मानसार शिल्पशास्त्र (प्रसन्ना कुमार आचार्य - प्राचीन भारतीय स्थापत्य, नगर-नियोजन व मूर्ति-शिल्प महाकोश)

१५] स्तम्भलक्षणम् १०५
रक्तेन मिश्रितं चान्तं स्तुति चैव सदा जपेत् ।
मुख्यं चापि भृगं चैव चादितिमुदितिं(तं) तथा ॥ १४८॥ ३००
वितथं चान्तरि(री)क्षं च भृशं पूषणमेव च ।
एतेभ्यो राक्षसेभ्यश्च मांसमन्नं बलिं क्षिपेत् ॥ १४६॥
फलानि क्षीरमन्नं च स्थपतिस्तु वनस्पतेः(तये) । ३०४
बलिं दद्यात्स्वनाम्नै(मभि)श्चान्येषां च स्वनामभिः ॥ १५०॥
शुद्धिं कृत्वा ततः पश्चात्पुण्याहं वाचयेत्ततः ।
स्वस्तिवाचनकं कुर्यात्पश्चाद्ब्राह्मणभोजनम् ॥ १५१॥
दारुच्छेदनकाले तु वहिर्गच्छेद्वनस्पतेः(तिः) ।
(मन्त्रः)
(ओं) राक्षसैः सह भूतैश्च कर्तारं रक्षते(श्रे) नमः ॥ १५२॥ ३०८
पश्चात्तु स्थापकेनैव ब्रह्मार्थं निक्षिपेद्बलिम् ।
कुर्याद्धोमं स्थापकस्तु पूजयित्वा वनदेवताः ॥ १५३ ॥
प्रोक्षयेत्परशुं तत्र प्राङ्मुखश्चोत्तरेऽपि वा ।
परशुं तक्षकं श्रेष्ठं स्थपतिः स्थापककरात् ॥ १५४॥ ३१२
स्वीकृत्य दारु विच्छिद्य चान्यैरनुचरैः सह ।
स्थूलमूलं कृशाग्रं च नि(निः) ष्टङ्गं स्निग्धरूपकम् ॥ १५५॥
अनं(अन्तः)शाखासंकीर्णं [च] छत्रवन्निश्श्रथं यदि ।
सुशीतलं तु सुच्छायं छायावृक्षमिति स्मृतम् ॥ १५६॥ ३१६
वृक्षस्य मूलमध्ये तु वृक्षाग्रे समनाहकम् ।
निःशाखः स पुमान्प्रोक्तं स्निग्धरूपं च शीतलम् ॥ १५७॥
अग्रस्थूलं कृशे(शं) मूले नानाविटपशाख(खा)युक् ।
दुर्भरं भिन्नसुषिरं चोष्णं विवृतशाखकम् ॥ १५८॥ ३२०
दृष्टान्तं मनुजा(ज)योग्यं छायायामं(वन्तं) नपुंसकम् ।
स्त्रीपुमान्वृक्षकरश्लेषः सुमुहूर्ते सुलग्नके ॥ १५६॥
वृक्षच्छेदनकाले तु उ(चो)त्पथ न पतेद्यदि ।
पतन्ति चोत्तरे वा प्राग्दिग्भागे न चामङ्गलम् ॥ १६०॥ ३२४
14

१०६ मानसारे [अध्यायः
याम्ये वा पश्चिमे वापि देशे [नि]पतन्वि मङ्गळम् ।
ईशं(शे) नैऋ(र्ऋ)तिकोणे वा सर्वसंपत्करं भवेत् ॥ १६१ ॥
अनलानिलकोणे वा चान्यथा चान्तरालके ।
उद्धतमिति तत्र स्यात्सकलानीत्यमङ्गळम् ॥ १६२ ॥ 328
छिन्नवृक्षस्य पतने वृषभं(भ) ह्यक्षकुञ्जरम् (राणाम्) ।
निन(ना)दं भवति श्रेष्ठं वाह्यत्वा(ता)ने त्वमङ्गळम् ॥ १६३ ॥
समीपे(प) स्थितवृक्षा (क्षां)श्च हत्वा यदि पतेत्तरुः ।
अशुभं तत्समुद्दिष्टो (ष्टं) पतन्ति मनुजोपरि ॥ १६४ ॥ 332
पूर्वे वा चोत्तरे वापि वृक्षास्तत्र पतन्ति चेत् ।
तत्रादे(दौ) तत्क्रमं नास्ति चान्ये (न्य) दिक्षु त्वमङ्गळम् ॥ १६५ ॥
सर्वदोषं समुद्दिश्य शान्तिं कुर्याद्विचक्षण

