मालतीमाधवम् (महाकवि भवभूति - शास्त्रीय शृंगार एवं तान्त्रिक प्रकरण नाटक सम्पूर्ण १० अङ्क)

५६ मालतीमाधवे
( ततः प्रविशति माधवः । )
माधवः—हन्त, परागता भगवती । इयं हि मम
आविर्भवन्ती प्रथमं प्रियायाः
सोच्छ्वासमन्तःकरणं करोति ।
निदाघसंतप्तशिखण्डियूनो
वृष्टेः पुरस्तादचिरप्रभेव ॥ ४ ॥
दिष्ट्या लवङ्गिकाद्वितीया मालत्यपि ।
आश्चर्यमुत्पलदृशो वदनामलेन्दु-
सांनिध्यतो मम मुहुर्जडिमानमेत्य ।
जात्येन चन्द्रमणिनेव महीधरस्य
संधार्यते द्रवमयो मनसा विकारः ॥ ५ ॥
माधवः प्रविशति । माधवः । हन्तेति हर्षे । परागताभिमुखमागता । परेत्यु-
पसर्गोऽत्राभिमुख्यद्योतकः । आविर्भवन्तीति । प्रियायाः प्रथममाविर्भवन्ती
प्रकटीभवन्ती भगवती प्रियतमायाः पुनर्दर्शननैराश्यान्मृतप्रायं ममान्तःकरणं
दयितागमनसूचकतया सोच्छ्वासं सजीवं करोति । कथमिव निदाघसंतप्तस्य
मयूरस्य वृष्टेः पुरस्तादाविर्भवन्ती संनिहितां वृष्टिं सूचयन्ती । अचिरप्रभा विद्यु-
दिवेत्युपमा । तत्र माधवस्य मालतीदर्शनाभिलाषो द्वितीयाङ्कगतमालतीवृत्तान्त-
नन्दनवृत्तान्तविच्छेदे प्राप्ते पुनर्दर्शनहेतुत्वेनाच्छेदकारणत्वाद्बिन्दुः । यथा—
‘अवान्तरार्थविच्छेदे बिन्दुरच्छेदकारणम्’ इति । अत्र च तृतीयचतुर्थाङ्काभ्यां
पुनरन्योन्यसंदर्शनात्मकावान्तरप्रयोजनसंघटितैकभावकथांशनिरूपकाभ्यां नि-
र्दिष्टस्य बिन्दोश्चतुर्थाङ्के ‘तत्सर्वथा संगमनाय यत्नः प्राणव्ययेनापि मया विधेयः’
इति वक्ष्यमाणस्य यत्नस्य समन्वयादुपजातम् ‘तदास्यताम् । किंचिदा

सो विलसनं" -> "विलास इव विलासो विलसनं"

Line 24:
"कान्तिप्रकर्षस्तेन लुलितैराविलैः । भग्नैरिति यावत् । अलसैः क्रियास्वनुन्मु-"
Wait, let's re-verify: "लुलितैराविलैः" - wait, in the text:
Is it "लुलितैराविलैः" or "लुलितैरविलैः"?
Look at the vowel:
There is an आ-कार on त? "तैर" then "ा"? No, "लुलितैरावि्लैः" - look between र and व:
There is an आ-कार: 'रा'! So "लुलितैरावि..." then 'लैः': "लुलितैराविलैः".
Wait, what is after that?
"भग्नैरिति यावत् ।"
Wait, let's look at "भग्नैरिति":
भ (bha)
ग्न (gna) with ै (ai)
then what is that stroke? Is it "भग्नप्रायैरिति"? No, it's "भग्नैरिति" - there's just a duplicate matra or broken type. Let's transcribe भग्नैरिति यावत् ।.

