मानसार शिल्पशास्त्र (प्रसन्ना कुमार आचार्य - प्राचीन भारतीय स्थापत्य, नगर-नियोजन व मूर्ति-शिल्प महाकोश)

[३] गोपुरविधानम् २०६
प्रस्तरं चैकभागं स्यात्तदर्धं वेदिकोदयम् ।
तदूर्ध्वं ग्रीवतुङ्गं स्याद् ग्रीवस्तुङ्गद्वयं शिरः ॥ १३८ ॥ 276
एकांशं स्तूपिकोत्तुङ्गं शेषं पूर्ववदाचरेत् ।
जन्मादिस्तूपिकान्तं च चत्वारिंशा(शद)ष्टभागिकम् ॥ १३९ ॥
तद्भागोपानमर्धांशं ग्रीव(सत्रि)पादाष्टकांशकम् ।
उपपीठमधिष्ठानं तुङ्गं सार्धद्वयांशकम् ॥ १४० ॥ 280
तदूर्ध्वं पादतुङ्गं स्यात्तदर्धं प्रस्तरोदयम् ।
सार्धवेदा(दम)ङ्घ्रितुङ्गं स्यात्सपादद्व्यंश(शं) मञ्चकम् ॥ १४१ ॥
पादाधिक्यं चतुर्भागं पाद(दं) मञ्च(ञ्चं) द्विभागिकम् ।
वेदांशं पादतुङ्गं च सत्रिपादांश(शं) मञ्चकम् ॥ १४२ ॥ 284
तदूर्ध्वं चरणोत्तुङ्गं सत्रिपादगुणांशकम् ।
प्रस्तरा(रम)न्य(न्य)र्धभागं तु वेदितुङ्गं त्रिपादकम् ॥ १४३ ॥
तदूर्ध्वं गलतुङ्गं स्याद् गुणांशं शिखरोदयम् ।
सार्धभागं शिखोत्तुङ्गं(ङ्ग)मेवं पञ्चतलं विदुः ॥ १४४ ॥ 288
शेषं च पूर्ववत्कुर्याद् द्वारशोभादि पञ्चधा ।
घने चाप्यघने चैव विन्यासमथ वक्ष्यते ॥ १४५ ॥
विस्तारयाम(मं) शोभादि(दौ) पूर्ववद् गोपुरान्तकम् ।
यन्मानं बहिरन्येन चूलिकामानसंमि(यु)तम् ॥ १४६ ॥ 292
एकं हस्तं समारभ्य षट्षडङ्गुलवर्धनात् ।
शोभादिगोपुरान्तायनिर्गमं(मः) पञ्चधा भवेत् ॥ १४७ ॥
अथवा भित्तिपादं(द्वात) स्याद् दण्डमानेन संयुतम् ।
एकदण्डं समारभ्य दशदण्डावसानकम् ॥ १४८ ॥ 296
यथा विमानसंयुक्तं तत्र दोषो न विद्यते ।
अज्ञान(नान्) मानविच्छेदं सर्वदोषकरं भवेत् ॥ १४९ ॥
तस्मात्परिहरेद्विद्वान्माननिर्गममेव च ।
यथातारे तु धातां(त्वं)शं गर्भगृहं गुणांशकम् ॥ १५० ॥ 300
एकमा(का)वृतभित्ति(त्तिः) स्यादेवमेकतलं भवेत् ।
द्वितले तार(रं) सप्तांशं वेदांशं गर्भगृहकम् ॥ १५१ ॥
26

२१० मानसारै [अध्यायः
परितस्(तः) सार्धभागेन भित्तिविष्कम्भमानकम् ।
तदंशे(दर्धांशं) कूटशाला[दि]मण्डितं भित्तितो न्यसेत् ॥ १५२ ॥ 304
तत्समं चान्तरालं स्यान्मध्यकोष्ठं गुणांशकम् ।
तस्मात्तु कूटयोर्मध्ये चान्तरालं प्रकल्पयेत् ॥ १५३ ॥
अन्तरालं विशेषेण पञ्जरादिविभूषितम् ।
एवं तु द्वितलं प्रोक्तं कारयेद् द्वारशालके ॥ १५४ ॥ 308
त्रितले ताररन्ध्रांशे गर्भगेहं गुणांशकम् ।
आवृतभित्तिरेकांशं तत्समानेनालिन्दकम् ॥ १५५ ॥
तद्वाह्यावृतशेन कूटकोष्ठादि पूर्ववत् ।
द्वारप्रासादमेवं तु द्वारहर्म्यो(र्म्यम)धुनोच्यते ॥ १५६ ॥ 312
विस्तारे दशभागे तु गर्भगेहं त्रियं(त्र्यां)शकम् ।
तद्वाह्ये(ऽऽ)वृतभित्तिश्च अं(स्तु चां)शेनावृतलिन्द्र(तालिन्द)कम् ॥ १५७ ॥
अंशेन कर्णहर्म्यादि परितोऽशेन कूटकम् ।
मुख(ख्य)शालैस्तु(लं तु) भूतांश शेषं [तु] चान्तरालकम् ॥ १५८ ॥ 316
एवं चतुस्तलं प्रोक्तं पञ्चभूमिरिहोच्यते ।
विस्तारे(रमे)कदशांशं तु नलिगेहं गुणांशकम् ॥ १५९ ॥
तद्वाह्यांशमेकेन वृधा(द्धा) कुड्यविशालकम् ।
तत्तद्वाह्यावृतांशेन कुर्यादालिन्द्र(दलिन्द)कं भवेत् ॥ १६० ॥ 320
एकांशं कूटशालादि कर्णहर्म्यावृतं तथा ।
एकांशं कूटविस्तारं महाशाला त्र्यां(गच्छां)शकम्(का) ॥ १६१ ॥
एकैकं चान्तरालं स्यात्क्षुद्रशालैकभागिकम् ।
विस्तारद्विगुण्यान्येव भागमेकेन वर्धनात् ॥ १६२ ॥ 324
यथेष्टा(ष्टमा)यततार(रे) सर्वे कूटकोष्ठादि विन्यसेत् ।
पाद्यान्थान् भद्रसंयुक्तं देशेषु पद(पादं) विन्यसेत् ॥ १६३ ॥
प्रधाने चोर्ध्वदेशे वा कुर्याद् दोषो न विद्यते ।
एकदण्डं द्विदण्डं वा त्रिदण्डं भद्रनिर्गमम् ॥ १६४ ॥ 328
अन्येषां हर्म्यमानेन युक्त्या तत्रैव योजयेत् ।
एवं तद्द्वनमानो(नमु)त्तमघनं वक्ष्यतेऽधुना ॥ १६५ ॥