१५] स्तम्भलक्षणम् १०७
नालिकेरं च तालं च वेणु मैनी च किंशुकम् ।
पूगं च पुष्कलं चैव चाम्रक्षकं च किंशिरि ॥ १७५ ॥
हरितं च सप्तपर्णा चोर्ध्ववृक्षमुदीरितम् ।
तेषां(तैश्च) देवालयं कुर्यान्नृणां सर्वैः(द्य) विशेषतः ॥ १७६ ॥ ३५६
व्याघ्र(घ्रं) चन्दनरक्तं च चन्दनं तिन्तिणी तथा ।
अन्यानि दारुसर्वाणि द्विजातीनां गृहे न्यसेत् ॥ १७७ ॥
तत्तज्जातिद्रुमाभावे ए(त्वे)कजात्या च सर्वशः ।
वृक्षस्य मूलं शतशा(मूले चा)ग्रे चाग्रं तथैव च ॥ १७८ ॥ ३६०
भूमिस্পর্শमुखं ज्ञात्वा तदूर्ध्वं परभागवः ।
(स्तम्भस्थापनम्)
देवालयादिसर्वेषां स्तम्भस्थापनमुच्यते ॥ १७९ ॥
यथाभागावसाने तु स्थापयेदखिलाङ्घ्रिकम् ।
स्तम्भान्ते स्तम्भयुक्तं चेद्वास्तुवस्तु विनाशनम् ॥ १८० ॥ ३६४
यद्वास्त्वन्तर्बहिः सूत्रं स्थापयेदृजुसूत्रकम् ।
स्तम्भमध्यात्तु बाह्यान्तं यथापादं तथाश्रयम् ॥ १८१ ॥
धत्रदेश(शे) विशालार्थं तत्र दोषो न विद्यते ।
पुष्य(ष्ये) माघं च चैत्रं च वैशाखं चोत्तरायणे ॥ १८२ ॥ ३६८
आषाढं श्रावणाश्वी च कार्त्तिकं दक्षिणायने ।
सुमुहूर्त्तं सुलग्ने च शुक्लपक्षे शुभदिने ॥ १८३ ॥
स्तम्भमावाहनं कुर्याच्छ्लेष्मासे च(चा) भावके ।
अङ्कुरार्पणकर्मादौ स्थापनान्तं यथाक्रमम् ॥ १८४ ॥ ३७२
जलाधिवासने स्नानं कुर्यात्स्वपि सर्वशः ।
ईशाने नैर्ऋतिकोणे तु मध्ये चाङ्घ्रिकमेव च ॥ १८५ ॥
पादस्थानस्य यद्देशे वस्तुत(स्तो)श्च बलं यथा ।
तदूर्ध्वं धारपट्टं स्याद्दण्डाभ्यर्धं द्विदण्डकम् ॥ १८६ ॥ ३७६
घनं च विस्तृतं चैव चायामं तद्यथेष्टकम् ।
शिलास्तम्भे शिलाधारं दारुस्तम्भे द्रुमस्(मं) तथा ॥ १८७ ॥

१०८ मानसारे [अध्यायः
अथवा चाश्मनं सर्वमाधारं चतुरश्रकम् ।
एकहस्तं द्विहस्तं वा त्रिहस्तं विपुलं भवेत् ॥ १६८ ॥ 380
आधारस्य तु मध्ये स्याद्रत्नस्थापनतोऽवटम् ।
प्रासादाभिमुखे चैव मण्डपं परिकल्पयेत् ॥ १६९ ॥
मण्डपान्तं प्रदेशे तु स्तम्भं संप्राप्य वेशयेत् ।
स्थण्डिले चण्डितं कृत्वा बीजं व्रीह्यादि विन्यसेत् ॥ १७० ॥ 384
तत्र स्तम्भं च विन्यस्य पूर्वं वाप्युदगग्रकम् ।
नववस्त्रेण संवेष्ट्य कुम्भं कुर्यादभिभूषणम् ॥ १७१ ॥
कर्पटं तु शिरीषादिधान्यं कार्पासबीजकम् ।
सूत्रेण बध्वा पश्चात्तु स्तम्भकर्णे च बन्धनम् ॥ १७२ ॥ 388
तदग्रे स्थण्डिलं कृत्वा शुक्लशालै(लिभि)श्च लाजकैः ।
दर्भैरास्तीर्य तत्रैव प्रागुदक् स्यात्तदग्रकम् ॥ १७३ ॥
पीठं वा चोपपीठं वा चोक्तवत्पद(दं) कल्पयेत् ।
जलसंपूर्णकुम्भादि तत्र चावाहयेद्बुधः ॥ १७४ ॥ 392
सूत्रपल्लवकूर्च्याद्यान्(दीन्) नववस्त्रेण वेष्टयेत् ।
तदग्रे स्थण्डिलं कृत्वा रत्नलोहादि चावहेत् ॥ १७५ ॥
पादप्रक्षालनं कुर्यादाचम्य स्थपतिर्बुधः ।
भस्मं वा चन्दनं वापि धारयेत्तु त्रिपुण्ड्रकम् ॥ १७६ ॥ 396
सकलीकरणं कृत्वा पुण्याहं वाचयेत्ततः ।
ब्रह्मादिदेवताः सर्वाः पादस्थाने समर्पयेत् ॥ १७७ ॥
हृल्लेखामध्यकुम्भान्तं पूजयेत्तु विशेषतः ।
देव्याव[क]रणं सर्वेषां परितः कलशोदके ॥ १७८ ॥ 400
आवाह्य पश्चादभ्यर्च्य गन्धपुष्पाक्षतादिभिः ।
रत्नाधिवासनं कुर्यात्तत्तद्देवत(स्य) नामभिः ॥ १७९ ॥
गन्धपुष्पादिधूपैश्च नैवेद्यान्तं समर्पयेत् ।
तदग्रे पूर्वदिग्देशे होमं कुर्याद्विचक्षणः ॥ २०० ॥ 404
पश्चात्तु शिल्पी संप्राप्य संस्पृशेत्स्तम्भमूलकम् ।
गैरिकार्पितसूत्रैश्च चतुःसूत्राणि विन्यसेत् ॥ २०१ ॥