Line 25:
"खैरङ्गैर्मनोभवाग्निं ज्वलयति दीपयति । हृदयं मदयति हर्षपरवश

७८ मालतीमाधवे
मालती—सैहि, देण इदो वि अवरस्सि अवचिणुह्म ।
कामन्दकी—(मालतीं परिष्वज्य ।) अयि, विरम विरम ।
निःसहा जातासि ।
स्खलयति वचनं ते संश्रयत्यङ्गमङ्गं
जनयति मुखचन्द्रोद्भासिनः स्वेदबिन्दून् ।
१. सखि तेनेतोऽप्यपरस्मिन्नवचिनुवः ।
अपरिमेयान्यपरिच्छेद्यान्याश्चर्याणि यत्र तदाचार्यकं कामतन्त्रोपदेशकौशलं भग-
वत्याः। यत्प्रसादादिदानीमिहैकाकिनीं कुसुमावचयसंभ्रमसंस्रमानांशुकतया स्फुटं
विभाव्यमानसर्वावयवसौन्दर्यशालिनीं प्रियतमां योऽहमन्तर्हित एव निःशङ्कम-
वलोकयन्नमृतसरसि निमग्न इव भवामीत्यर्थः । अनेन पूर्वं दृष्टायाः पश्चादन्तरित-
दर्शनाया मालत्याः पुनरनुसरणात्परिसर्पो नामाङ्गमुक्तम् । यथा-'परिसर्पस्तु
बीजस्य दृष्टनष्टानुसर्पणम्' इति ॥ मालती । सखि, तेनेतोऽप्यपरस्मिन्नवचिनुवः ।
अन्यस्मिन्प्रदेशे॥अथ कामन्दकी प्रच्छन्नस्थापितमाधवसमीपं मालतीमुपायेनानीय
ततोऽन्यत्र जिगमिषन्तीं तां निरुध्य तत्रैव स्थापयितुमाह—कामन्दकी—
अयीति । निःसहा पर्यटनासमर्था जाता । कुत इत्यत आह—स्खलय-
तीति । हे सुभ्र । सुभ्रूशब्दस्योवङ्स्थानत्वेन नदीसंज्ञाप्रतिषेधादपि 'अम्बार्थन-
द्योर्ह्रस्वः' इति ह्रस्वाप्राप्तावपि 'विमानना सुभ्रु कुतः पितुर्गृहे' इत्यादि महाकवि-
प्रयोगदर्शनात्साधुत्वं सुभ्रुशब्दस्य ज्ञेयम् । खेदः पुष्पावचयजनितश्रमः । 'मनः-
शरीरयोः खेदः क्रियातिशयतः श्रमः' इति वचनात् । त्वयि वल्लभालोक-
नेन वल्लभकर्मकेण गाढाभिलाषायाः कामिन्या अवलोकनेन सर्वथा सर्वेणापि
प्रकारेण तुल्यं यथा स्यात्तथा विलसति । वल्लभमवलोकयन्त्या येऽनुभावास्ते श्रम-
वशात्त्वय्यपि दृश्यन्त इति नर्मगर्भोक्तिः । अथ च लतान्तरितवल्लभकर्तृकालो-
कनेन त्वद्गोचरेण तुल्यमेककालतयैकालम्बनतया च सह वर्तत इत्यपि प्रतीतिः ।
किंच वल्लभकर्तृकावलोकनजनिता एवैतेऽनुभावा न श्रमप्रभावाः, तेन विलोक-
यन्तं वल्लभमजानानाया अपि ते तत्कटाक्षसंस्पर्शमात्रेण चन्द्रकान्तस्येव चन्द्रक-
रसंपर्कमात्रेणैवंविधो विकार इत्यहो ते गाढानुरागित्वमिति प्रतिपाद्यां मालतीं
प्रत्यपह्नवातिशयोक्तिध्वनिः । एवमियं रक्षिजनसहस्ररक्षिताप्युपायेन मयैव पुनर्ब-
ल्भालोकनगोचरतां नीता, न तु भवत्येति लवङ्गिकां प्रति ध्वनिः । तदालो-
कनमार्गमियमानीता । तद्विश्रम्भमवलोकयेति तटस्थं माधवं प्रत्यस्यास्त्वदनुरागेण
त्वया विलोक्यमानायास्तामत्र संनिहितमजानानाया अप्येते विकारा इत्यहो ते
युवतिजनहृदयाकर्षणप्रावीण्यमिति तमेव प्रतिव्यज्यत इति बहुधा व्यङ्ग्यस्योद्भा-
वयितुं प्रतिश्लोकं प्रतिपदं च शक्यत्वेऽपि विस्तरभयादस्माभिरुपेक्षितम् । कथं
तुल्यतेत्यपेक्षायां श्रमप्रियदर्शनयोः कार्यसाम्यमाह—ते वचनं स्खलयति गद्गदं

तृतीयोऽङ्कः ।
मुकुलयति च नेत्रे सर्वथा सुभ्रु खेद-
स्त्वयि विलसति तुल्यं वल्लभालोकनेन ॥ ८ ॥
(मालती लज्जां नाटयति ।)
लवङ्गिका—सोहणं भअवदीए आणत्तं ।
माधवः—हृदयंगमः परिहासः ।
कामन्दकी—तदास्यताम् । किंचिदाख्येयमाख्यातुकामास्मि ।
(सर्वा उपविशन्ति ।)
कामन्दकी—(मालत्याश्चुबुकमुन्नमय्य ।) शृणु चित्रमिदं सुभगे ।
१. शोभनं भगवत्याज्ञप्तम् ।
करोति । श्रमादपि स्खलितवाग्भवति । प्रियतमदर्शनादपि गद्गदाख्यः सात्त्विक-
भावो भवति । यथा—'मदप्रमोदव्रीडादेर्वाक्स्तम्भो गद्गदं विदुः' इति ॥ अङ्गमङ्गं
प्रत्यवयवं संश्रयति । सर्वेष्ववयवेष्वभिव्याप्तो वर्तत इत्यर्थः । वल्लभालोकनपक्षे
तु अङ्गं कर्तृ । अङ्गमवयवान्तरं कर्मभूतं श्रमवशात्संश्रयतीति श्रमाख्यः सात्त्वि-
कभाव उक्तः । तल्लक्षणं तूक्तम् । अस्मिन्पाठे वल्लभालोकनेन तुल्यमिति सहो-
क्तिनिर्वाहकं वल्लभालोकनस्य कर्तृत्वेन प्रक्रान्तस्य परित्यागेन कर्त्रन्तरस्वीकारात् ।
न च व्यङ्ग्यत्वादस्यार्थस्यायमदोष इति वाच्यम् । तुल्यमिति सहार्थतुल्यशब्दबला-
दुभयोरपि वाच्यत्वेन व्यङ्ग्यत्वाभावात् । वल्लभालोकनजनितानुभावाभिव्यक्तो
हि शृङ्गारो व्यङ्ग्यः । न तु वल्लभालोकनव्यापारः । तस्मात् 'संशयति' इति पाठः
श्रेयान् । अङ्गमङ्गं संशयति स्रस्तं करोति । अङ्गसादोऽनेनोक्तः । स चोभयत्र
साधारण एव । मुखचन्द्र उद्भासनशीलान्स्वेदकणान्जनयति । अनेन स्वेदो द्वयो-
रपि साधारणो दर्शितः । यथाह—'वपुर्जलोद्गमः स्वेदो रतिधर्मश्रमादिभिः' इति ।
नेत्रे च मुकुलयति । यदाह—'निःश्वासस्वेदसीत्काराः संकोचो मुखनेत्रयोः । एते
श्रमस्यानुभावाः' इति । पक्षान्तरे च सुखपारवश्यान्नेत्रसंमीलनं स्तम्भाख्यं सात्त्वि-
कभावं व्यनक्ति । सहोक्तिदीपकयोः संकरः ॥ ८ ॥ लवङ्गिका । शोभनं भगव-
त्याज्ञप्तम् । माधवः । परिहासो नर्मवचनम् । अनेन नर्माङ्गमङ्गमुक्तम् । यथा—
'परिहासवचो नर्म' इति । कामन्दकी—तदास्यतामित्यादि । किंचिदाख्येय-
मल्पमेव वक्तव्यम् ॥ चुबुकं वदनाधोभागं लज्जावनतमुन्नमय्य । आहेति शेषः ।
शृण्वित्यादि । रतिरहस्यवचनप्रतीकोपादानं कामन्दक्या वक्ष्यमाणस्य नायक-
विरहातिशयस्य दूतीव्यापारतया शास्त्रसिद्धतां सूचयितुम् । यदाह—'उत्पाद्य सौम-
नस्यं ब्रूयात्सुभगे शृणुष्व यच्चित्रम् । चित्रं किमयं व्यतिकरमसौ युवा कुसुमसुकु-
मारः ॥ दृष्टिभुजङ्गीदष्टस्तव सखि संदेहमारूढः । श्वसिति स्विद्यति मुह्यति
संतापोऽप्यस्य कोऽपि दुर्वारः ॥ त्वन्मुखचन्द्रसुधारसमप्राप्य प्राणिता नासौ ।
स्वप्नेऽपि तस्य नेह कदापि सुभगे विकारोऽभूत् ॥' इति । सुभगे इति संबोधन॑
त्वदीयसौभाग्यमीदृशं येनैकाकी पित्रोरेकपुत्रो माधवः कुलालम्बनं श्रवण-

