्धं नखविस्तृतम् ॥ २० ॥ 40
तर्जन्या(न्य)ङ्गुष्ठतुल्यं दीर्घं (दैर्घ्यं) विस्तारमंशकम् ।
त्र्यङ्गुलं सार्धपञ्चांशं ह्यङ्गुलं च क्रमेण वै ॥ २१ ॥
मध्यमादिं कनिष्ठान्तं दीर्घं (दैर्घ्यं) मेवं प्रशस्यते ।
विस्तारं सप्तषट्पञ्चयवमानमुदीरितम् ॥ २२ ॥ 44
तदर्धं च तदर्धं च नखविस्तारमुच्यते ।
बाहुमध्यविशालं तु सप्तांशं कूर्परं तथा ॥ २३ ॥
वेदाङ्गुलं प्रकोष्ठं च मणिबन्धं त्रिय(त्रया)ङ्गुलम् ।
षडंशं तलमूलं चाग्रं तारं युगाङ्गुलम् ॥ २४ ॥ 48
तलदीर्घं (दैर्घ्यं) षडङ्गुल्यं शेषांशं मध्यमाङ्गुलम् ।
सार्धपञ्चाङ्गुलं दीर्घं तर्जन्यनामिकाद्वयम् ॥ २५ ॥

५९] भक्तलक्षणम् ३७३
सार्धवह्यङ्गुलं दीर्घं (दैर्घ्यं) कनिष्ठाङ्गुष्ठयोस्तथा ।
अंशकं षड्यवं सप्त षड्यवं [च] तुर्यवं भवेत् ॥ २६ ॥ 52
अङ्गुष्ठादिकनिष्ठान्तं विस्तारं परिकीर्तितम् ।
स्थूलमूल (लं) कृशाग्रं तु व (चो) क्तमानेन योजयेत् ॥ २७ ॥
अग्रे च त्रित्रिभागेन नखतारं प्रशस्यते ।
त्रिचतुर्भागाधिक्यं नखायाममुदाहृतम् ॥ २८ ॥ 56
एकद्वित्रियवं वापि नखाग्रं कारयेत्सुधीः ।
अङ्गुष्ठे च द्विपर्व (र्वं) स्यात्त्रिपर्व (वं) चान्यथाङ्गुलैः (लेषु) ॥ २९ ॥
ज्ञानरेखादिरेखे (खा) श्च कुर्यात्तु तलमध्यमे ।
केशान्तं (न्ता) दक्षसूत्रान्तं द्वयोर्मध्ये ध्रुवः स्थितिः ॥ ३० ॥ 60
अक्षायामं (मं) द्व्यङ्गुलं स्यात्तदर्

३७४ मानधारे [अध्यायः ५९]
मध्याङ्गुल्यग्रसीमान्तं सार्धभान्वंशकं तलम् ।
सार्धरुद्रांशं वक्त्रं च(क्रस्य) विस्तारं परिकीर्तितम् ॥ ४० ॥ 80
गलतारं सार्धमष्टांशं बाहुजानु च तत्समम् ।
षट्पट्‌सार्धैकभागं स्याद्बाहुपर्यन्तविस्तृतम् ॥ ४१ ॥
सार्धविंशतिमात्रं स्यात्कच्छान्तरमुदाहृतम् ।
सार्धपञ्चा(च्छा)दशाङ्गुल्य(लं) मध्योदरविशालकम् ॥ ४२ ॥ 84
सार्धमष्टादशाङ्गुल्यं(लं) श्रोणिदेष(श) विशालकम् ।
एकोनविंशतिभागं कटिविस्तारमिष्यते ॥ ४३ ॥
सार्धद्वादशमात्रं स्यादूरूमूलविशालकम् ।
जङ्घामध्ये तु विस्तारं सार्धषडङ्गुलं भवेत् ॥ ४४ ॥ 88
नलकान्तर(कतारं) युगाङ्गुलं गुल्फतारं शराङ्गुलम् ।
प्रपदं तु षडङ्गुल्यं(लं) वेदांशमङ्गुष्ठदीर्घकम् ॥ ४५ ॥
तत्समं तर्जनीदीर्घ(दैर्घ्यं) मर्धाङ्गुलविहीनकम् ।
अन्याङ्गुली च(नां) दीर्घ(दैर्घ्यं) स्याद् विस्तारं तत्समूह्यताम् ॥ ४६ ॥ 92
कूर्परस्य तु विस्तारं सार्धषडङ्गुलं भवेत् ।
प्रकोष्ठतारं शराङ्गुल्यं मणिबन्धं युगाङ्गुलम् ॥ ४७ ॥
तलतारं शराङ्गुल्यं तलदीर्घ(दैर्घ्यं) सप्तमात्रकम् ।
मध्याङ्गुलायतं सार्धपञ्चमात्रं प्रशस्यते ॥ ४८ ॥ 96
तर्जन्यायामदीर्घ(दैर्घ्यं) स्याद्भागांशं तत्प्रकल्पयेत् ।
सार्धवेदा(ह्य)ङ्गुलं दीर्घ(दैर्घ्यं) कनिष्ठाङ्गुष्ठयोस्तथा ॥ ४९ ॥
श्रोत्रदीर्घ(दैर्घ्यं) युगाङ्गुल्यं नालालम्बनं तत्समम् ।
अन्यान्यनुक्तसर्वाङ्गम(ङ्गान्यनु)शमं(म)दशतालवत् ॥ ५० ॥ 100
कारयेच्छिल्पिभिः कुर्यात्तत्र दोषो न विद्यते ॥ ५१ ॥
इति मानधारे वास्तुशास्त्रे भकललक्षणविधानं नाम एकोनषष्टितमोऽध्यायः ॥