३३] गोपुरविधानम् २११
विस्तारायामभक्ति(क्तिः) स्यादुक्तवद्भुक्तितो न्यसेत् ।
द्वित्रिभाग(गं) विशाले(लं) तु आ(चा)यतं तत्प्रकल्पयेत् ॥ १६६ ॥ 332
भक्तित्रिभागमेकांशं भित्तिविस्तारमेव च ।
शेषं तद्गर्भगेहं तु मध्यभागे तु वेशनम् ॥ १६७ ॥
अथवा चायतं वेदभागं कुर्याद् विचक्षणः ।
हर्म्यार्धं भित्तिविस्तारं शेषं तु गर्भगेहके ॥ १६८ ॥ 336
भित्त्यर्थं परितोलिन्द्र(न्दस्य) द्वारदेशे विशालता ।
त्रिभागं भद्रविस्तारं सार्धभागं तु निर्गमम् ॥ १६९ ॥
नवपङ्क्त्यंशकं चापि रुद्रभागांशमेव च ।
एवं तु मध्यकोष्ठं च निर्गमं च द्विभागिकम् ॥ १७० ॥ 340
तस्य मध्ये तु भद्रं वा पञ्चषड्भागमेव वा ।
अथवा सप्तभागं तु वसुभागं तथैव च ॥ १७१ ॥
एकांशं निर्गमं कुर्यात्षट्सप्तांशमथापि वा ।
एवं तु चान्तरालं स्यान्मध्ये मध्यशालयुक् ॥ १७२ ॥ 344
द्विभागं वा त्रिभागं वा विस्तारं निर्गमांशकम् ।
तद्द्वयोरन्तरं कुर्याद्युक्त्या तत्रैव भूषितम् ॥ १७३ ॥
एकं वा कर्णकूटं तु तथैवान्तर्विशेषतः ।
भित्तिबाह्याष्टवांशेन कर्णकूटाद्वहिस्तथा ॥ १७४ ॥ 348
एवं जलस्थलं प्रोक्तमूर्ध्वाधोभूमि(मि) विन्यसेत् ।
शेषं तु पूर्ववत्कुर्यादेवं तु त्रितलं मतम् ॥ १७५ ॥
मध्यकोष्ठविशाले तु पूर्ववत्स्वांशमाधिकम् ।
शेषं प्रागुक्तवत्कुर्यात्सर्वं युक्त्या प्रयोजयेत् ॥ १७६ ॥ 352
द्वारप्रासादमेवं तु त्रितलेष्वेव कारयेत् ।
गोपुरे तु चतुर्भूमिविन्यासं च मयाधुना ॥ १७७ ॥
विस्तारे रुद्रभागं तु पूर्ववदायतं मतम् ।
अष्टांशाद्येकभागान्तं पञ्चधा विपुलं भवेत् ॥ १७८ ॥ 356
तत्तद्वि(वृद्धि)गुणसीमान्तं भाग(पाद)मेकेन वर्धनात् ।
एवं चायमिदं प्रोक्तं भित्तिगेहमिहोच्यते ॥ १७९ ॥

२१२ मानसारं [अध्यायः
त्रिचतुष्पञ्चषड्भागं सप्तांशं कुड्यविस्तारम् ।
शेषं तु नालगेहं तु पञ्चधा परिकीर्तितम् ॥ १८० ॥ 360
भित्तिबाह्यांशकारेण द्विभागं च तले तले ।
ललाटे भद्रमेकांशं विस्तारं निर्गमार्धकम् ॥ १८१ ॥
अन्तस्त्वलिन्द्र(न्द)कं वापि भित्तिकं वाङ्घ्रिकान्वितम् ।
तद्भूवालिन्द्र(न्द)कं(के) युक्त्या जालकाना(कम)ङ्घ्रिकान्तरे ॥ १८२ ॥ 364
धनं वाप्यधनं वापि भित्तिं कुर्याद् विचक्षणः ।
आयामे मध्यमे द्वारं भित्तिदेशे द्वयं न्यसेत् ॥ १८३ ॥
गेहे सङ्गललाटे च ड (तु चो)पपीठाकृतिस्(वि)तलम् ।
अथवा वप्रसंयुक्त्या यथेष्टमुत्सेध(धं) मानयेत् ॥ १८४ ॥ 368
स्तम्भयुग्मोपुरं ज्ञात्वा विस्तारे चोत्तरान्तकम् ।
तन्त्रिभागद्विभागं वा भित्तिरे(में)केन कारयेत् ॥ १८५ ॥
स्थापयेद् भागमेकं चेत्तत्सूत्राद्बहिराश्रितम् ।
अधो(न्तो)चरायते न्यस्य तिर्यक् तौलिं प्रकल्पयेत् ॥ १८६ ॥ 372
पादं वायते तौलिं कुर्याद्युक्त्या विचक्षणः ।
तदूर्ध्वं जयन्तिकं कुर्यात्तत्तत्प्रच्छादनान्वितम् ॥ १८७ ॥
अथवा त्रिचतुर्भागं विस्तारायामकं तथा ।
भित्तिस्तारार्धभागं तु शेषं तद्गेहमानकम् ॥ १८८ ॥ 376
तत्समं परितोलिन्द्रं(न्दं) शेषं तत्पूर्ववद्भवेत् ।
अथवा चायतं मानमेकभागाधिकं तथा ॥ १८९ ॥
पूर्ववद् भित्तिविस्तारमेकांशावृतालिन्द्र(न्द)कम् ।
त्रिभाग(गं) मध्यभद्रं च शेषं पूर्ववदाचरेत् ॥ १९० ॥ 380
चतुर्भागविशाले तु पञ्चभागायतं तथा ।
भागार्धं भित्तिविस्तारं शेषं गर्भगेहं भवेत् ॥ १९१ ॥
एकं च परितोद्वारं मध्यभद्रं त्रिभागिकम् ।
निर्गमं चैकभागेन तत्तद्भद्र(द्रं) द्विभागिकम् ॥ १९२ ॥ 384
एकांशं निर्गमोपेतं युक्त्या शेषं तु पूर्ववत् ।
चतुःपञ्चभागविस्तारमायामं प्रविधीयते ॥ १९३ ॥