१५] स्तम्बलक्षणम् १०६
स्वर्णसूत्र(चीं) सदंभांशं(भीं) च घृतक्षीरेण योजयेत् ।
धूपदीपं ददे(द्या)त् पश्चाद्गन्धपुष्पैः समर्चयेत् ॥ २०२ ॥ 408
हिमाद्रिरूपं तत्स्तम्भं ध्यात्वा हस्तेन संस्पृशेत् ।
ततोऽधिवासनं कुर्यात्स्तम्भं तद्देशिकोत्तमः ॥ २०३ ॥
पश्चात्सच्चकमुख्यैस्तु स्तम्भमुद्धृत्य हस्ततः ।
वास्तुप्रदक्षिणं कुर्यात्स्वकीयानुचरैः सह ॥ २०४ ॥ 412
सर्वमङ्गलघोषैश्च स्तम्भस्थापनदेशकम् ।
संप्राप्य हस्ततः स्तम्भमवरोह्य च पश्चिमे ॥ २०५ ॥
तत्स्तम्भं पूर्ववदनं(नमा) धारं प्रोक्ष्य संस्थितम् ।
अधिवासितरत्नानि व्याहृत्यावटतः क्षिपेत् ॥ २०६ ॥ 416
मध्ये तु हेमं(म) निक्षिप्य चैन्द्रे ताम्रं विनिक्षिपेत् ।
याम्ये तु चायसं स्थाप्य कांस्यं वा वारुणे न्यसेत् ॥ २०७ ॥
सौम्ये तु रजतं स्थाप्य पुष्प(पद्म)रागं तु मध्यमे ।
पुष्परागमिन्द्रकोष्ठे गोमेदं चाग्निकोष्ठके ॥ २०८ ॥ 420
महानीलं च याम्ये तु मरतकं नैऋते न्यसेत् ।
स्फटिकं वारुणे(ण)कोष्ठे तु प्रवालं वायुकोष्ठके ॥ २०९ ॥
सौम्ये तु मौक्तिकं न्यस्य चेन्द्रनीलं तथैशके ।
तत्स्तम्भं तत्र निक्षिप्य स्थपतिः कर्तृभिः सह ॥ २१० ॥ 424
सर्वमङ्गलघोषैश्च ब्राह्मणैः स्वस्तिवाचनम् ।
अधिवासितकुम्भानि सर्वाण्यादाय शिल्पकः ॥ २११ ॥
वास्तुप्रदक्षिणं कृत्वा स्तम्भं मन्त्राभिषेचयेत् ।
धूपदीपं दधेत्(द्यात्) पश्चाद्वस्त्रमाल्यैर्विभूषितम् ॥ २१२ ॥ 428
गन्धपुष्पैः समभ्यर्च्य नैवेद्यं च निवेदयेत् ।
( मन्त्रः )
[ओँ] स्तम्भ महामेरो वास्तु दद्याद्यश(व्याप्तावच)श्चन्द्रदिवारम्(शै) ॥ २१३ ॥
अन्यैः(न्यान्) स्तम्भै(म्भां)श्च मूर्ध्ना ते धृत्वा रक्षतु चोन्नतम् ।
एतन्मन्त्रं पठित्वा तु कुर्यादनुनयं बुधः ॥ २१४ ॥ 432

११० मानमारे [अध्यायः
प्रासादे मण्डपे वापि प्राकारे गोपुरे तथा ।
द्विजातीनां च वर्णानां सद्ममासपकादि(न्यार्यकादी)नाम् ॥ २१५ ॥
स्तम्भप्रतिष्ठां सर्वत्र चैवं कुर्याद्विचक्षणः ।
पुरातनैश्च ऋषिभिः ब्रह्माद्यै(दिभि)श्च सुरैरपि ॥ २१६ ॥ 436
स्तम्भप्रतिष्ठा चोक्ता स्याद्विनाचेदशुभं भवेत् ।
तस्मात्स्तम्भप्रतिष्ठां तु कारयेच्छिल्पि(ल्प)वित्तमः ॥ २१७ ॥
स्थपतिः(तिं) स्थापकं विप्र(प्रं) स्थापनं(न)कर्मगो(ग्यौ) वृतौ ।
पूजयेद्विधिवदुक्तमार्गतः स्वस्वात्मशिविरान्ततः प्रतिष्ठा चोक्ता स्यात् ॥ २१८ ॥ 440
इति मानमारे वास्तुशास्त्रे स्तम्भलक्षणं नाम पञ्चदशोऽध्यायः

१६] प्रस्तरविधानम् १११
प्रस्तरविधानम्
प्रस्तरस्य विधिं वक्ष्ये शास्त्रे संक्षिप्यतेऽधुना ।
अधिष्ठानत्रिपादं वा समं वा पादमधिकम् ॥ १ ॥
अर्धत्रिपादमाधिक्यं तत्समाधिकमेव वा ।
षड्विधं कुट्टिमोत्तुङ्गं प्रस्तरोदयमीरितम् ॥ २ ॥ 4
अथवा हस्तमानेन देवजातिवशो(शादु)च्यते ।
सप्तहस्तं समारभ्य सार्धवेदकरान्तकम् ॥ ३ ॥
अर्धार्लिकहान्येन षड्विधं प्रस्तरोदयम् ।
देवानां भूसुराणां च भूपतीनां(ति)युवराजयोः ॥ ४ ॥ 8
वैश्यानां शूद्रजातीनां सद्य(द्मनि) जातिवशात्क्रमात् ।
अथवा पादतुङ्गाधं तत्समं वा विशेषतः ॥ ५ ॥
चतुर्भागैकहीनं वा तत्पादाधिकमेव च ।
अर्धाधिकं त्रिपादं वा तत्समाधिकमेव वा ॥ ६ ॥ 12
एतत्तु षड्विधं प्रोक्तं युक्त्या तत्प्रस्तरोदयम् ।
अथवा पादोदये चाष्टभागं कुर्याद्विचक्षणः ॥ ७ ॥
सप्तषट्पञ्चभागाधिस्त्रिभागह्रांशमेव च ।
एवं तु षड्विधं प्रोक्तं प्रस्तरोच्चं मुनीश्वरैः ॥ ८ ॥ 16
उत्तरादिप्रदेशान्तं सर्वेषां प्रस्तरोदयम् ।
कपोतं प्रस्तरं चैव मञ्चं प्रच्छादनं तथा ॥ ६ ॥
गोपानं च वितानं च वल्लभी मत्तवारणम् ।
विधानं च लुपं चैवमेते पर्यायवाचकाः ॥ १० ॥ 20
प्रस्तरोच्चादि सर्वेषामङ्गैः सर्वमिहोच्यते ।
तत्सेधं चैकत्रिंशं तु भागं कुर्याद्विचक्षणः ॥ ११ ॥
चोत्तरं सार्धबह्वंशमंशं तद्वाजनं भवेत् ।
वल्लभो(भ्यु)त्सेधं बन्ध्वंशं सार्धांशं वाजनं भवेत् ॥ १२ ॥ 24