˚सलक्षणम्
अथ वक्ष्ये त्रिमूर्तीनां वाहनानां तु लक्षणम् ।
हंसस्य लक्षणं चैव गरुडस्य तु लक्षणम् ॥ १ ॥
वृषस्य लक्षणं चैव सिंहरूपस्य लक्षणम् ।
पितामहोदयं वापि द्वित्र्यंशांशकमेव वा ॥ २ ॥
उत्तमादि त्रिधा प्रोक्तं हंसोदयमिति स्मृतम् ।
द्वितालोत्तममानेन भागं हंसोदयं भवेत् ॥ ३ ॥
वेदांशं शिरसो तु(सस्तु)ङ्ग्राष्टांशेन गलोदयम् ।
रुद्रांशो(शं) हृदयतुङ्गं स्यात्तस्याधोऽधो(ध ऊ)रुदीर्घ(दैर्घ्य)कम् ॥ ४ ॥
सत्रिपादांशकं जानुतुङ्गमेकांशमीरितम् ।
ऊरुतुङ्गसमं जङ्घायामं पादोदयांशकम् ॥ ५ ॥
मुखायामं त्रियं(त्र्यं)शं स्याच्छिरःपृष्ठे द्वयांशकम् ।
मुखतारं युगांशं स्यान्मूलभावं शिवांशकम् ॥ ६ ॥
अग्रमूलाप्रचयं तारं ग्रीवस्य(सं स्याद्) द्विवक्रयुक् ।
कुञ्चितारा(रम)ष्टमात्रं स्यादुर(रः)स्थानं तु वत्समम् ॥ ७ ॥
तदुत्तरात्पुच्छमूलादायामं षोडशांशकम् ।
अन्तस्तारं शराङ्गुल्यं पक्षायामा(मम)ष्टमात्रकम् ॥ ८ ॥
विस्तारं च द्विमात्रं स्यादग्रमेकाङ्गुलं भवेत् ।
घनमेकाङ्गुलं चैव बाहुदीर्घा(दैर्घ्यम)ष्टमात्रकम् ॥ ९ ॥
अंशेन कूर्परं स्यात्कराग्रायामं षडङ्गुलम् ।
लाङ्गलाकारहस्तौ च पक्षस्यान्तं प्रविष्टके ॥ १० ॥
ऊरुमूलविशालं स्यात्सार्धद्व्यंशं सुवृत्तकम् ।
अध्यर्धांशा(शम)प्रविस्तारं पादांशं जानुविस्तृतम् ॥ ११ ॥