८० मालतीमाधवे
मालती—१अवहिदम्हि ।
कामन्दकी—अस्ति तावदेकदा प्रसङ्गतः कथैंन्न एव मया मा-
धवाभिधानः कुमारः, यस्त्वमिव मामकीयस्य मनसो द्वितीयं बन्धनम् ।
लवङ्गिका—२सुमरामो ।
कामन्दकी—स खलु मदनोद्यानयात्रादिवसात्प्रभृति दुर्मनाय-
मानः परवानिव शरीरोपतापेन । तथाहि ।
यदिन्दावानन्दं प्रणयिनि जने वा न भजते
व्यनक्त्यन्तस्तापं तदयमतिधीरोऽपि विषमम् ।
प्रियङ्गुश्यामाङ्गप्रकृतिरपि चापाण्डु मधुरं
वपुः क्षामं क्षामं वहति रमणीयश्च भवति ॥ ९ ॥
लवङ्गिका—३ऐंदं वि तस्सिं अवसरे भअवदिं तुवराअन्तीए
अवलोइदाए उदीरिअं आसि । जह अस्सद्धसरीरो माहवो त्ति ।
१. अवहितास्मि ।
२. स्मरामः ।
३. एतदपि तस्मिन्नवसरे भगवतीं त्वरयन्त्यावलोकितयोदीरितमासीत् ।
यथाऽस्वस्थशरीरो माधव इति ।
मात्रादेवात्रागत्य वर्तत इत्यादि स्फुटम् ॥ मालती । अवहितास्मि ॥
कामन्दकी । प्रसङ्गतोऽस्वस्थशरीरो माधव इत्यवलोकितोक्तिप्रसङ्गात् ।
मनसो बन्धनम् । बध्नात्यन्यत्र गमनं निरुध्य स्वैकायत्तं करोतीति ॥
बन्धनं विश्रान्तिस्थानम् । प्रेमभाजनमित्यर्थः । लवङ्गिका । स्मरामः ॥
कामन्दकी—स इति । दुर्मनायमानो दुःखितमनस्क इवाचरन् । परवा-
निति परवशः । मदनोद्यानयात्रेत्यनेन प्राथमिकान्योन्यदर्शनप्रतीतेश्चक्षुःप्रीति-
रुक्ता । दुर्मनायमान इति चित्तासङ्गः । तामुद्दिश्यासौ मदनेन तास्ता दशाः
प्रापित इति निवेदयितुमवस्थान्तराण्याह—यदिन्दाविति । इन्दावमृतमय-
शरीरे सकललोकाह्लादके प्रणयिनि निरतिशयप्रेमभाजने जने वा यदयमानन्दं
निर्वृतिविशेषं न भजते ततोऽयमतिधीरोऽपि धैर्यवानपि विषममतिदुःसहमन्त-
स्तापं व्यनक्ति द्योतयति । अरतिसंतापाख्यमवस्थाद्वयमनेनोक्तम् । तथा प्रियङ्गुः
फलिनीलता तद्वच्छ्यामाङ्गप्रकृतिः स्वाभाविकी देहकान्तिर्यस्य स तादृशोऽपि
चापाण्डु विरहजनितपाण्डिमवत्तथापि मधुरं माधुर्यगुणवत् । 'सर्वावस्थासु
चेष्टानां माधुर्यं मृदुकारिता' इति माधुर्यलक्षणम् । क्षामं क्षाममत्यन्तकृशीभूतं
वपुर्वहति । न चायं व्याधिनिमित्तः कार्श्यपाण्डुतादिरित्याह—रमणीयः कान्ति-
मात्रावशेषेण मनोहराकारश्च भवति । कार्श्य नामावस्थोक्ता । अनुमानविरोधयोः
संसृष्टिः ॥ ९ ॥ लवङ्गिका । एतदपि तस्मिन्नवसरे भगवतीं त्वरयन्त्यावलोकि-