११२ मानमारे [अध्यायः
उत्तरोर्धं त्रयांशं वा वाजनं चैकभागिकम् ।
तत्समं क्षुद्रपद्मं स्यात्त्र्यंशं चोर्ध्वे महाम्बुजं ॥ १३ ॥
तदूर्ध्वे वाजनं चैकं धातुभागं कपोतकम् ।
आलिङ्गांशकं चैवमेकार्धमन्तरितं तथा ॥ १४ ॥ 28
द्व्यंशकं प्रस्तरं चैव सार्धांशं वाजनं भवेत् ।
उत्तरोर्ध(ध्र्वे) चतुष्यष्टषट्सप्ताष्टकं भवेत् ॥ १५ ॥
तत्तदेकांशमानेन हर्म्यपादं तु बाह्यके ।
यन्मानोरस्यमानेन चोत्तरं(र)निर्गमं भवेत् ॥ १६ ॥ 32
उत्तराद्वाजनं चैव तत्समं निर्गमं भवेत् ।
वलभी [तत्]समं वापि त्रिपादं निर्गमं भवेत् ॥ १७ ॥
तदूर्ध्वे वाजनं युक्त्या तच्चतुर्थांश(शं) निर्गमम् ।
कपोतं तत्समं वापि वाजनं(निर्गमं) तु बहिर्भवेत् ॥ १८ ॥ 36
अथ त्रिपादमर्धं वा पादं वा निर्गमं न्यसेत् ।
आलिङ्गपादबाह्यस्य निम्न(र्ग)मेवं तु कारयेत् ॥ १९ ॥
तस्मादन्तरितं चोर्ध्वं तत्समं निर्गमं तु वा ।
त्रिपादं चार्धमेवं वा प्रति(विं) तत्समं(म)निर्गमम् ॥ २० ॥ 40
ऊर्ध्वे वाजनमुच्चे तु निर्गमं पादबाह्यतः ।
प्रतिं च प्रस्तरं चैव प्रतिवाजनमेव च ॥ २१ ॥
अन्वन्तं चावसानं च विधानं च विधानकम् ।
एतत्सर्वमिति प्रोक्तं पर्यायाख्यानि पण्डितैः ॥ २२ ॥ 44
प्रतिरूपं दलाकारं वाजनं च द्व्यांशकम् ।
वाजनं क्षेपयां वेत्रं पट्टमुत्तर(रं) पट्टिका ॥ २३ ॥
कम्पं टृकं (त्रिकं) च मन्दादि चान्तरितं पर्यायमेव च ।
तुलादण्डं जयन्ती [च] फलका पर्यायवाचकम् ॥ २४ ॥ 48
कपोतं वक्रहस्तं च लुपा गोपानकं तथा ।
चन्द्रमेवत्तु सर्वाणि(वै) प्रोक्तं पर्यायवाचकाः(कम्) ॥ २५ ॥
संग्रहं मुष्टिवन्धं च महलो(लमु)दृधृतहस्तकम् ।
वलभी धारणं चैवमेते पर्यायवाचकाः ॥ २६ ॥ 52

has a dot and curve. In line 20 it'sङ्ग! चैतक्रियाङ्गमेव चorचैतत्क्रियाङ्गमेव च. It looks like चैतक्रियाङ्गमेव च`.

Line 21:
तदूर्ध्वे पादमूलोष्ठ(चं) तत्तद्भागेन विन्यसेत् ॥ ३६ ॥ 72
Wait, look at तदूर्ध्वे: is the े there?
Look at line 21: तदूर्ध्वं or तदूर्ध्वे?
Ah! There is an anusvara! तदूर्ध्वं!
Wait, look at line 21: त दूँ र्ध्वं? No, तदूर्ध्वं with an anusvara, or is it तदूर्ध्वे?
Wait, look at the matra: there is र्ध्वे? No, look at line 14: तदूर्ध्वे वाजनं. Line 16: तदूर्ध्वे द्व्यंश.... Line 18: तदूर्ध्वे च.
Line 21: the mark on top of र्ध्व is just the र् and े or ं?
Wait, there is a ं (anusvara) over दू? No, that's the bottom of the line above or a printing smudge.
Look at

म क म्->गोपानसीमकम्`!

• Line 17:
  अधःपादवशा[न्]न्यस्य(स्यं) सर्वेषां क्षुद्रनासिकम् ॥ ४८ ॥
  Wait, look at [न्]:
  अधःपादवशा[न्]न्यस्य(स्यं):
  अधःपादवशा then [ न् ] then न्यस्य then ( स्यं )!
  Right margin: 96.

