मानसार शिल्पशास्त्र (प्रसन्ना कुमार आचार्य - प्राचीन भारतीय स्थापत्य, नगर-नियोजन व मूर्ति-शिल्प महाकोश)

३७२ मानसार [अध्यायः
चतुर्विंशतिमात्रं स्याद्बाहुदीर्घं (दैर्घ्यं) प्रशस्यते ।
कूर्परं च द्विमात्रं स्यात्प्रकोष्ठा(ष्ठम) द्वादशाङ्गुलम् ॥ १२ ॥ 24
मध्याङ्गुल्यप्रसीमान्तं तलं द्वादशमात्रकम् ।
रुद्रांशं मुखतारं स्याद् गलतारं युगद्वयम् ॥ १३ ॥
तत्समं बाहुमूलं स्याज्जानुविस्तारं तत्समम् ।
बाहुपृ ˜न्तविस्तारं षट्त्रिंशाङ्गुलकं तथा ॥ १४ ॥ 28
कक्षयोरन्तरं तारं विंशमात्रं प्रशस्यते ।
मध्योदरतारं च पञ्चा(ञ्च)दशाङ्गुलं भवेत् ॥ १५ ॥
श्रोणिदेशविशालं स्यात्सप्ता(प्त)दशाङ्गुलं भवेत् ।
नवाधिक्यं दशाङ्गुल्यं कटिदेशविशालकम् ॥ १६ ॥ 32
ऊरुमूलविशालं तु सार्धं(र्ध) द्वादशाङ्गुलं भवेत् ।
जङ्घामूलविशालं तु सार्धसप्ताङ्गुलं तथा ॥ १७ ॥
जङ्घामध्यं षडङ्गुल्यं विस्तारं तु युगाङ्गुलम् ।
नलकागुल्फविस्तारं सत्रिपादाङ्घ्रिमात्रकम् ॥ १८ ॥ 36
सार्धवेदाङ्गुलं पार्ष्णीविस्तारं परिकीर्तितम् ।
षड्भागिकं च पञ्चांशं प्रपदं विस्तृतं भवेत् ॥ १९ ॥
तला(ल)तारं शराङ्गुल्यं वेदांशमङ्गुष्ठदीर्घकम् ।
द्विमात्रं तत्रविस्तारं तारार्धं नखविस्तृतम् ॥ २० ॥ 40
तर्जन्या(न्य)ङ्गुष्ठतुल्यं दीर्घं (दैर्घ्यं) विस्तारमंशकम् ।
त्र्यङ्गुलं सार्धपञ्चांशं ह्यङ्गुलं च क्रमेण वै ॥ २१ ॥
मध्यमादिं कनिष्ठान्तं दीर्घं (दैर्घ्यं) मेवं प्रशस्यते ।
विस्तारं सप्तषट्पञ्चयवमानमुदीरितम् ॥ २२ ॥ 44
तदर्धं च तदर्धं च नखविस्तारमुच्यते ।
बाहुमध्यविशालं तु सप्तांशं कूर्परं तथा ॥ २३ ॥
वेदाङ्गुलं प्रकोष्ठं च मणिबन्धं त्रिय(त्रया)ङ्गुलम् ।
षडंशं तलमूलं चाग्रं तारं युगाङ्गुलम् ॥ २४ ॥ 48
तलदीर्घं (दैर्घ्यं) षडङ्गुल्यं शेषांशं मध्यमाङ्गुलम् ।
सार्धपञ्चाङ्गुलं दीर्घं तर्जन्यनामिकाद्वयम् ॥ २५ ॥