तृतीयोऽङ्कः । ८१
कामन्दकी—यावदहमश्रृणवं मालत्येवास्य मन्मथोन्मादहेतु-
रिति । ममापि स एव निश्चयः । कुतः ।
अनुभवं वदनेन्दुरुपागम-
न्नियतमेष यदस्य महात्मनः ।
क्षुभितमुत्कलिकातरलं मनः
पय इव स्तिमितस्य महोदधेः ॥ १० ॥
माधवः—अहो उपन्यासशुद्धिः । अहो मम च महत्त्वारोपणे
यत्नः । अथवा ।
शास्त्रे प्रतिष्ठा सहजश्च बोधः
प्रागल्भ्यमभ्यस्तगुणा च वाणी ।
कालानुरोधः प्रतिभानवत्त्व-
मेते गुणाः कामदुघाः क्रियासु ॥ ११ ॥
तया निवेदितमासीत् । यथास्वस्थशरीरो माधव इति । कामन्दकी—याव-
दिति । मन्मथकृतोन्माद उन्मथनं कर्णाकर्णिकया श्रुत्वाहम्प्येतदेवं निर-
णैषम् । अन्यथा तद्धैर्यचलनायोगादिति भावः । अनुभवमिति । एष
इति मालतीमुखं चुबुकदेशे गृहीत्वा निर्दिशति । वदनेन्दुरस्य प्रकृतत्वेन बुद्धि-
स्थस्य लतान्तरिततया च पुरोवर्तिनो माधवस्यानुभवं समुपागमद्दर्शनविषयतां
प्राप्तः । नियतं निश्चितं सर्वथास्यैवंविधविषमदशाविपाकहेतुभूतं तदाननेन्दुदर्शनं
जातमिति साध्यते । यतो महात्मनोऽतिगम्भीराशयस्य स्तिमितस्य निस्तरङ्गस्य
महोदधेः पय इवोत्कलिकातरलमुत्कण्ठया कल्लोलैश्च तरलं सत्क्षुभितमपहतधैर्य-
मुद्वेलं च संजातम् । यथा पयोनिधेः पूर इन्दुदर्शनादेव क्षुभ्यति न तूष्णीमेवं माध-
वमनःक्षोभेऽपि त्वन्मुखेन्दुदर्शनमेव निमित्तमिति कार्यकारणमनुमीयत इत्यर्थः ।
रूपकोपमाभ्यामङ्गाङ्गिभावेन संकीर्णमनुमानमलंकारः ॥ १० ॥ माधवः—अहो
इति । उपन्यासस्य प्रतिपादनप्रकारस्य शुद्धिः पूर्वापरविरोधादिदोषराहित्यम् ।
महत्त्वस्यारोपणे मय्यविद्यमानस्यापि समुद्रसाम्यसंपादनाध्यारोपे यत्नो निबन्धनम्।
अथवा नैतादृशानामिदमाश्चर्यम् । कुत इत्यत आह—शास्त्र इति । शास्त्रे प्रतिष्ठा
शङ्काकलङ्करहितसम्यग्ज्ञानरूपा परिनिष्ठितिः । सहजः स्वाभाविको बोधोऽनभ्यस्ते-
ष्वपि सूक्ष्मप्रमेयरहस्येषु स्वारसिकप्रसरणशालिनी प्रज्ञा । प्रागल्भ्यं प्रौढोक्तिवैचक्ष-
ण्यम् । 'निःसाध्वसत्वं प्रागल्भ्यं प्रयोगेष्वपि सर्वतः' इत्युक्तरूपं वा । तथाभ्यस्ताः-
प्रयत्नसंपाद्या गुणाः प्रसादमाधुर्यादयो यस्याः सा वाणी । कालानुरोधो वचनावसर-
निरीक्षणम् । प्रतिभानवत्त्वं तादात्मिकनवनवोल्लेखशालिप्रतिभावत्त्वमित्येते गुणाः
क्रियासु साधयितुमिष्टासु कामदुघा मनोरथपूरकाः । तेनैतद्गुणगरिष्ठतया भगवत्या

८२ मालतीमाधवे
कामन्दकी — यतस्तेन जीवितादुद्विजमानेन दुष्करमपि न किं-
चिन्न क्रियते । तथा हि ।
धत्ते चक्षुर्मुकुलिनि रणत्कोकिले बालचूते
मार्गे गात्रं क्षिपति बकुलामोदगर्भेस्य वायोः ।
दावप्रेम्णा सरसबिसिनीपत्रमात्रोत्तरीय-
स्ताम्यन्मूर्तिः श्रयति बहुशो मृत्यवे चन्द्रपादान् ॥१२॥
मालती — (स्वगतम् ।) ऐवं दुक्करं करेदि सो ।
कामन्दकी — तदेवं प्रकृत्या सुकुमारः कुमारः कदाचिदप्य-
न्यत्रापरिक्लिष्टपूर्वस्तपस्वी । यतः शक्यमनेन मरणमप्यनुभवितुम् ।
१. एवं दुष्करं करोति सः
उपन्यासशुद्ध्यादिकं किमाश्चर्यमित्यर्थः ॥ ११ ॥ कामन्दकी — यत इति ।
जीवितादुद्विजमानेन लया विना जीवनमशक्यमिति तत्रोद्वेगवता विरहिजनस्य
दुष्करमपि न किंचिन्न क्रियत इति । किंतु सर्वमपि जीवितद्वेषिणा तेन क्रियत
एवेत्यर्थः । तदेवाह — तथा हि । धत्त इति । मुकुलिनी कोरकिते कोरकाणा-
मेव तीक्ष्णाग्रसरसायकत्वेन मन्मथशरधीभूते । रणत्कोकिल इत्यनेन कंदर्पसैन्य-
कलकलायमानपिककुलालापवाचालतया यावच्छब्दः श्रूयते तावत्संनिहितप्रदेश-
गमनमप्यशक्यं किमुत दर्शनमित्युक्तम् । तस्मिन्बालतया मनोहरे सहकारे वृक्ष-
विशेषे दृष्टिविषसर्प इव चक्षुर्धत्ते । भवितव्यं भवत्विति दृष्टिं निपातयतीत्यर्थः । किं
च केसरकुसुमपरिमलमिलितस्य वायोश्चन्दनाचलमन्दसमीररणस्य मार्गे समरसमय-
समापतन्नाराचधारासंपातसंनिहितशत्राववस्थितप्रदेश इव गात्रं क्षिपति । किम-
नेन दुःखानुभवनिर्देयशरीरेणेति सङ्कृतंपरामृश्यत इति । तथा तापप्रशमनार्थं
परिजनस्थापितार्द्रकमलिनीपत्रमात्राप्रावरणः । ताम्यन्ती ग्लानिमुपयान्ती मूर्तिर्य-
स्यासौ । केनापि शिशिरोपचारेणानिर्वापणीयोऽयं तापस्तदद्य दवदहनज्वालासं-
क्लेश एव निर्वापणौषधम् 'उष्णमुष्णेन शाम्यति' इति न्यायादित्येवं झटिति शरीर-
त्यागसाधकतमत्वेन तत्कालापेक्षिते दावे प्रेम्णा पक्षपातेन विरहिजनदावानल-
ज्वालायामानांश्चन्द्रपादान्मृत्यवे तत्क्षणप्राणनिर्गमनाय श्रयति । तदेवमनपेक्षितजी-
वनोऽयमतिदुष्करं कुर्वन्नपि साहसं त्वामेव सकलविषानलादिसंस्तम्भनौषधीमन-
वरतमन्तःकरणे धारयन्नमङ्गलशङ्काभाजनं भवतीत्यर्थः । अत्रैक