• Line 18:
  कर्णपादवशात्क्षुद्रनासि(सं) स्तम्भाप्रमर्धकम् ।
  Wait, स्तम्भाप्रमर्धकम् or स्तम्भाग्रमर्धकम्?
  Look at प्र vs ग्र:
  In प्रागुक्तवन्नयेत् (line 14), प्रा has प + ्रा.
  In line 18, स्तम्भाग्रमर्धकम्?
  Wait, स्तम्भा then ग्र or प्र?
  It looks like प्र: स्तम्भाप्रमर्धकम् or स्तम्भाग्रमर्धकम्?
  Wait, Sanskrit architectural term: स्तम्भाग्रमर्धकम् (half of stambhā

१६] प्रस्तरविधानम् ११५
तदूर्ध्वेऽर्धं च सर्वेषां तत्पादं बहिर्निर्गमम् ।
एकदण्डं द्विदण्डं वा त्रिदण्डं वाथ निर्गमम् ॥ ५५ ॥
भूतरूपगणैश्चैव यच्चविद्याधरं(रैस्) तथा ।
नरैर्वा नाटकाङ्गे तु कुर्याद्देवालयादि(दी)नाम् ॥ ५६ ॥ 112
यच्चविद्याधरादीनां भूपहर्म्ये तु योजयेत् ।
हर्म्यान्तरालयाः सर्वे(र्वाः) नृणां नाटकसंयुतम् ॥ ५७ ॥
सर्वेषां मुष्टिबन्धानां कुर्यात्पादे(दान्) ऋजुस् (जून्) तथा ।
शेषं प्रागुक्तवत्कुर्यात्सर्वालङ्कारसंयुतम् ॥ ५८ ॥ 116
एतत्तु प्रस्तरस्योर्ध्वे नाटकस्योर्ध्वशा(स्यां)शवत् ।
कुर्यादेतत्कपोतं स्यादष्टभागाधिकं तथा ॥ ५९ ॥
शेषं तु पूर्ववत्कुर्यात्प्रस्तरं चाष्टभेदकम् ।
प्रस्तरोक्षमिति प्रोक्तं प्रच्छादनमिहोच्यते ॥ ६० ॥ 120
प्रासादादीनि(नां) सर्वेषां प्रच्छादनादिलक्षणम् ।
उत्तरान्तत्रिकान्तं वा वलभी चोर्ध्वमेव वा ॥ ६१ ॥
कपोतान्तकमेवं स्यात्तस्योर्ध्वं प्रस्तरांशकम् ।
एतत्प्रच्छादनात(न)स्थाने दण्डं चोपरि शाययेत् ॥ ६२ ॥ 124
एतद्द्वारवशादीर्घं तस्योपरि जयन्तिकाम् ।
दारुदण्डं शिला वापि इ(चे)त्केन जयन्तिकाम् ॥ ६३ ॥
अथवा दारुजयन्तिश्च शिल़ा चेत्स[ङ्ग] दण्डकम् ।
विनादण्डं तथा कुर्यात्पाषाणं फलका(कां) न्यसेत् ॥ ६४ ॥ 128
एतत्सर्वालये कुर्याद्देवहर्म्ये विशेषतः ।
शुद्धं मिश्रं च संकीर्णं त्रिविधं तद्दशान्यसेत् ॥ ६५ ॥
एकद्रव्यं तु शुद्धं स्याद् द्विद्रव्यं मिश्रकं भवेत् ।
त्रिद्रव्यैस्तु संकीर्णं तज्ज्ञात्वा कारयेद्बुधः ॥ ६६ ॥ 132
केवलं चेष्टकाहर्म्ये दारुप्रच्छादनम(ना)न्वितम् ।
शिलाहर्म्ये शिलातैर्लिं कुर्यात्तत्तद्विशेषतः ॥ ६७ ॥
कर्णं च पट्टिकायुक्तं मध्यं मध्यावसानकम् ।
चतुरश्रा(श्रमा)यताश्रं वा यथा कर्मानुकूलतः ॥ ६८ ॥ 136

kudmala usually means bud. In Sanskrit manuscripts, द्म and द्य or ह्म are often confused.
Look at the bracketed letter: it has ह with म? No, ह with a loop at the bottom-right: that's ह्म!
Wait, look at the letter before the parenthesis: कु then द्य? It has द and a subscript: कुद्य or कुद्म?
Wait, look at the letter inside: ह्य or ह्म?
Actually, could it be कुच(ह्य)लम्?
Look at the letter: is that a च?
Wait! कु च ( ह्य ) ल म्? No, look at च in चतुष्कानां: च is flat. Here it is curved like द or च.
Wait, look at कुद्य(ह्य)लम्:
Let's zoom in on कु...:
कु + letter with a top bar, curved body like द, subscript?
Wait, is it कुद्दालम्? No, ends in लम्.
Wait, look at the parenthetical letter: it has ह and under it is म? Wait, ह्म! Or ह्य?
Wait, what about कुड्मलम्? In Nagari, `

: wait, could it be यत्तच्छक्तिविशालत्त्वं? Wait, why are people seeing च्छि? Look at the stroke above: Is it an e-matra? No, it's an i-matra. Wait! In Acharya's edition of Manasara: Chapter 16, verse 91: यत्तच्छिक्विशालत्त्वं? Wait, what if it is यत्तच्छिक्विशालत्त्वं? Let's re-read the glyphs: य त्त च्छि क्व शा ल त्त्वं? Wait, where is वि? Is there a वि? Between that glyph and शा: there is NO वि! WAIT! Look at the spacing: यत्तच्छिक्विशालत्त्वंhas: य(1) त्त(2) च्छि(3) क्व(4) शा(5) ??? No, wait, look at the character beforeशा! There is a वि! Wait, let's count characters from यtoप्रस्तरं`:

1. य
2. त्त
3. च्छि
4. `क्व

११८ मानसारे [अध्यायः
बहिश्वावृतवा(द्रा)रादि(दीनि) चोत्तरादीनि कारयेत् ।
उत्तराद्युत्तरान्तं तु तलैर्विन्यासमीरितम् ॥ ९७ ॥
बाह्ये स्तम्भावभक्तिश्चेदण्डिकोर्ध्वं लुपै(पाभिः) स्थिरम् ।
पूर्वोक्तमञ्चतुङ्गैर्वा यथाशोभं तु योजयेत् ॥ ९८ ॥ 196
शिलायां दारुके वापि चेष्टके वाथ कारयेत् ।
यथाबलं यथाभारं तथा वंशादि योजयेत् ॥ ९९ ॥
अन्तर्वहिश्च तत्सर्वं चोत्तरैः समता(वां) न्यसेत् ।
अन्यथाङ्गानि सर्वेषां का(क्रि)यां कुर्याद् [तद्]वशा(र्श) नयेत् ॥ १०० ॥ 200
उत्तरं वैपरीत्यं चेत्कर्तुः तद्वास्तुनाशनम् ।
देवानां भूपतीनां च चोर्ध्वं मध्ये तरङ्गकम् ॥ १०१ ॥
मल्लक्षादिविधानं च कुर्यात्तु सम्पदां(दास्)पदम् ।
तैव(ति)लानां द्विजातीनामन्यत्सर्वं शुभावहम् ॥ १०२ ॥ 204
इति मानसारे वास्तुशास्त्रे प्रस्तरविधानं नाम षोडशोऽध्यायः ।

१७] सन्धकर्मविधानम् ११४
सन्धिकर्मविधानम्
सन्धिकर्मविधानं च लक्षणं वक्ष्यतेऽधुना ।
हर्म्याणां दारुसंयोगं(गः) सन्धिकर्ममु(र्म उ)दीरितम् ॥ १ ॥
वृक्षमूले बलं युक्तं वृक्षाग्रे बलहीनकम् ।
तस्मात्तु बन्धयेत्सर्वं दारुसंमूलात्सु(लतः सु)धीः ॥ २ ॥
उक्तवद्दारु संग्राहा योजयेत्त(ज्यं हित)त्तकेण तु ।
न वक्रं च न भिन्नं च न सुषिरं दारु सर्वशः ॥ ३ ॥
मल्लसंबद्ध(न्ध)सन्धिं च ब्रह्मराज(जं) द्वयं तथा ।
वेणुपर्वाह्वयसन्धिं च पूगपर्वं च सन्धिकम् ॥ ४ ॥
देवसन्धिस्यथर्षिमे(र्षी)पुपर्वसन्धिं(न्धौ च) दण्ड(ण्डि)कम् ।
एतद(ते चा)ष्टविधं(धाः) प्रोक्तं(क्ता) दारुयोगेन सन्धिभिः(न्धयः) ॥ ५ ॥
दारुद्वयै(येनै)कसन्धिः स्यान्मल्लसन्धिरिति स्मृतम् ।
त्रिचतुर्शरुयोगेन द्वित्रिसन्धिर्यथाक्रमम् ॥ ६ ॥
ब्रह्मराजमिति प्रोक्तं तन्त्रविद्भिः पुरातनैः ।
पञ्चदारु चतुःसन्धि(न्धिर) वेणुपर्वकमीरितम् ॥ ७ ॥
षड्दारु पञ्चसन्धिः स्यात्पूगपर्वं प्रशस्यते ।
सप्तदारुभिः षट्सन्धि(न्धिः) [स्याद्] देवसन्धिमि(रि)ति स्मृतम् ॥ ८ ॥
अष्टदारु[भिर्] ऋषिसन्धिमे(न्धिरि)पुपर्वाल्यसन्धिकम् ।
तस्योपरि बहुसन्धि(न्धिः) बहुद्रव्यैश्च दण्डिकम् ॥ ६ ॥
पादानामुत्तराणां च कुड्यास्योत्तरदारूणाम् ।
सन्धिकर्मक्रमं सम्यगेक[क]वस्तुम्य(ह्य)नेककम् ॥ १० ॥
अन्तर्बहिश्च यश्चो(यामूर्ध्वं तत्तत्सन्धिमि(रि)होच्यते ।
मल्लबन्धादि स्यादष्टसन्धिः सर्वेषु धामसु ॥ ११ ॥
दीर्घं ह्रस्वं समं दारु योजयेदुक्तवक्रमात् ।
पुंदारूणां तु पुंदा 'न(रुणा) स्त्रीदारुं(रु) स्त्रिया सह ॥ १२ ॥
युञ्जीत या(यत्) क्रिया सार्धं पुंदारु पतिना सह ।
नपुंसकं न युञ्जीत स'ष्वपि गृहादिषु ॥ १३ ॥