३७६ मानमारे [अध्यायः ६०]
जङ्घायामं शिवांशां स्यात्तत्तारं द्विमात्रकम् ।
वरदो(पुरतो) मध्यमाङ्गुल्य[मा]यामं तु युगांशकम् ॥ १२॥ 24
तत्पार्श्वे द्विद्विमात्रं स्याद् द्विमात्रायां(यामं) प्रशस्यते ।
पृष्ठे मूलाङ्गुलायामं द्विमात्रं तत्प्रशस्यते ॥ १३ ॥
पुरतो मात्रविस्तारं पृष्ठे च तत्सबन्धनम्(त्समं भवेत्) ।
अध्यर्धमङ्गुलातारं तदर्धमन्याङ्गुलानि च ॥ १४ ॥ 28
आस्यायामं त्रिमात्रं स्याद् विस्तारं चैकमात्रकम् ।
अक्षायाममर्धमात्रं स्याद् विस्तारं युक्तितो न्यसेत् ॥ १५ ॥
मुखायामे तु तन्मध्ये वाचं कुर्याद् विचक्षणः ।
द्वियवं कर्णसूत्रं स्यादक्षायाममन्तरं भवेत् ॥ १६ ॥ 32
शिरो(रक)र्ध्वं स्तूपितुङ्गं स्याद् द्व्यङ्गुलैकाङ्गुलं घनम् ।
तदायामं षडङ्गुल्यं शिरःपृष्ठावसानकम् ॥ १७ ॥
विस्तारं तु युगाङ्गुल्यं शे' युक्त्या प्रयोजयेत् ।
सर्वाङ्गं धवलाकारं पादौ च रक्तवर्णयुक् ॥ १८ ॥ 36
तदास्यं हेमवर्णाभं कुर्यात्तु ब्रह्मवाहनम् ।
सर्वेषामपि मूर्तीनां दोलयानां च कल्पयेत् ॥ १९ ॥
एवं हंसे पुच्छके पत्रयुक्तम्
पृष्ठे ग्रीवे स्तूपिकापत्रवल्या । 40
लम्बं कुचिरावृत्त(तः) पत्रैः
सर्वैर्वर्णैरभिरामं संभूष(व्य)म् ॥ २० ॥
देवानां भूतैतिलानां नृपाणाम्
हर्म्ये देशे प्रस्तरे चोत्तरोर्ध्वं । 44
कूटैर्नीडैः सर्वतो ग्रीवदेशे
युक्त्या कुर्यात् श्रे(च्छ्रे)णिकाहंसं भूष्यम् ॥ २१ ॥
इति मानमारे वास्तुशास्त्रे वाहनविधाने हंसलक्षणं नाम षष्टितमोऽध्यायः ॥

गरुडलक्षणम्

विहङ्गराजमानं च लक्षणं वक्ष्यतेऽधुना ।
मूलबेरसेमो(ममु)त्तुङ्गं [तत्] त्रिपादमर्धमेव वा ॥ १ ॥
उत्सवोच्चं समं वापि द्विगुणं त्रिगुणमेव वा ।
त्रिगुणाधर्धिकं वापि तच्चतुर्गुणमेव वा ॥ २ ॥
एवं नवोदयं प्रोक्तमुत्तमादि त्रयं त्रयम् ।
तत्तत्रिंशतिकं कृत्वा ए(चै)कैकांशविवर्धनात् ॥ ३ ॥
पञ्चविंशच्छतान्तं स्याद्यच्छुभायादिसंभवम् ।
अथवाङ्गुलमानेन कल्पयेद् गरुडोदयम् ॥ ४ ॥
एकाङ्गुलं समारभ्य द्व्यङ्गुलविवर्धनात् ।
त्रयोविंशच्छतान्तं स्यान्मानायादिं कारयेत् ॥ ५ ॥
द्विजराजायं वापि मानयेद् गरुडोदयम् ।
पीठतारसमा(मम)ध्यर्धं पादोनं द्विगुणं तु वा ॥ ६ ॥
द्विगुणात्पादमाधिक्यं त्रिगुणाधर्धिकं तु वा ।
पादोनत्रिगुणं वापि त्रिगुणं पादमधिकम् ॥ ७ ॥
एवं नवविधं मानं कन्यसादीनि कारयेत् ।
तदायामसमं वापि त्रिपादं चार्धमेव वा ॥ ८ ॥
उत्तमादि त्रयं प्रोक्तं गरुडस्योदयं विदुः ।
न कुर्यात्पदशुभायादि कुर्यात्तद्वंशमानतः ॥ ६ ॥
स्थानकं चासनं चैव गमनं च यथाविधि ।
उष्णीषात्पादपर्यन्तं गृहीत्वोत्तुङ्गं मानतः ॥ १० ॥
तत्तन्मानवशात्केचिन्मूलबेरवशान्न्यसेत् ।
उत्सवे चोत्सवं प्रोक्तमङ्गुलं मानविश्रुतः ॥ ११ ॥