३३] गोपुरविधानम् २१३
एकभागेन कुड्यं स्यान्नालिगेहं तु शेष कम् ।
एकभागावृतालिन्द्रं(न्दं) मध्यभद्रं युगांशकम् ॥ १९४ ॥ 388
तदर्धं नेत्रभद्रं स्यात्तदर्धं भद्रनिर्गमम् ।
अष्टभागं तथायामे मध्ये भद्रं षडंशकम् ॥ १९५ ॥
शेषं तत्पूर्ववत्प्रोक्तं कुर्यात्तच्छिल्पि(ल्प)वित्तमः ।
पञ्चषड्भागविस्तारे चायामं तद्विभाजिते ॥ १९६ ॥ 392
नेत्रभद्र(द्रे) द्विभागं तत् शे(च्छे)षांशं पूर्ववद् भवेत् ।
पञ्चभागविशाले तु सप्तभागं तथायते ॥ १९७ ॥
मध्यभद्रं तु भूतांशे(शं) विस्तारं चैकनिर्गमम् ।
अन्येषां पूर्ववत्कुर्यादथवांशाधिकायतम् ॥ १९८ ॥ 396
षड्भागं भद्रविस्तारमेकभागेन निर्गमम् ।
शेषं पूर्ववदुद्दिष्टं तदर्धांशाधिकायतम् ॥ १९९ ॥
पञ्चांशं भद्रविस्तारं निर्गमं चैकभागिकम् ।
शेषं प्रागुक्तवत्कुर्यात्पङ्क्तिभागद्वयं(गायतं) तथा ॥ २०० ॥ 400
षड्भागं मध्यभद्रं च अ(तु चा)न्येषां पूर्ववद् भवेत् ।
षडंशं भागमाधिक्यं विस्तारायामकं तथा ॥ २०१ ॥
एकांशं भित्तिविस्तारं परितः शेषं तु गेहकम् ।
एकभागावृतालिन्द्रं(न्दं) पञ्चांशं मध्यभद्रकम् ॥ २०२ ॥ 404
नेत्रभद्रं चतुर्भागमेकांशं भद्रनिर्गमम् ।
एकभागाधिकायामं मध्यभद्रं षडंशकम् ॥ २०३ ॥
तस्मादाधिक्यभागं तु भूतांशं भद्रमीरितम् ।
आयामे दशभागे तु भद्रतारं षडंशकम् ॥ २०४ ॥ 408
आयामे रुद्रभागं तु सप्तांशं भद्रविस्त(स्ता)रम् ।
द्वादशांशं तथायामे मध्यभद्रे गजांशकम् ॥ २०५ ॥
निर्गमं चैकभागं स्याच्छेषं प्रागुक्तवर्या(च्चा)येत् ।
एवं तद्द्वारशोभं स्यादेकभूमिरिति स्मृता ॥ २०६ ॥ 412
विस्तारे पञ्चभागे तु ए(चै)कभागाधिकायतम् ।
त्रिचतुर्भागनालं स्याच्छेषं भित्तिविशालकम् ॥ २०७ ॥

२१४ | मानमारे | [अध्यायः
तद्वृद्धिः परितोऽंशेन कूटकोष्ठविशालकम् ।
एकांशं कर्णकूटं च हारतारं(रमे)कभागिकम् ॥ २०८ ॥ 416
मध्यकोष्ठं त्रिभागं च युक्त्या तत्रैव योजयेत् ।
एवं ललाटयोश्चैव दीर्घं(दैर्घ्यं) विन्यासमुच्यते ॥ २०६ ॥
कर्णकूटद्वयं चैव तद्भागद्वयमीरितम् ।
अन्तरालद्वयं पर्च भागं कुर्याद् विचक्षणः ॥ २१० ॥ 420
मध्यकोष्ठं चतुर्भागं निर्गमं च द्विभागिकम् ।
अथवाल्प(ध्य)र्धभागं च सपादांशकमेव च ॥ २११ ॥
मध्यकोष्ठमिदं प्रोक्तं नेत्रदीर्घं द्वयं तथा ।
मध्यकोष्ठं चतुर्थं च कर्णकूटं चतुष्टयम् ॥ २१२ ॥ 424
हारान्तराल(ल)देशे तु तोरणाद्यैर्विभूषितम् ।
अथवाशाधिकायामं पूर्ववद् भित्तिविस्तृतम् ॥ २१३ ॥
[L1

३] गोपुरविधानम् २९५
नवभागं तथायामे कोष्ठायामं शरांशकम् ।
त्रिभागं वास्यभद्रं स्यान्निर्गमं चैकभागिकम् ॥ २२२ ॥ 444
दशभागं तथायामे पूर्ववत्परिकल्पयेत् ।
एकादशांशकं कुर्यात्पञ्चांशं मध्यकोष्ठकम् ॥ २२३ ॥
द्वादशांशं तथायामे शालायामं षडंशकम् ।
मध्ये द्विभाग(गं) भद्रं स्यान्निर्गमं चैकभागिकम् ॥ २२४ ॥ 448
हारस्य मध्यदेशे तु अ(चा)नुशाला विशालकम् ।
तत्पार्श्वद्वययो(योर) द्वारं नासिकापञ्जरान्वितम् ॥ २२५ ॥
शेषं तु पूर्ववत्कुर्याद्युक्त्या तत्रैव योजयेत् ।
विस्तारे सप्तभागं तु वसुभागं तथायतम् ॥ २२६ ॥ 452
भित्तिविस्तारमेकांशं परितः शेषा(णम)न्तरालि(ल)कम् ।
तत्तद्वाह्यावृतांशेन शेषमूह्यं विचक्षणैः ॥ २२७ ॥
नवभागं तथायामे दशभागमथापिवा ।
एकादशांशकं वापि विन्यसेच्चैव पूर्ववत् ॥ २२८ ॥ 456
त्रयोदशांशमायामे मध्यशाला विशालयुक् ।
त्रिभागं चान्तरालं स्याच्चतुर्दशायतं तथा ॥ २२६ ॥
मध्यकोष्ठं तदष्टांशं शेषं प्रागुक्तवन्नयेत् ।
अथवा चाष्टभागं तु विस्तारं तु नवायतम् ॥ २३० ॥ 460
द्विभागं भित्तिविस्तारं शेषं नालिगृहं मतम् ।
तद्बाह्ये परितश्चांशं कर्णकूटाद्यमानकम् ॥ २३१ ॥
अथवा दशभागं स्यात्तदेकादशभागिकम् ।
द्वादशायतं वाथ त्रयोदशायतं ततः ॥ २३२ ॥ 464
चतुर्दशायतं वापि पञ्चा(ञ्च)दशांशदीर्घकम् ।
मध्यकोष्ठं शरांशं स्यात्तत्समं चान्तरालकम् ॥ २३३ ॥
तस्य मध्ये विशेषेण त्रिभागं चानुशालकम् ।
एकं चाप्यर्धभागं वा मध्यकोष्ठन्तु(स्य) निर्गमम् ॥ २३४ ॥ 468
अष्टभागं तथायामे मध्यकोष्ठं रसांशकम् ।
शेषं पूर्ववदुद्दिष्टं नवभागमथापि वा ॥ २३५ ॥