१२८ मानमारे [अध्यायः
चतुर्दिक्षु बहिर्दारु र(चा)नन्तं प्रेक्ष्य संस्थितम् ।
ज्ञात्वा धीमान्मुहुर्देवान् (लिङ्गान्) दिनयेद्वा (नीत्वा च वा) मदक्षिणम् ॥ १४ ॥ 28
अन्तश्चतुर्दिशां दारु बहिः पश्येत् सन्मुखम् ।
ज्ञात्वा तु शिल्पिनां श्रेष्ठं(ष्ठो) दिव्यं दक्षिणवामकम् ॥ १५ ॥
दीर्घादिसर्वदारूणि(णां) विन्यासं वक्ष्यतेऽधुना ।
दक्षिणे विन्यसेद्दीर्घं कुब्जदारु तु दक्षिणे ॥ १६ ॥ 32
अथवा मध्यमे दीर्घं वाम(मा)वामे तु कुब्जकम् ।
त्रिदारुयोगसंपाते सममेतस्तथापि वा ॥ १७ ॥
दक्षिणं(यो) मध्यमं(मे) दीर्घं वामे दारु त्वदीर्घकम् ।
दारुमूलं त्वग्रं च संयोगं दारुसर्वशः ॥ १८ ॥ 36
दक्षिणोत्तरमायामं दारुमूलं च दक्षिणे ।
पूर्वपश्चिमयोर्दीर्घं दारुमूलं च पश्चिमे

१७] सन्धिकर्मविधानम् २१
पूर्वे च शयितं दारु दक्षिणे निर्गमं भवेत् ।
दक्षिणे शयितं दारु पश्चिमे निर्गमं भवेत् ॥ २८॥ 56
पश्चिमे शयितं दारु निर्गमं चोत्तरे तथा ।
उत्तरे शयितं दारु प्राग्दिशि निर्गमं भवेत् ॥ २९ ॥
आधाराधेययोगेन पूर्ववत्परिकल्पयेत् ।
नन्द्यावर्तमिति प्रोक्तं स्वस्तिकं वक्ष्यतेऽधुना ॥ ३० ॥ 60
प्राक्शयितं दारु सर्वेषां दक्षमूलोत्तराग्रकम् ।
दक्षिणे शयितं दारु प्रत्यङ्मूलाग्रपूर्वके ॥ ३१ ॥
तद्द्वयोर्मूलमग्रं च चाग्निकोणे च बन्धनम् ।
प्रत्यग्दिक्शयितदारोर्मूलं याम्येऽग्रमुत्तरे ॥ ३२ ॥ 64
सौम्ये शयितदारूणां प्रत्यङ्मूलाग्रपूर्वके ।
वायुकोणे दिशं(शि) बन्धं त्रीणि दार्वी(र्वा)ग्राणि एव वा ॥ ३३ ॥
दक्षिणे पश्चिमे सौम्ये दारु तत्प्रागुदग्मकम् ।
नैर्ऋते वायुकोणे च बन्धयेत्तद् द्विसन्धिकम् ॥ ३४ ॥ 68
पूर्वे च दक्षिणे प्रत्यग्दारु प्रागुत्तराग्रकम् ।
वह्निर्नैर्ऋत्यकोणे च दारु संबन्धयेत्सुधीः ॥ ३५ ॥
एतत्संधिविशेषोऽस्ति चाधाराधेयपूर्ववत् ।
दारूमूलं तु सच्छिद्रं दार्वी(र्वा)ग्रं सशिखान्वितम् ॥ ३६ ॥ 72
दक्षिणे दारुमूले च छिद्रं प्रत्यक् शिखान्वितम् ।
एतन्नैर्ऋतिकोणे तु युक्त्या दारुं(रु) सं(च) योजयेत् ॥ ३७ ॥
एवं तु चाग्निकोणे तु युक्त्या दारु सुयोजयेत् ।
सौम्ये च दारुमूले तु छिद्रं प्रत्यक्छि(शि)खान्वितम् ॥ ३८ ॥ 76
एवं तु वायुकोणे तु कारयेत्तच्चकोत्तमः ।
एवं तु स्वस्तिकं प्रोक्तं युक्ताग्रे चैशकोणयुक् ॥ ३६ ॥
प्राच्ये दार्वी(रुषा) च सच्छिद्रं सौम्याग्रं च शिखान्वितम् ।
छिद्रयुक्तं तदाधारमग्रमिदं सशिखान्वितम् ॥ ४० ॥ 80
वास्तुमध्ये ग(ऽङ्ग)णं युक्तं तद्बाह्ये वृतदारुणा ।
यथेष्टदिग्भद्रसंयुक्तं युक्ताद(त्तत्रा)न्यैस्तु यांगतः ॥ ४१ ॥

१२२ मानमारे [अध्यायः
आधाराधेयमाश्रैश्च सर्वं प्रागुक्तवन्नयेत् ।
वर्धमानमिति प्रोक्तं वर्धमाने तु विन्यसेत् ॥ ४२ ॥ 84
अधोभूदारुयोगं च तयोध्र्वोध्र्वं तथा न्यसेत् ।
अज्ञानाद्वैपरीत्यं चेत्सर्वसंपद्विनाशनम् ॥ ४३ ॥
तस्मात्परिहरेच्छिल्पी सर्वदारु [च] योगतः ।
दारुयोगक्रमं प्रोक्तं दारुसन्धिरिहोच्यते ॥ ४४ ॥ 88
यथार्हितसन्धक्यं(यः) तथा योग्यं विचक्षणैः ।
स्तम्भानां दारुयोगेन चोक्तवच्चैव सन्धयः ॥ ४५ ॥
स्तम्भदारु त्रिभागैकं तन्मध्ये तु शिखां(खा) भवेत् ।
तुङ्गतारसमं कुर्यादूर्ध्वं कर्णं शिखान्वितम् ॥ ४६ ॥ 92
अधः कर्णं मध्ये छिद्रं मेषयुद्धं हि योजयेत् ।
विस्तारे सप्तभागेन त्रिभागाधिकमायतम् ॥ ४७ ॥
अथवा सार्धमायामं विस्तारद्विगुणं तु वा ।
अथवा कर्णमानं वा सन्धिरेतत्(ध) फणायतम्(तः) ॥ ४८ ॥ 96
सर्वषामपि दारूणां सन्धेः प्रान्ते तु योजयेत् ।
यथेष्टफणसंग्राह्यं चोदयद्विस्तृतार्थकम् ॥ ४९ ॥
मूलाग्रे कीलकं युक्तं अध(श्चा)र्धप्राणमि(पाणिरि)ति स्मृतम् ।
तदेव द्विललाटे च विस्ताराधार्धचन्द्रवत् ॥ ५० ॥ 100
मध्ये च दन्तसंयुक्तम