47

३७८ मानमारे [पध्यायः
एवं मानं तु संप्राह्य यावत्प्रागुक्तवद् भवेत् ।
चलं वाप्यचलं वापि कारयेच्छिल्पवित्तमः ॥ १२ ॥
षड्वर्गायादिषु सुलक्षणं वक्ष्यतेऽधुना ।
सर्वेषां वाहनानां चायादांश्च यथा तथा ॥ १३ ॥
यथावाहनतुङ्गे तु वृद्धिहान्या यथाक्रमम् ।
गरुडं चैव हंसं च वृषभं चैव सिंहके ॥ २४ ॥
आयमष्टाभिर्वृद्धिः स्याद् द्वादशा(शभिः)च्चयमेव च ।
पञ्चवेदैश्च वृद्धिः स्याद् व्ययं ह्रुत्वा दशमे(भिरे)व वा ॥ १५ ॥
योनिश्च त्रय(त्रिभिर्) वृद्धिः स्याद् धृदे(धेयात्) चाष्टकमे(कैरे)व च ।
तदृक्षोऽष्टकवृद्धिः स्याद् गुप्तविंशच्चयो भवेत् ॥ १६ ॥
वारं ग्रहेण वृद्धिः स्यात्सप्तमी(भिश्) च चयो भवेत् ।
अंशं च चतुर्वृद्धिः(द्भिश्च)

६१ ] गरुडलक्षणम् ३७६
वन(नव)विपुलतालं कण्ठमष्टांशतारम्
विस्तृतं शरयुगांशं कक्षयोरन्तरख(स्थ)म् ।
हृदयविस्तृतं चैकाधिक्यमष्टद्वयांशम् 52
उदरतति युग(गा)द्रं श्रोणितुल्यं च तारम् ॥ २५ ॥
वस्याधः कटिविशालं सप्त(हं)पङ्क्त्यंशं चोरुः
वृत्तं तत्समविशालं मूलपिण्डाष्टभागम् ।
तत्र जैनन(नं) जङ्घामूलविस्तारमध्ये 56
विस्तृतचर[शां] युगांशं गुल्फविस्तारमेव ॥ २६ ॥
पदमिति विपुल(लं) भूता(तम)ङ्गुष्ठदीर्घ(दैर्घ्यं) गुहांशम्
तदपि च सम(मं) विमूद्धात्तर्जनीदीर्घ(दैर्घ्य)मुक्तम् ।
नवपदसदृशमन्यैरङ्गुली चान्यतुर्थम् 60
नराभिमानं(न)शिल्पिविद्वद्भिरेव ॥ २७ ॥
मुनिरसशरयुगांशं बाहुसन्धिप्रदेशे
प्रमुखरविविशालैर्मध्यमाग्रक्रमेण ।
अनलमखिविशालां तत्तदायामषड्भिः 64
प्रसृतरसयुगांशं मध्यमात्रा(प्रा)यतं च ॥ २८ ॥
शरयुगयवाधिकांशानामिका तर्जनीयौ
गुहाम[न]लं कनिष्ठुदीर्घाङ्गुष्ठकायाममेतत् ।
त्रयकृतमुखविधिज्ञैः स्मायते चाच्चिकान्तम् 68
स्फुटमिति मतिः बे(हं)न्द्रैश्च सदृक् तारम् ॥ २९ ॥
ध्रुवयुत(ग्म)नयनकेशान्त[श्र]योर्मध्यदेशे
गुहयुतनयनमेवं तत्पुटान्त[स्य]योस्तत् ।
युग(गं) यवविस्तृतदीर्घं तद्

?
Wait, look at the word before parentheses:
व + ्य + ा + घ + ृ -> no, is it 'व्याघृ' or 'व्याल'?
Wait, the editor put correction in parentheses:
"व्या..." corrected to "(वासु)"!
Wait, after parentheses:
क + ि = कि!
र + ् + व + र् + ण + ं = र्वर्णं? Or 'किवर्णं'?
Look: क with ि -> कि!
Then: 'वर्णं'!
Wait! "वासुकि" + "वर्णं"!
The uncorrected text was: व्या... something, and the editor corrected it to "(वासु)कि"!
Let's look at the letters:
व - ्य - ा - घ् - र (or व्याघ्र)?
Then '(वासु)'!
Then 'कि' (or कृ)? It's 'कि' with an i-matra!
Then 'वर्णं वा सङ्गिवक्रसूत्रम्' (or यज्ञसूत्रम्? No, it says 'सङ्गिवक्रसूत्रम्' or 'यज्ञोपवीतसूत्रम्'?
Wait, look at 'सङ्गिवक्रसूत्रम्':
Is it 'यज्ञसूत्रम्'?
Letters:
य - ज्ञ - सू - त्र - म् ?
Wait, look at line 27:
Let's zoom in:
First part:
व - ्य - ा - ध् - र (or व्याघ्र, व्याघृ)