२१६ मानसारे [अध्यायः
विस्तारं चायतं पङ्क्तिभागं कुर्याद् विचक्षणः ।
भित्तिवारं कलांशं स्यात्तद्वहिः परितोंऽशकम् ॥ २३६ ॥ 472
एवं तु कूटशालाद्यैर्मा(दि मा)नं कुर्याद् विशेषतः ।
अथवांशाधिकायामं द्वादशांशायतं तु वा ॥ २३७ ॥
त्रयोदशांशकं वापि द्विसप्तभागमेव च ।
पञ्चादशांशकं वापि षोडशांशं तदायतम् ॥ २३८ ॥ 476
विन्यासं पूर्ववत्कुर्यात्सप्तदशांशमायतम् ।
मध्यकोष्ठं नवांशं स्यात्तन्मध्ये भूतभागिकम् ॥ २३६ ॥
विस्तारे मध्यभद्रं तु निर्गमं चैकभागिकम् ।
अन्तरालं चतुर्भागं तन्मध्ये द्व्यंश(शं) भद्रकम् ॥ २४० ॥ 480
अथवाष्टादशांशं तु आ(चा)यामं तत्प्रकल्पयेत् ।
दशांशं मध्यकोष्ठं च षडंशं मध्यभद्रकम् ॥ २४१ ॥
घनं वाप्यघनं वापि भित्तिं कुर्याद् विचक्षणः ।
ऊर्ध्वभाग(गं) विशेषेण कर्णाहर्म्यादिमण्डितम् ॥ २४२ ॥ 484
तत्रैवाभ्यन्तरं चाथ भागमेवं(कं) जलस्थलम् ।
तद्बाह्ये चोर्ध्वभागं तु भित्तिरेवं तथैव च ॥ २४३ ॥
अथवा दण्डमानेन वेशनं निर्गमं तथा ।
एतेषां द्वारशाले तु द्वितलं कारयेद् बुधः ॥ २४४ ॥ 488
गोपुरं(र) त्रितलं(ञ)न्यासं लक्षणं वक्ष्यतेऽधुना ।
सप्तांशं च द्विसप्तांशं भागं चैकैकवर्धनात् ॥ २४५ ॥
एवमायमिदं प्रोक्तं शिल्पिभिः प्रवरैः कृतम् ।
द्विभागं भित्तिविस्तारं परितः शेषं तु गेहकम् ॥ २४६ ॥ 492
तस्य बाह्यावृतं ज्ञात्वा भागं कुर्याज्जलात्स्थले ।
तद्वहिः परितोंऽशेन कर्णाहर्म्यादिमण्डितम् ॥ २४७ ॥
तत्तस्मादावृतांशेन आ(चा)दिदेशे जलस्थलम् ।
तत्समं तद्वहिः कुर्यात्कूटशालाद्यमानकम् ॥ २४८ ॥ 496
मध्यशालाष्टभक्तिः(क्तिकं) प्रोक्तं कर्णकूटाष्टकं तथा ।
हाराषोडश संयुक्तं शेषं प्रागुक्तवन्नयेत् ॥ २४६ ॥

३३] गोपुरविधानम् २१७
अष्टभागं तु विस्तारमायामं तेन वर्धनात् ।
षोडशांशं यथा न्याय्यं पूर्ववद्विधिना चरेत् ॥ २५० ॥ 500
नवांशं विस्तृता(तमा)रभ्य वसुपङ्क्त्यवसानकम् ।
आयाममिति हि प्रोक्तं विन्यासं पूर्ववद् भवेत् ॥ २५१ ॥
विशालं दशभागं द्वाविंश[द्]भागावसानकम् ।
नवपङ्क्त्यंशे(शमे)कविंशांशं दीर्घविन्यासमुच्यते ॥ २५२ ॥ 504
नन्दपङ्क्त्यंश(शं) विभजेच्चतुस्तले तु त्रिवर्गकम् ।
षट्सप्ताष्टभागं वा नवार्धं वार्धरुद्रकम् ॥ २५३ ॥
भानु सैकार्कभागं तु मध्यकोष्ठविशालकम् ।
शेषं चान्तरालं च द्विभागं कर्णकूटकम् ॥ २५४ ॥ 508
मध्यशाला विशेषेण पञ्च षट् सप्तकं भवेत् ।
द्विभागं वा त्रिभागं वा शालामध्ये तु भद्रकम् ॥ २५५ ॥
एकं वा द्विभागं वा त्रिभागं निर्गमं तु वा ।
अथवा हारदेशे तु ए(चै)कद्वित्रियुगांशकम् ॥ २५६ ॥ 512
मध्यकेत्वनुशालाश्च निर्गमं चैकभागिकम् ।
शेषं तु चान्तरालानां नासिकापञ्जरान्वितम् ॥ २५७ ॥
अधोभूमिश्चान्तराले कुम्भकुम्भतलान्वितम् ।
भद्रं वापि विभद्रं वा कर्णहर्म्यादिमण्डितम् ॥ २५८ ॥ 516
हारं च कर्णकूटं च ष्ठ(चो)त्तरान्तं [च] शिखान्तकम् ।
मध्यकोष्ठस्य शाले तु भद्रशाला विशेषतः ॥ २५९ ॥
पञ्चशालान्वितं वाथ ऊ(धो)र्ध्वशालान्वितं तुवा ।
नीडाकारयुक्तं वापि चार्धशालान्वितं भवेत् ॥ २६० ॥ 520
उत्तरान्तं कपोतान्तं प्रतिकान्तमथापि वा ।
एवं च मध्यकोष्ठे तु शालानामुन्नतं मतम् ॥ २६१ ॥
शालातटे(ललाटे च) भद्रकोष्ठं वासकोष्ठं वा[पि] कल्पयेत् ।
एवमेतद्दशांशेन [च] शेषं तु युक्तितो न्यसेत् ॥ २६२ ॥ 524
एवं चतुस्थ(स्त)लं प्रोक्तं नवाशारम्भं पूर्ववत् ।
तस्मादायते सर्वे(र्वास्मिन्) द्विगुणान्तशि(शं) पूर्ववत् ॥ २६३ ॥
27