१७] सन्धिकर्मविधानम् १२३
स्तम्भमध्या(ध्ये) यथोत्सेधं कुर्यादूर्ध्वं विशेषतः ।
यथाऽलङ्कारया प्रान्ते युक्त्या तत्रैव सन्धयः ॥ ५६ ॥ 112
शिलास्तम्भं(म्भानां) तु सर्वेषां मेषयुद्धं प्रकल्पयेत् ।
पादायामविशालैश्च पूर्ववत्परिकल्पयेत् ॥ ५७ ॥
पादमूलविशाले तु षट्सप्तांशं(शं) विभाजिते ।
एकैकमा(म)धिकं वापि पादमूलविशालकम् ॥ ५८ ॥ 116
कुर्याद्दि(द्वं)शविशालं स्यादारुवंशोन्मन(न्नत)स्तथा ।
समं वाथ त्रिपादं वा चार्धं वा कुट्यचो(षो)त्तरे [च] ॥ ५९ ॥
विस्तारं तद्यथा कुर्यात्तुङ्गं प्रागुक्तवन्नयेत् ।
कुट्यवंश(शं) प्रति(वे)र्वंशं तुङ्गं यत्तु समं भवेत् ॥ ६० ॥ 120
तुङ्गस्याधिकहीन

१२४ मानमारे १७ अध्यायः
छेदयेद्देशनं(न) मूलो(ले) वच्छिन्नं(खायां) तत्प्रकीर्तितम् ।
विस्तारात्तुङ्गदेशे वा तत्तदर्थांशं(शं) तत्त्वखात्(चयेत्) ॥ ७० ॥ 140
पूर्ववच्छिन्न(खा)संयुक्तं मध्यकीलफलं(लं तु) योजयेत् ।
ईषूदन्तमिति प्रोक्तं यथाशक्तिबलं न्यसेत् ॥ ७१ ॥
कर्कटाङ्घ्रिवत्कृत्वा पोत्रनासाङ्घ्रि वेशयेत् ।
मध्यकीलं तु संयोज्यं युक्त्या बलवशान्यसेत् ॥ ७२ ॥ 144
सूकरं(र)ग्राह्यमित्युक्तं वंशदण्डाग्रमूलयोः ।
संकीर्णकीलकं वक्ष्ये यथायुक्ति यथाबलम् ॥ ७३ ॥
नानाशूलैश्च कीलैश्च संयुक्तं खलु दारुषु ।
एतत्संकीर्णसन्धि(न्धिः) स्यात्सर्वहर्म्ये षु योग्यकम् ॥ ७४ ॥ 148
वज्रा(श्रा)कृतिषु शूलं स्याद् ब्रह्ममस्तकसन्धिकम् ।
एतत्पञ्चविधः सन्धिः सर्वेषां साधि(शयि)तेष्वपि ॥ ७५ ॥
कुर्यात्कुड्यस्य चैतेषु चाप्रदन्तं बहिर्भवेत् ।
मूलदन्तोपदन्तं स्यादाधाराधेयं(यं) योजयेत् ॥ ७६ ॥ 152
पार्श्वयोर्योजितं दारु कुलीराश्रोपरि न्यसेत् ।
पार्श्वे दार्वी(र्वी)र्घमन्तश्छेदग्राह्यमूलं च मङ्गलम् ॥ ७७ ॥
दारुशैले यथामूलं पादमूलं तथा भवेत् ।
एकरूपा च पङ्कूं च(ङ्किश्च) सन्धिः स्यादेकरूपकम् ॥ ७८ ॥ 156
ऊर्ध्वाधः षु तलेष्वेवं सर्वं कुर्याद्विचक्षणः ।
तत्तदङ्गानि सर्वाणि परितोऽपि (विपरीते) विनश्यति ॥ ७९ ॥
स्तम्भानामपि सर्वेषां दीर्घत्वोर्ध्वशिखान्वितम् ।
म(आ)नसान्तः शिखै(खाभि)युक्तं पुत्रपौत्रविनाशनम् ॥ ८० ॥ 160
स्तम्भमध्ये शिखायुक्तं मध्यपार्श्वशिखं तु चेत् ।
कर्तॄणां शोकवृद्धि(द्धिः) स्यात्सन्ध्यङ्घ्रिबाह्यकं चेत् ॥ ८१ ॥
तथा सन्ध्यङ्घ्रिमध्यं चेत्सर्वसंपद्विनाशनम् ।
तस्मात्तस्तम्भमध्यं तु त्यक्त्वा तत्सन्धिमध्यमे(मम्) ॥ ८२ ॥ 164
रेखामात्राङ्घ्रि तन्मध्ये त्यक्त्वा कीलं प्रदक्षिणे ।
दण्डि(ण्डा)कारदार्वी(र्वी) ङ्गं सन्धिरेषां(ष) प्रकथ्यते ॥ ८३ ॥