६१] गरुडलक्षणम् ३८१
केचित्तच्छू(च्छ्रि)यार्थं तु तार्क्ष्यं वर्णं विशेषतः ।
केशान्तात्कर्णसीमान्तं श्यामनीलाभसीमकम् ॥ ३९ ॥
भित्तिकाद्धृदयान्तं च तद्द्वयो(यं) कूर्परान्तकौ(कम्) । 108
पञ्चवर्णसमं श्रितपञ्चकांशुककञ्चुकी ॥ ४० ॥
हृदयात्कटिसूत्रान्तं प्रकोष्ठादिकराग्रयोः ।
पीतवर्णमिति प्रोक्तं तस्माद् [योर्] जानुकान्तकम् ॥ ४१ ॥
रक्तवर्णा तु पादान्तं श्वेतवर्णनिभं भवेत् । 112
द्विभुजाग्रं च वक्त्रं च द्विपादौ कुक्षिवौ भवेत्(ताम्) ॥ ४२ ॥
स्थानकं चासनं वापि विष्णुं ध्यात्वा(येत्) कृताञ्जलिः ।
सर्वालङ्कारसंयुक्तं ग्रामे स्थाप्यं स्वतन्त्रकम् ॥ ४३ ॥
एवमैश्वर्यसिद्धिः स्यात्तन्मात्रैरर्चयेत्सुधीः । 116
अभिचारादिकाम्य(म्या)र्थं तार्क्ष्यरूपं विशेषतः ॥ ४४ ॥
पाद(दं) स्थानकं कुर्याद् वक्त्रं चासनं भागतः ।
सर्वाङ्गं स्वर्णवर्णं स्यात्पञ्चकञ्चुकिपूर्वकम् ॥ ४५ ॥
वपुषं तु निर्वाणमधोहस्तौ कृताञ्जलिम् । 120
शीर्षं च सिंहपत्रैश्च(वक्त्रं च) संयुक्तं पञ्चवर्णयुक् ॥ ४६ ॥
नाभ्येकं शिरो(र ऊ)र्ध्वं तु कुक्कुटस्य शिरोऽभवत् ।
रक्तवर्णा तु पुच्छाग्रं पञ्चमान्तं(त्रं) तदायतम् ॥ ४७ ॥
घनं चोर्ध्ववक्त्रं च न प्रच्छादननास्यकम् । 124
सप्ताष्टपूर्ववत्साङ्गेवर्णवैपर्यं विश्वतः ॥ ४८ ॥
सौ(सु)ग्रामे क्षेत्रसीमान्ते चान्यप्र(त्र) निरीक्षयम् ।
क्षणिकालयं संस्थाप्य पूजयेत्तन्त्रवित्तमः ॥ ४९ ॥
त्रिनाडि त्रिदिने वापि त्रिपक्षे वा त्रिमासके । 128
नित्यं त्रिकालं संपूज्य शत्रुनाशं न संशयः ॥ ५० ॥
रिपुसंग्रहणार्थं चेद्धस्तौ रात्रौ च कारयेत् ।
युद्धकाले रिपुसंभं(भव)स्तम्भं हस्तौ च बन्धनम् ॥ ५१ ॥
शिलामृण्मये वापि दारुजे कटि(ट)शर्करा(रया) । 132
एतेषां(तैः) वैनतेयं च वर्णसंस्का[क]रमेव च ॥ ५२ ॥