२१८ मानमारे [अध्यायः
वेदभूतरसांशेन सप्तभागाष्टभागिकम् ।
एवं तु भित्तिमानं तु शेषं तन्नालिकं भवेत् ॥ २६४ ॥ 528
भित्तिबाह्यं तु वृद्धिः स्यात्परितश्चैकभक्तितः ।
अष्टभागावसानं स्याद् बाह्यमानं तु पूर्ववत् ॥ २६५ ॥
कुर्याद्धर्म्यादिविन्यासं तच्चतुर्वर्गकान्तकम् ।
मध्यकोष्ठविशालं तु पूर्ववत्परिकल्पयेत् ॥ २६६ ॥ 532
शेषं तु चान्तरालं स्यात्कूटानां विन्यसेद् बुधः ।
अन्यान्यनुक्तमानानां चतुर्भूम्‍युक्तवत्कुरु ॥ २६७ ॥
निर्गमं च प्रवेशं चालङ्कारं वक्ष्यतेऽधुना ।
विस्तारे वसुभागं स्याद् विभजेत् पृथु(प्रति)रेव च ॥ २६८ ॥ 536
तदर्धंशावृतं बाह्ये साकं शेषं विदधि(च वेदि)कम् ।
वेदितारं चतुर्भागं त्र्यंशं तन्मीपविस्तरम् ॥ २६९ ॥
वेदितुह्यं शिरो(रस्)तारं शेषं प्रासादवद् भवेत् ।
द्वित्कलाटे महानासि त[द् ]द्वयोर्मध्यनासिकम् ॥ २७० ॥ 540
तच्छालानासिकं वापि कर्तव्यकृतिनासिका ।
अन्यान्तरप्रदेशे तु क्षुद्रनासीं(सि) प्रभूष्यते ॥ २७१ ॥
नेत्रनासीविशाले तु रसतारसमं भवेत् ।
त्रिकभाग(गं) द्विभागं वा पञ्चभागं त्रिभागिकम् ॥ २७२ ॥ 544
चतुर्भागं त्रिभागं वा मध्यनासीविशालकम्(ता) ।
तत्रिभागैकभागं तु पञ्चभागद्विभागिकम् ॥ २७३ ॥
चतुर्भागद्विभागं वा क्षुद्रनासीविशालकम् ।
पादाधिक(कं) समं वापि पादहीनं तथोच्छ्रयम् ॥ २७४ ॥ 548
महानासिमैलितुङ्गं स्तूपिकाप्रावसानकम् ।
मध्यनासि तथामालैि चाग्रं तत् ब(फ)लि(ल)कान्तकम् ॥ २७५ ॥
युक्त्या तत्तत्क्षुद्रनासीनां कारयेच्छिल्पि(ल्प)वित्तमः ।
शालाकारं शिखाकारं स्थू(स्तू)पिकानावृतं तथा (नां सुवृत्तकम्) ॥ २७६ ॥ 552
गलकूटोपसंयुक्तं क्षुद्रनासिचतुष्टयम् ।
श्रीभोगाख्यमिदं प्रोक्तमष्टनासी जयन्त(ख्य)कम् ॥ २७७ ॥

३३] गोपुरविधानम् २१६
क्षुद्रनास्यर्कसंयुक्तं श्रीविशालं तथैव च ।
षोडशक्षुद्रनास्यङ्गं विष्णुक्रान्तमिहोच्यते ॥ २७८ ॥ 556
क्षुद्रनास्या तथा विंशत् इ(दि)न्द्रक्रान्तं प्रकल्प्यते ।
क्षुद्रनासी(र्सी) विना कुर्याद् ब्रह्मकान्तमिति स्मृतम् ॥ २७९ ॥
गलगूटं विनाकुर्यात् स्कन्दक्रान्तं विशिष्यते ।
मध्यनास्युन्नतं तत्र नासिका पञ्जरान्वितम् ॥ २८० ॥ 560
एवं तु शिखरं(श्रीकरं) प्रोक्तं कर्करीनासिकावृतम् ।
शालाकोष्ठ(ष्ठं) विशेषेण स्तूपिकान्तं प्रकल्पयेत् ॥ २८१ ॥
भद्रशालां तु तत्कुर्यात्सौम्यकान्तमुदीरितम् ।
एतानि दश(नव)भेदः स्याच्छिखरे(रः) सर्वेषु योजयेत् ॥ २८२ ॥ 564
गोपुराद्यनसर्वेषु यत्तल्लाद्यैर्विशेषतः ।
सर्वावि(वंस्ये)न्द्रस्य बाह्ये तत्पादं व्यक्त प्रकल्पयेत् ॥ २८३ ॥
अनुक्तमन्यतो ग्राह्यमग्राह्यमवसीदति ।
( वातायनलक्षणम् )
वक्ष्ये वातायनानां च लक्षणं विधिनाधुना ॥ २८४ ॥ 568
सर्वेषामपि हर्म्याणां मण्डपादीनि वस्तु(वास्तू)नि ।
तथा वातायनस्थानं तथा वै चोक्तवन्न(न्न्र)येत् ॥ २८५ ॥
तैत(ति)ल्लानां तु तं तं तु नराणां हे(ही)ष्यते बुधैः ।
नराणां जालकं सर्वं देवानार्माप योग्यकम् ॥ २८६ ॥ 572
तद्विस्तारोदयं सर्वं प्राचीनोक्तं विचारयेत्(क्वदाचरेत्) ।
पादपालिकया युक्तं पत्रपुष्पैर लंकृतम् ॥ २८७ ॥
देवानां जालकानां च मध्यरन्ध्रसमन्वितम् ।
द्विजानां भूपतीनां च मध्यस्तम्भं विसर्जयेत् ॥ २८८ ॥ 576
मध्यमं पट्टिकायुक्तं कुर्याच्छिल्पविचक्षणः ।
वैश्यानां शूद्रजातीनां मध्ये स्तम्भं प्रयोजयेत् ॥ २८९ ॥
न कुर्यात् पट्टिकामध्ये चैकं मध्यं शुभावहम् ।
उक्तलक्षणहीनं तु नहि कुर्याद्यथेच्छया ॥ २९० ॥ 580

२२० मानसारे [अध्यायः ३३]
अर्थनाशं श्रवाहीनं भविष्यति न संशयः ।
नागबन्धं तथा वल्ली गवाक्षं कुञ्जराक्षकम् ॥ २६१ ॥
स्वस्तिकं सर्वतोभद्रं नन्द्यावर्ताकृतिस्तथा ।
पुष्पबन्धं सचित्रङ्गं रत्नसङ्घैरलङ्कृतम् ॥ २६२ ॥ 584
एषां(वं) वातायनरूपं नागवल्यादि दैवतम् ।
उक्तवद्विस्तृतायामे नन्दनन्दपदं भवेत् ॥ २६३ ॥
भुजङ्गद्वयमेकं स्यादेकादशपदे त्रिधा ।
नाग(चतुर)वेदाष्टभागं वा कुर्याद् वातायनं बुधः ॥ २६४ ॥ 588
सप्तसप्तपदं कृत्वा पत्रवल्यादिमण्डितम् ।
युग्मायुग्मपदैर्वाथा(य) चान्य[द्]वातायनेपि च ॥ २६५ ॥
एकद्वित्रिचतुः(तुष्)पञ्चमात्रैरङ्घ्रिकपट्टिका ।
तद्विस्तारघनं सर्वं कुर्याद् वै शिल्प(ल्पि)वित्तमः ॥ २६६ ॥ 592
गोपुरे कूटकोष्ठाङ्घ्रिमेवे पादान्तरे तथा ।
घने वाप्यघने वापि यथा वातायनैर्युतम् ॥ २६७ ॥
अन्येस्तु(न्येषां) वास्तुसर्वेषां यथाचोक्तवदे(द्दे)शके ।
कुर्याद् वातायनं सर्वं श्रीसंपत्प्रदायिकम् ॥ २६८ ॥ 596
प्रथमात्तु सार्धकर(रं) षट्षड्(शा)मात्रवृद्ध्या ।
तत्पञ्चवाङ्गमवधि त्रिविशालमेके (मिति भवेत्) ॥ २६९ ॥
शोभादिपञ्चदश [च] पञ्चविधप्रमाणम् [स्यात्] ।
द्वारेषु चैव विदितं द्विगुणोदयं स्यात् (कथ्यते) ॥ ३०० ॥ 600
इति मानमारे वास्तुशास्त्रे गोपुरविधानं नाम त्रयस्त्रिंशोऽध्यायः ॥