मालती—सेहि, अत्तणो कारणादो मच्चलोभालंकारभूदस्स
तस्स किं वि आसंकमाणा भूदाविट्ठा विअ ण जाणामि किं पडि-
बज्जिदित्ति ।
माधवः—दिष्ट्या, अनुकम्पितोऽस्मि भगवत्या ।
लवङ्गिका—भेअवदी एवंवादिणि त्ति आचक्खिअदि । अ-
ह्माणं वि भद्दिदारिआ भवणासण्णरज्झामुहमुहुत्तमण्डणस्स तस्स एव्व
बहुसो अणुहूद्दंसणा भविअ रविकरासिलिट्ठमुद्धकमलिनीकन्दसु-
न्दरावअवसोहाविभाविआणङ्गवेअणावइअररमणिज्जा वि परिअणं
दूणेदि । णाहिणन्दइ कलाकीलाओ । केवलं मिलाअन्तक्कन्तहत्थप-
ल्लत्थगण्डमण्डला दिअहो गमेइ । अवि अ विअसिदारविन्दमरन्द-
१. सखि, आत्मनः कारणान्मर्त्यलोकालंकारभूतस्य तस्य किमप्याशङ्क-
माना भूताविष्टेव न जानामि किं प्रतिपत्स्यत इति ।
२. भगवत्येवंवादिनीत्याख्यायते । अस्माकमपि भर्तृदारिका भवनास-
न्नरथ्यामुखमुहूर्तमण्डनस्य तस्यैव बहुशोऽनुभूतदर्शना भूत्वा रविकराश्लि-
ष्टमुग्धकमलिनीकन्दसुन्दरावयवशोभाविभावितानङ्गवेदनाव्यतिकररमणीयापि
परिजनं दूनयति । नाभिनन्दति कलाक्रीडाः केवलं म्लायमानकान्तहस्तपर्य-
स्तगण्डमण्डला दिवसान्नमयति । अपि च विकसितारविन्दमकरन्दविष्यन्द-
इति । अनुभूतपूर्वलाद्विकारस्य दुःसहत्वमुक्तं कदाचिदिति । तपस्यनुकम्पनीयः ।
यद्वा त्वत्समागमायैव महते पुरुषार्थाय त्वद्विरहव्यथानुभवलक्षणं सुदुष्करं तपश्चर-
तीति तपस्वी । कुमार इति प्रागकृतदारपरिग्रहत्वं पित्रोः कुशलित्वं च व्यज्यते ॥
मालती । सखि, आत्मनः कारणान्मर्त्यलोकालंकारभूतस्य तस्य किमप्याशङ्कमाना
भूताविष्टेव न जानामि किं प्रतिपत्स्यत इति । किमपीति मरणं निर्दिशति । भगवतीव-
चनस्य किमुत्तरं देयमित्यहं न जानामि । त्वमेव यथोचितं मदवस्थानिवेदनादिकमु-
त्तरं देहीत्याशयः ॥ माधवः—दिष्ट्येति । भाग्यवशादेव मदवस्थां प्रकटयन्त्या
भगवत्यानुकम्पितोऽस्मि । यद्वा जनान्तिकमपि लतामात्रान्तरितत्वादन्तिकस्थेन
माधवेन श्रुतं वाक्यमिति तद्वचनाकर्णनहर्षवशादियमुक्तिः ॥ लवङ्गिका । भग-
वत्येवंवादिनीत्याख्यायते । अस्माकमपि भर्तृदारिका भवनासन्नरथ्यामुखमुहूर्तम-
ण्डनस्य तस्यैव बहुशोऽनुभूतदर्शना भूत्वा । चक्षुःप्रीतिरेनेनोक्ता । रविकराश्लिष्ट-
मुग्धकमलिनीकन्दसुन्दरावयवशोभाविभावितानङ्गवेदनाव्यतिकररमणीयापि प-
रिजनं दूनयति । अङ्गग्लानिः पाण्डिमा च कथितः । नाभिनन्दति कलाक्रीडाः
नृत्यगीतादयः कलाः । अरतिरुक्ता । केवलं म्लायमानकान्तहस्तपर्यस्तगण्डम-
ण्डला दिवसान्नमयति । चिन्ता सूचिता । अपि च विकसितारविन्दमकरन्दविष्य-