३८२ मानसारे [अध्यायः ४५]
त्रिंशत्त्र्यंशमथप्रपञ्चम्
तस्मादूर्ध्वे(र्ध्वः) पञ्चकैकांशहीनम् ।
तदूर्ध्वे मूलवारं शरांशम् 136
पञ्चैः सर्वैश्चाप्रतारं यथेष्टम् ॥ ५३ ॥
बाह्याबाह्ये पञ्चसंयुक्तमेतत्
बाह्योष्ठ्या(ष्ठे वा)ग्रे संयुक्तं चाम्रपत्रम् ।
मानं कृत्वा पञ्चपञ्चैः प्रधानम् 140
मानानुक्तं कन्यसा शोभनार्थम् ॥ ५४ ॥
पीतं श्वेतं श्यामरक्तं च कृष्णम्
मूलाग्रान्तं पञ्चवर्णं क्रमेण ॥ ५५ ॥
मालावर्धांश(र्धांस)वत् कर्णसंयुक्तम् 144
श्रोण्यां च पञ्चैः पङ्क्तिः पञ्चधा स्यात् ।
वक्त्रं तुङ्गं विस्तृतं विहीनके
कर्तुर्मरणं न संशयः ॥ ५६ ॥
यत्र मानं विधिवत्प्रकारयेत्पुत्रवृद्धिः ॥ ५७ ॥ 148
इति मानसारे वास्तुशास्त्रे गरुडमानविधानं नाम एकषष्टितमोऽध्यायः॥

Here is the complete, line-by-line transcription of the Sanskrit text from the image:

वृषभलक्षणम्
वृषभस्य लक्षणं सम्यग्वक्ष्यते विधिनाधुना ।
वायोरभिमुखं स्थाप्य(पयेत्) पीठे वाद्योत्सवेपि(पपीठे) वा ॥ १ ॥
विमाने मण्डपे वापि चारोपरि परिन्यसेत् ।
द्वारतुङ्गसमं श्रेष्ठं त्रिभागं मध्यमं भवेत् ॥ २ ॥
कन्यसं द्विभागं स्यान्त्रिविधं वृषभोदयम् ।
एकहस्तं समारभ्य ए(चै)कहस्तेन वर्धनात् ॥ ३ ॥
नवहस्तान्तमुत्सेधं कन्यसादि त्रयं त्रयम् ।
पञ्चविंशाङ्गुलमारभ्य द्व्यङ्गुलविवर्धनात् ॥ ४ ॥
एकत्रिंशति मात्रान्तं यः(यत) शुभायादिसंभवम् ।
बेरोत्सेधसमं श्रेष्ठं कर्णान्तं मध्यमं भवेत् ॥ ५ ॥
बाह्वन्तं कन्यसं प्रोक्तमुत्सवं वृषभोदयम् ।
पीठायामे त्रिभागैक

: it's शं! Wait, why would (शं)replaceशं? Wait! Is it शराशं(शं)? Look at the character: there is NO anusvara on रा! It is शराशं! Ah! The text had शराशं, and the editor corrected it to (शं)-> wait, no,शराशंis 3 syllables. If(शं)replacesशं, it becomes शराशं? No, शरांशंwould need(शं)to replaceशं? No, maybe the manuscript had शरारं? Look at the letter: is it रं? YES! It has a vertical-ish stroke with curl, like रwith anusvara:शरारं! "शरारं", and the editor corrects रंto(शं)-> making itशराशं? No, शरांशं! Wait, शरा(शं)? Wait, look at श र ा: then a character, then (शं). It is शरारं(शं)orशराशं(शं)! Wait, could it be शरांशं? Wait, look at शंinside( ): it is शं. Outside is शरारं

ष्टि, षhasटsubscript! Does the letter in line 12 look likeष्टा? Look at it: ष+ट+ा? Wait, it has a loop, a curve, and an ाmatra! Wait, then what is the letter after it? Wait, in line 12, let's read the characters between(चार्ध)andलयोर्मध्ये: Character 1: ष्टा? Character 2: ङ्गु! Character 3: ल Character 4:यो Character 5:र्म Character 6:ध्ये YES! It isष्टाङ्गुलयोर्मध्ये! Let's re-verify: सार्ध(चार्ध)ष्टाङ्गुलयोर्मध्ये! Because: सार्ध+अष्टाङ्गुलयोर्मध्ये-> with sandhi:सार्धाष्टाङ्गुलयोर्मध्येor the author wroteसार्धthen variant(चार्ध), and then the rest of the word is ष्टाङ्गुलयोर्मध्ये! If you read सार्ध+ष्टाङ्गुलयोर्मध्ये, that's सार्ध[अ]ष्टाङ्गुलयोर्मध्ये! If you read चार्