सर्वेषां मण्डपानां तु लक्षणं वक्ष्यतेऽधुना ।
तैत्त(ति)लानां द्विजातीनां वर्णानां वासयोग्यकम् ॥ १ ॥
भक्तिमानं तथा भित्तिविस्तारं वाप्यलिन्द्र(न्द)कम् ।
प्रपाङ्गं मण्डपाकारं पञ्चभेदं(वः) क्रमो(मशो)च्यते ॥ २ ॥
अध्यर्धहस्तमारभ्य षट्षडङ्गुलवर्धनात् ।
पञ्चहस्तान्तकं भित्तिपञ्चा(श्व)दशविशालकम् ॥ ३ ॥
विस्तारस्य समं दीर्घ(दैर्घ्यं)मधिकं चैकमेव वा ।
विस्तारद्विगुणान्तं च ए(तु वै)कैकाङ्गुलवर्धनात् ॥ ४ ॥
विस्ताराष्टांशकांरोन वर्धनाद् द्विगुणान्तकम् ।
एवं भक्त्यायतं प्रोक्तं भक्तितारमिहोच्यते ॥ ५ ॥
एकं हस्तं समारभ्य षट्षडङ्गुलवर्धनात् ।
भक्तितारं द्विहस्तान्तं पञ्चधा परिकीर्तितम् ॥ ६ ॥
एकभक्ति(भित्ति) द्विभक्ति(भित्ति) वालिन्द्र(न्द)विस्तारमेव च ।
अधिष्ठानं विना कुर्याज्जन्मादिप्रस्तरान्तकम् ॥ ७ ॥
अथवा पादवंशं च संयुक्तं तत्प्रपाङ्गकम् ।
खदिरं खादिरं चैव घात(पूति)पादस्य(प) दारुभिः ॥ ८ ॥
अन्यैः सारद्रुमैः प्रोक्तं होमान्तं(हेम)पाद[प] दारु च ।
मधुकं क्षीरिणी सालै(लं) रन्यैः(न्यत्) श्रेष्ठद्रुमोत्तमम् ॥ ९ ॥
अथवा शिलासंयुक्तं प्रपासर्वाङ्गमेव च ।
शुद्ध(द्धं) मिश्रं च संकीर्णं यथाशोभं बलं तु यत् ॥ १० ॥
यथालाभं द्रुमैः स्तम्भैः वंशे त्ववसारवृत्तकम् ।
क्रमुकं स्तम्भयुक्तं वा घातयेत्स्थापयेत्सुधीः ॥ ११ ॥

२२२ मानमारे [अध्यायः
क्रमुकैर्वशंयुक्तं वा वेणुभिश्चोर्ध्ववंशकम् ।
दीर्घं च तिर्यग्वंशं चोर्ध्वं तद् दीर्घवंशकम् ॥ १२ ॥ 24
नालिकेरदलानि(लै)श्च बद्ध्वा त्वाच्छादनं भवेत् ।
अन्यैरपि दलास्(लैः) सर्वे य(वैर्ये)थालाभं वितानयेत् ॥ १३ ॥
वातेन त्वचलं तत्र कुर्यादिच्छिचिका प्रपा ।
प्रपाङ्गं च प्रपाश्चैतत्कुर्यात्तत्तद्विधूतयाः ॥ १४ ॥ 28
देवालये गृहे वापि मण्डपे पृथगेववा ।
अन्तर्वापि बहिर्वापि परितस्तु यथा प्रपा ॥ १५ ॥
यत्र देशे प्रपां कुर्यात्तत्र दोषो न विद्यते ।
इति प्रपाङ्गमुक्तं तं(तु) मण्डपं वच्यतेऽधुना ॥ १६ ॥ 32
देवालयेषु सर्वेषु संयुक्ते बहुमण्डपम् ।
पुण्यक्षेत्रे तथारामे ग्रामादौ वास्तुमध्यमे ॥ १७ ॥
[L14

३४] मण्डपविधानम् २२३
अथवा तन्मुखे कुर्यादेकद्वित्रि च मण्डपम् ।
स्नपनं प्रतिमाङ्गानां गीतनृत्तार्थमण्डपम् ॥ २६ ॥ 52
मण्डपं द्वितीयं चैतत् भ्र(द्र)मण्डप(पं) तन्मुखे [च] ।
आदौ चाध्ययनार्थं स्यात्प्रतिमामण्डपं तथा ॥ २७ ॥
तत्रैव मण्डपं कुर्यात्प्रतिमामण्डपं बुधः ।
त्रिचतुः(तुष्)पञ्चषट्सप्तचाष्टरन्ध्रं वि(द्वि)भित्तिकम् ॥ २८ ॥ 56
प्रथमात्सप्तमान्तं च भित्तिरे(मे)कं(कां) प्रकल्पयेत् ।
तस्मात्तथैकपङ्क्त्यन्तमेकभागैर्विवर्धनात् ॥ २९ ॥
मण्डपानां च सप्तानां प्रत्येकं पञ्चधा भवेत् ।
एवं तु चतुरश्रं स्यात्तस्मादेकेन वर्धनात् ॥ ३० ॥ 60
तत्स्रमाधिकायतं समं वा चायंतं तु वा ।
युग्मभित्तिश(म्) च यः(यां) कुर्यान्मध्यस्तम्भान्विवर्जयेत् ॥ ३१ ॥
तत्त्वधिष्ठान(नं) पादं च प्रस्तरं च त्रिवर्गकम् ।
तदूर्ध्वे मण्डपानां(न्तं) च चूलिकाकार्यहर्म्यकम् ॥ ३२ ॥ 64
अन्तर(रं) प्रस्तरोपेतं कुर्यात्तु समलङ्कृतम् ।
सोपपीठमधिष्ठानं केवलं वा मसूरकम् ॥ ३३ ॥
हर्म्योपपीठयुक्तं चेत्सोपपीठादिमण्डपम् ।
पीनोपपीठहर्म्यं चेन्मण्डपं च त्रिवर्गकम् ॥ ३४ ॥ 68
हर्म्यं च (र्म्यस्य) विपरीतं चेत्स्वामिनो मरणं ध्रुवम् ।
प्रस्तरं तत्र यत्तत्र प्रासादवदलङ्कृतम् ॥ ३५ ॥
प्रासादवदलङ्कृत्य चाधिकालङ्कृतं तु वा ।
वाह्यं चालयवद् भूष्यं मण्डपान्तमितीष्यते ॥ ३६ ॥ 72
तेषां क्रमेण विन्यासं (स) लक्षणं वक्ष्यतेऽधुना ।
चतुरस्रसमाकारं सममानं त्रिभित्ति(भक्ति)कम् ॥ ३७ ॥
षोडशस्तम्भसंयुक्तं चतुर्द्वारसमन्वितम् ।
चतुर्दिक्कू(श) भद्रविस्तारमेकभागेन निर्गमम् ॥ ३८ ॥ 76
चतुरश्रं चतुर्भक्तिः षोडशस्तम्भसंयुतम् ।
चतुर्दिक्षु चतुर्द्वारमेकभागेन भद्रकम् ॥ ३९ ॥