८४ मालतीमाधवे
विस्सन्दसुन्दरेण दरदलिअकुन्दमाअन्दमहुबिन्दुसंदोहवाहिणा भ-
वणुज्जाणपेरन्तमारुएण उत्तम्मिअदि । अण्णं अ जदो प्पहुदि तस्सिं
दिअहे णिअमहूसवब्भुदअदंसणत्थं पडिवण्णरूवस्स कामकाणणालं-
कारिणो भअवदो मम्महस्स विअ तस्स माहवस्स विविधविब्भमाणु-
राआणुबन्धमहग्घीकिदजोव्वणारम्भं अण्णोण्णदिट्ठिविणिवाअवञ्चणा-
वसरजुवरिदचित्ततुवरन्तकोऊहलुल्लसिअसाद्धसत्थम्भमन्थरावअवपडि-
लग्गसेदपुल अकम्पाणन्दिअसहीअणं परस्परावलोअणसुहं समासादि-
अं । तदो प्पहुदि सविसेसदूसहाआसविअम्भणुद्दामदारुणं दसापरि-
णामं अणुहोन्ती मुहुत्तसंपत्तपुण्णचन्दोद्आ विअ बालकमलिणी

तृतीयोऽङ्कः । ८५

दि त्ति जाणामि । जेण पप्फुरिदरदणच्छदुज्ज्वलन्तदन्तमोत्त्तिअपन्ति-
कन्तिसविसेससोहिअं णिरन्तरुल्लसिअपुलअपक्खलकपोलघोलन्तसं-
तदानन्दबाहत्थवं ईसविस्मणिप्पन्दमन्थरतारउत्तानमसिणमुउला-
अन्तणेत्तणीलुप्पलं अविरलुन्भिण्णसेजलबिन्दुसुन्दरणिडालचन्दले-
हामणोहरं मुद्धमुहपुण्डरीअं उवहन्ती विअद्धसहअरीचित्तसंसइदको-
मारभावा होइ । किं अ, उद्दामससिमऊहणिउरुम्बचुम्बिअपउत्त-
णिस्सन्दचन्दमणिहारधारिणी पउरकप्पूरसविसेससिसिरचन्दणरस-
च्छडासारणिअरदन्तुरिदबालकदलीपत्तसअणा पादसंवाहणादिवावा-
रतुवरन्तसहअरीसत्थविरइदवणीदकमलिणीदलजलहद्धालउन्ता उ-
ण्णिद्धा एव रअणीओ गमेइ । कहं वि उवलद्धणिद्धासुहा पक्खालिद्-
दिनी शीतलायत इति जानामि । येन प्रस्फुरितरदनच्छदोज्वलद्दन्तभौक्तिक-
पङ्क्तिकान्तिविशेषशोभितं निरन्तरोल्लसितपुलकपक्ष्मलकपोलघूर्णमानसंतता-
नन्दबाष्पस्तबकमीषद्विषमनिष्पन्दमन्थरतारोत्तानमसृणमुकुलायमानेत्रनीलो-
त्पलमविरलोद्भिन्नस्वेदजलबिन्दुसुन्दरनिटिलचन्द्ररेखामनोहरं मुग्धमुखपुण्डरी-
कमुद्वहन्ती विदग्धसहचरीचित्तसंशयितकौमारभावा भवति । किं च उ-
द्दामशशिमयूखनिकुरुम्बचुम्बितप्रवृत्तनिष्यन्दचन्द्रमणिहारधारिणी प्रचुरकर्पू-
रसविशेषशिशिरचन्दनरसच्छटासारनिकरदन्तुरितबालकदलीपत्रशयना पादसं-
वाहनादिव्यापारत्वरमाणसहचरीसार्थविरचितोपनीतकलिनीदलजलार्द्रतालवृ-
न्तोन्निद्रैव रजनीर्गमयति । कथमप्युपलब्धनिद्रासुखा प्रक्षालितपादपल्लवोद्गम-
जानामि । येन प्रस्फुरितरदनच्छदोज्वलद्दन्तभौक्तिकपङ्क्तिकान्तिविशेषशोभितं
निरन्तरोल्लसितपुलकपक्ष्मलकपोलघूर्णमानसंततानन्दबाष्पस्तबकम् । 'बाहघेवम्'
इति पाठे घेवो (?) बिन्दुः । ईषद्विषमनिष्पन्दमन्थरतारोत्तानमसृणमुकुलायमान-
नेत्रनीलोत्पलमविरलोद्भिन्नस्वेदजलबिन्दुसुन्दरनिटिलचन्द्ररेखामनोहरम् । नि-
टिलो ललाटः । मुग्धमुखपुण्डरीकमुद्वहन्ती विदग्धसहचरीचित्तसंशयितकौमार-
भावा भवति । येन कारणेन दन्तच्छदस्फुरणरोमाञ्चानन्दबाष्पटग्विकारविशेषस्वे-
दप्रभृतिभिः संभोगचिह्नैर्विदग्धसखीनां चित्ते संशयविषयीकृतः कुमारीभावो यस्याः
सा । कथमियं कुमार्यपि विदग्धनायकोपभुक्तेव संभोगचिह्नालंकृतेत्येवं संदिह्य-
माना भवति, तेन कारणेन हृदयनिहितवल्लभनिर्माणसंभोगसौहित्यनिर्वापितेयमिति
जानामीति योज्यम् । एतत्सर्वमस्माभिः 'नीवीबन्ध-' इत्यादावेव व्याख्यातमिति
नेह प्रतन्यते । किं च, उद्दामशशिमयूखनिकुरुम्बचुम्बितप्रवृत्तनिष्यन्दचन्द्रमणिहा-
रधारिणी प्रचुरकर्पूरसविशेषशिशिरचन्दनरसच्छटासारनिकरदन्तुरितबालकदली-
पत्रशयना पादसंवाहनादिव्यापारत्वरमाणसहचरीसार्थविरचितोपनीतकमलिनी-