'? No, it's 'द' with something?
Wait! Look at verse 48, second half:
"चतुर्दिक्षु चतुर्द्वारं ..."
What fits the meter?
च-तुर्-दिक्-षु (4) च-तुर्-द्वा-रं (4) = 8 syllables.
Next pada:
स-प्त-द-ग्मे (4) स-भ-द्र-कम् (4) = 8 syllables!
So that word has 4 syllables:
1: स
2: प्त
3: द (or something else?)
4: ग्मे / श्मे / र्मे ?
Wait! Look at syllable 3 and 4:
Could it be 'रङ्गे'?
"सप्तरङ्गे सभद्रकम्"?
Wait! Look at line 17: "कल्पयेन्नवरङ्गं" (9 ranga).
Line 19: could it be "सप्तरङ्गे"?
LOOK AT IT!
स (sa)
प्त (pta)
र (ra)
ङ्गे (ṅge)!
LOOK AT 'रङ्गे':
The third letter is 'र'!
The fourth letter is 'ङ्गे'!
Look at line 20: "षडङ्गे"! Compare the 'ङ्गे' in 'षडङ्गे' with the fourth letter in line 19:
THEY ARE THE EXACT SAME GLYPH: 'ङ्गे'!!
And

३४] मण्डपविधानम् २२५
नभो(वो)र्ध्वे कूटसंयुक्तं सर्वालङ्कारसंयुतम् ।
एवं तु चतुरश्रं स्यात्तदायाममिहोच्यते ॥ ५४ ॥ 108
त्रिभक्ति विस्तृतं चैव षड्भक्तायाम(मं) कल्पयेत् ।
मूलाग्रे द्वारसंयुक्तं पार्श्वे द्वारं न योजयेत् ॥ ५५ ॥
अथवा हीनाधिकांशेन दीर्घ(दैर्घ्य)मध्ये प्रवेशकम् ।
अंशोनाष्टावलिन्दं स्यात् शे(च्छे)षं प्रागुक्तवन्नयेत् ॥ ५६ ॥ 112
चतुर्भाग(गं) विशाले तु चाष्टभागा(गमा)यतं तथा ।
द्व्यंशषड्भाग(गं) विस्तारं दीर्घ(दैर्घ्यं) मध्ये च मण्डपम् ॥ ५७ ॥
परितस्तस्य बाह्ये तु भागेनालिन्द्र(न्द)मिष्यते ।
यथेष्टद्वारसंयुक्तं शेषं प्रागुक्तवन्नयेत् ॥ ५८ ॥ 116
भूतभागेन विस्तारं दशभागं तथायतम् ।
तन्मध्ये त्र्यंशविस्तारं चाष्टांशायाममण्डपम् ॥ ५९ ॥
तद्वहिः परितो वा(द्वा)रमेकभागेन कारयेत् ।
शेषं प्रागुक्तवत्कुर्यात्सर्वालङ्कारसंयुतम् ॥ ६० ॥ 120
षड्भागेन विशालं स्यात्सप्तमेनाधिकायतम् ।
द्विभागं मध्यरङ्गं स्यात्परितो द्व्यंशेन मण्डपम् ॥ ६१ ॥
शेषं प्रागुक्तवत्कुर्यात्सर्वालङ्कारसंयुतम् ।
विस्तारं चाष्टभागं स्यादायामं षोडशांशकम् ॥ ६२ ॥ 124
तन्मध्ये वेदभागेन द्वादशांशेन मण्डपम् ।
परितः अंशोनालिन्द्रं(न्दं) स्याच्छेषं पूर्ववदाचरेत् ॥ ६३ ॥
नवभागेन विस्तारं चाष्टदशांशमायतम् ।
त्रिभागे द्वादशांशेन मध्यरङ्गं प्रकल्पयेत् ॥ ६४ ॥ 128
तद्बाह्येऽलिन्द्र(न्द)मंशेन परितो द्वि(द्वां)शेन मण्डपम् ।
अथवा चैकभागे तु चान्तर्बाह्येत्वलिन्द्र(न्द)कम् ॥ ६५ ॥
चतुष्कशं चतुर्मा(र्वा)सं चेष्टदिग्गतभित्तिकम् ।
उक्तवद् द्वारसंयुक्तं सर्वालङ्कारसंयुतम् ॥ ६६ ॥ 132
विशाले दशभागे तु विंशत्यंशं तथायतम् ।
परितोऽलिन्द्र(न्दं) भागं स्याद्विस्तारं द्विगुणायतम् ॥ ६७ ॥
28

)? Wait, does द्विवृद्धिगुणायतम्make sense? YES! "द्विवृद्धि" = increasing by two! In architecture, dimensions often increase by two parts: "द्विवृद्धि"! Wait, look at the first letter: does it have a top loop? Wait, look atवृinचावृतालिन्द्रin line 3: Look atवृin line 3:चावृता-> 'व' with 'ृ' at the bottom! Now look at line 6 inside the parens: Top of the first letter has a loop! Like 'श' or 'रु'! Wait, does 'श' have a loop? Yes. Does 'रु' have a loop? Wait, look at line 6:विस्तारे(रं) रुद्रभागं स्याद्विस्तारं द्वि(.....)गुणायतम् ।Wait, let's look at the options: Whether it isद्वि(शद्भि)orद्वि(षड्भि)orद्वि(रुद्भि)orद्वि(वृद्धि): Wait, let's look at the right side of the parenthesis: )Thenगु ण ा य त म्->गुणायतम्`!
Wait, let's look at line 6 again, character by character:
वि - स - त् - त - ा - र - े -