८६ मालतीमाधवे

पादपल्लवमुव्वमन्तपिण्डालत्तरसा थरथरायन्तपीवरोरुमूलपासवि-
संवादिअणीविबन्धणा उक्खुब्भन्तहिअअन्तरुत्तरङ्गणिस्सासविखम-
उस्ससन्तपुलकपक्खलपओहरोबरिविक्खित्तवेवन्तभुअलदावेट्ठणबन्धणा
झत्ति पहिबोधवेलाविसज्जिआपङ्गदिट्ठिविणिवाअविण्णाणसुण्णसअ-
णिज्जसंजादमोहमीलन्तलोअणा ससंभमसहीअणपअत्तपडिवण्णमुच्छा-
विच्छेदसमअसंगलिअदीहणीसासजणिदजीविदासा किंकादबदामूढं
पढमं पत्थिअणिअजीविदावसाणं दुवारदेवदुव्विलसिदोवालम्भमेत्त-
वावारं सहीअणं करेइ । ता पेक्खदु भअवदी । इमेसु दाव लाव-
ण्णभूइट्ठणिम्माणपरिपेसलेसु अङ्गेसु दारुणविअम्भिअस्स किअचिरं

त्

कुसलावसाणदा मम्महस्स । कहं अ इमाई रमणकेलिकलहकोबरा-
अपल्लविदकेरलीकपोलकोमलुद्वेलविमलचन्दिरुद्दामदलिततिमिराव-
रणाई विभावरीमुहाईं । इमे अ उल्लसिददुद्धधारापूरधवलुज्ज्वलन्तजो-
ण्हापक्खालिअनहोअणा परिमलिअपाडलीमुउलणिम्महणबहुलपरिम-
लुप्पीदसंकलणमसिणमंसलमलअमारुदुद्धूमायिददसदिआमुहा अनत्थ-
आरिणो होन्ति रअणीपरिणामा अ पिअसहीए ।
कामन्दकी—
यदि तद्विषयोऽनुरागबन्धः
स्फुटमेतद्धि फलं गुणज्ञतायाः ।
इति नन्दितमप्यवस्थमस्या
हृदयं दारुणया विदीर्यते मे ॥ १३ ॥
थस्य । कथं चेमानि रमणकेलिकलहोपरागपल्लवितकेरलीकपोलकोमलोद्वे-
लविमलचन्द्रिकोद्दामदलिततिमिरावरणानि विभावरीमुखानि । इमे चोल्लसित-
दुग्धधारापूरधवलोज्ज्वलज्योत्स्नाप्रक्षालितनभोङ्कणाः परिमलितपाटलीमुकुलनि-
मंथनबहुलपरिमलोत्पीडसंकलनमसृणमांसलमलयमारुतोद्धूमायितदशदिङ्मुखा
अनर्थकारिणो भवन्ति रजनीपरिणामाश्च प्रियसख्याः ।
यतः कालस्य कुशलावसानता क्षेमपर्यवसायित्वम् । भविष्यतीति शेषः । इदानीं
मालत्यङ्गेषु दारुणकर्मणः स्मरस्येतः परं कदा वा प्रियतमसंघटनेन कुशल-
कारित्वं भविष्यतीत्यर्थः । कथं चेमानि रमणेन सह यः केलिकलहः कोपस्ते-
नोपनीतो यो रागः कोपरागस्तेन पल्लवितौ संजातपल्लवौ यौ केरलीकपोलौ
तद्वत्कोमला उद्वेला विमला च या चन्द्रिका तयोद्दामं प्रगल्भं दलितानि तिमि-
रावरणानि येषु तानि विभावरीमुखानि । इमे चोल्लसितदुग्धधारापूरधवलोज्ज्व-
लज्योत्स्नाप्रक्षालितनभोङ्कणाः । परिमलितं संजातपरिमलं यत्पाटलीमुकुलं तस्य
यन्निर्मथनं तेन यो बहुलपरिमलस्योत्पीड उद्गारस्तेन यत्संकलनं मिश्रीभावस्तेन
मसृणः स्निग्धो मांसलः पुष्टो यो मलयमारुतस्तेनोद्धूमायिता दशदिङ्मुखा अनर्थ-
कारिणो भवन्ति रजनीपरिणामाः प्रियसख्याः । ईदृशानि रजनीमुखानि ईदृ-
शाश्च रजनीपरिणामाः प्रियसख्याः । कथं केन वा प्रकारेणानर्थकारिणो भवन्ती-
त्येतदपि भगवती पश्यत्विति संबन्धः । 'न भवन्ति' इति पाठे कथमनर्थकारिणो न
भवन्ति । भवन्त्येवेत्यर्थः । रजनीमुखपरिणामयोरनर्थहेतुत्वेनैव कृत्स्नस्य रात्रिंदि-
वस्य तादृशत्वं दर्शितम् ॥ कामन्दकी—यदीति । यद्ययमनुरागबन्धो गाढा-
नुरागस्तद्विषयो माधवालम्बनस्तर्हि स्फुटं व्यक्तमेतदेव । हिशब्द एवकारार्थे ।
गुणज्ञतायाः फलमित्येवमनेनानुरागस्थैर्येणानन्दितं प्रारब्धकार्यानुकूल्येन जाता-
९ माल०

(- -)
गण 5 (4): रुणया ल (u u - u? रु = 1, ण = 1, या = 2, ल = 1 -> wait: रुणया is u u -, 4 mātrās!)
Then गण 6 (4): must have amphibrach (u - u) or 4 short syllables!
Then गण 7:
Then गण 8:
Wait, look at the word:
"लहुआए वत्थाए" in Prakrit, Sanskritized as "लघुकया अवस्थया" or "लघीयस्या अवस्थया"?
Wait, in Prakrit: "लहुआईए अवस्थाए" or "लहुआईए वत्थाए"?
Wait, look at the letters:
ल (1)
डुक (or ङ्क or हु?)
Wait, could it be 'लड्डु...'?
Wait, what if the Prakrit word was Sanskritized wrongly as 'लहुकयावस्थया'?
Look at the characters:
ल
char 2: looks like 'हु' or 'डु'?
Wait, look at 'ह' with 'ु' in 'बहु': usually written with loop down.
Wait, what about 'लहुकयावस्थया'? If the typesetter set 'ल', then 'हु', but 'हु' broke or looks like 'डु'?
Wait, look at the letters very closely:
Is it 'ल', then 'ड', then 'ु',