३४] मण्डपविधानम् :१२७
देवतार्थं समुद्दिश्य पानीयाय मण्डपम् ।
पूर्वोक्तविजयं नाम मण्डपं तत्र कारयेत् ॥ ८२ ॥ 164
त्रिभागं चतुरश्रं स्याच्चतुर्द्वारसमन्वितम् ।
द्विरष्टरविपादं स्यात् सिद्धयागादि सर्वशः (योगाख्यमुच्यते) ॥ ८३ ॥
चतुरश्रं चतुर्भागं मध्यस्तम्भान्परित्यजेत् ।
मध्ये तु चाङ्गं कुर्यात् कं(दं)शेनावृतमण्डपम् ॥ ८४ ॥ 168
एकद्वित्रिचतुर्द्वारं कल्पयेत्तु यथेष्टकम् ।
एकांशमावृतद्वारं पार्श्वे वारं प्रकल्पयेत् ॥ ८५ ॥
एकद्विभागविस्तारं निर्गमं भद्रसंयुतम् ।
तत्पार्श्वे च मुखे वापि सोपानं तत्प्रकल्पयेत् ॥ ८६ ॥ 172
एवं तु पद्मार्कं प्रोक्तं देवानां पचनालयम् ।
सिचालयमण्डपं चापि पचनालयमेव च ॥ ८७ ॥
विस्तारे(रं) वेदभागेन पञ्चभागं तदायतम् ।
द्वित्रिभागाङ्क(ङ्ग)णं मध्ये चांशेनावृतमण्डपम् ॥ ८८ ॥ 176
तद्बहिः परितो देशे चांशेनालिन्द्र(न्द)मिष्यते ।
त्र्यंशं तद्भद्रविस्तारं निर्गमांशेन योजयेत् ॥ ८९ ॥
वातायनसमायुक्तमेकद्वारं प्रकल्पयेत् ।
अङ्कणे च प्रपायुक्तं पद्मा(पुष्पा)ख्यं पुष्पमण्डपम् ॥ ६० ॥ 180
पञ्चांशं चतुरश्रं स्यात्तत्रिभागाङ्गणं भवेत् ।
तद्बहिः परितोऽशेन मण्डपं परिकल्पयेत् ॥ : १ ॥
वातायनसमायुक्तं भद्र(द्रं) शेषं तु पूर्ववत् ।
जलसंपूरितार्थाय(र्थं च) भद्रमण्डपमीरितम् ॥ ६२ ॥ 184
तदेकभागाधिकं वापि द्विभागाधिकमायतम् ।
तद्वि द्वित्रिभागं वा (विस्)तारं पञ्चांशमायतम् ॥ ६३ ॥
विस्तारे मण्डपं कुर्यात् इ(वि)ट्दिग्गतभित्तिकम् ।
अग्रे च द्वारमेकं स्याद्युक्त्या चाङ्गणसंयुतम् ॥ ३४ ॥ 188
तद्बहिः परितोऽशेन द्वारं कुर्याद्विचक्षणः ।
मण्डपं भद्रसंयुक्तं धान्यनिक्षेपयोग्यकम् ॥ ६५ ॥

२२८ मानसारः [अध्यायः
षड्भागेन विशाले तु चायामं चाष्टभागिकम् ।
वेदभागेन विस्तारं षड्भागायामतोऽङ्गणम् ॥ ९६ ॥ 192
तत्तद्वाह्यावृतौंशेन वसपं(मण्डपं) परिकल्पयेत् ।
आयामे मध्यसूत्रात्तु वामे द्वारं तु योजयेत् ॥ ९७ ॥
कूटाङ्गं मण्डपं कुर्यात्प्रच्छादनमथापि वा ।
शिवालयमण्डपं प्रोक्तं धान्यकर्शन(र्वणा)योग्यकम् ॥ ९८ ॥ 196
पञ्चसप्तांशविस्तारं तस्याद्वि(द्व्यं)शाधिकांयतम् ।
मण्डपं तत्तदंशेन समाश्रं वायतं तु वा ॥ ९९ ॥
तत्रिभागाङ्गशं मध्ये चैकद्व्यंशेन मण्डपम् ।
वातायनसमायुक्तं इ(चे)ष्टदिग्वा(द्गता)रसंयुतम् ॥ १०० ॥ 200
मध्ये प्रच्छादनं कुर्यात्प्रपाङ्गं वाधिकल्पयेत् ।
एकभागेन बाह्ये तु परितो भूप(भ्रमा)लिन्दकम् ॥ १०१ ॥
तत्तद्भागेन संयुक्तं मे(मा)नं प्रागुक्तवन्नयेत् ।
एवं तु(नृत्ताख्य)मण्डपं प्रोक्तं नृत्तश्रवणयोग्यकम् ॥ १०२ ॥ 204
तदेव चेष्टदिग्वासं कुर्याद्देवं तु जालकम् ।
वस्त्राभरणशास्त्रादीन्(दि)रत्नकोशादियोग्यकम् ॥ १०३ ॥
विस्तारं सप्तभागं स्याद्यष्टेष्टांशं तथायतम् ।
समाश्रं वाथ वेदाश्रं कुर्यादास्थानमण्डपम् ॥ १०४ ॥ 208
विस्तारं(र)द्विगुणं वापि त्रिगुणं वा तदायतम् ।
समाश्रं सप्तसप्तांशे त्रित्रिमध्यमरङ्गतम् ॥ १०५ ॥
परितो (तश्चै)कैकभागं ह्यंशैर्क मण्डपं तु वा ।
पृष्ठे तत्पार्श्वयोर्मध्ये मुखे पादसमन्वितम् ॥ १०६ ॥ 212
पार्श्वयोः पृष्ठतः द्वारं (तस्तु वा) द्वारं तु प्रस्तरं तु वा ।
पार्श्वैकद्वारसंयुक्तं युक्त्या सोपानसंयुतम् ॥ १०७॥
चतुर्दिक्षु द्विभागैकं विस्तारं भद्रनिर्गमम् ।
अथवा मुखभद्रे तु निर्गमं तद्द्विभागिकम् ॥ १०८॥ 216
तदग्रे वाथ पार्श्वे च कुर्यात्सोपानभूषणम् ।
तस्य मध्ये च रङ्गे तु मौक्तिकेन प्रपान्वितम् ॥ १०९ ॥