तृतीयोऽङ्कः । ८९

माधवः-
जितमिह भुवने त्वया यदस्याः
सखि बकुलावलि वल्लभासि जाता ।
परिणतबिसदण्डकाण्डपाण्डु-
स्तनपरिणाहविलासवैजयन्ती ॥ १५ ॥
(नेपथ्ये कलकलः । सर्व आकर्णयन्ति ।)

रे रे संकरपुरवासिजाणपदा, एसो खु जोवणारम्भरभरिदुव्वि-
सहामरिसरोसबइअरबलामोदीअविघडिदुग्घडिअलोहपञ्जरपडिलग्गसं-
गलिअणिअलो निजलीला विलासुब्वेलिवलहतुङ्गलकूलविअडवैजअ-
न्तिआ विसमडामरुद्दामसरीरसंणिवेसो मठादो अवक्कमिय तक्खणस-
तिण्णकवलिआणेअदेहिदेहावअवमज्झणिठुरत्थिखण्डखण्डणटंकारक-

१. रे रे शंकरपुरवासिजानपदाः, एष खलु यौवनारम्भभरितदुर्विषह्या-
मर्षरोषव्यतिकरबलात्कारविघटितोद्घाटितलोहपञ्जरप्रतिलग्नसंगळितनिगळोनि-
जलीलाविलासोद्वेलवल्गतुङ्गलाङ्गूलविकटवैजयन्तिकाविषमडामरोद्दामशरीर-
संनिवेशो मठादपक्रम्य तत्क्षणसतृष्णकवलितानेकडेहिदेहावयवमध्यनिष्ठुरास्थि-

कथंचित्संघटनोपाय एव झटिति प्रयोज्य इत्याशयः ॥ माधवः-जितमिति ।
सखि, पूर्वं मत्कण्ठावलम्बिनी भूत्वेदानीं मत्प्रियतमाकण्ठप्रणयिनीत्वेन मत्प्रयोजन-
संपादनैकप्रवणतया मम वयस्यभूते बकुलावलि, इह भुवने सर्वस्मिन्नपि प्रपञ्चे त्वयैव
जितं सर्वोतिशाय्युत्कर्षो लब्धः । यतोऽस्याः प्रियाया वल्लभा जातासि । मया हि
कथमहमस्या मदनुरागसूचकसस्पृहावलोकनगोचरो भवेयम्, कथमेतदीयशरीरसं-
स्पर्शसंजातसौहित्यनिर्वृतो भूयासम्, कथं क्षणमप्येतत्कण्ठालिङ्गनमहोत्सवचरिता-
र्थजीवनः स्यामिति सततं यदाशास्यते तदेतस्या निरन्तरततकुचमण्डलीमण्डनाय-
मानया सततं सस्पृहावलोकननिर्वर्ण्यमानया ममेयं जीवितालम्बनभूता प्रियसखी-
त्यनवरतमभिनन्द्यमानया सहस्रगुणमधिगतमित्यहो ते सौभाग्यातिशय इति
भावः । इदमेव विशेषणेन दर्शयति-परिणतो यो बिसदण्डस्तस्य काण्डः पर्व-
देशस्तद्वत्पाण्डुर्यः स्तनपरिणाहः कुचाभोगस्तस्य यो विलास उज्जृम्भणं तस्य
वैजयन्ती पताका उत्कर्षद्योतिका । अनेन माधवस्य स्वहस्तनिर्मितबकुलमालि-
कायाः प्रियतमाकण्ठाभरणत्वज्ञानेन हर्षप्रतीतेरत्युपशमाच्छ्रमो नामाङ्गमूक्तम् ॥
यथा-'अत्युपशमः शमः' इति । काव्यलिङ्गमलंकारः ॥ १५ ॥ एवमन्यो-
न्यानुरागव्यञ्जकेन परस्परावस्थानिवेदनेन शृङ्गारं परिपोष्य रसान्तरेण तं तिरो-
धातुं चूलिकाह्वयमर्थोपक्षेपमाह-नेपथ्य इति । 'अन्तर्यवनिकासंस्थैश्चूलिका-
र्थस्य सूचना' इति चूलिकालक्षणम् । रे रे शंकरपुरवासिजानपदाः, एष खलु यौ-

९० मालतीमाधवे
टकटायन्तरपत्तकठिणदाढाकरालमुहकन्दरो विअडविअम्भणुद्दाम-
दारुणछपेडामोडिअपरिमिलिअणरतुरङ्गजाङ्गलोद्गारभरिअगलगुहाग-
ब्भगम्भीरगग्गरो रल्लिगल्लूरणसद्दसंदब्भपरिपूरिजणहोअलो णिहदणि-
प्पेसिदणट्ठणिठ्ठामिदासेसजणणिवहो कठोरणहरकप्परदलिआकट्ठज-
न्तुगत्तावअवपउत्तरत्तकद्दमिअगइपहो दुट्ठसहूलो कअन्तलीलाइदं क-
रेदि । ता पडिरक्खह जसत्ति अत्तणो जीविदं ति ।
खण्डखण्डनटंकारकटकटायमानकरपत्रकठिनदंष्ट्राकरालमुखकन्दरो विकटवि-
जृम्भणोद्दामदारुणचपेटामोटितपरिमिलितनरतुरङ्गजाङ्गलोद्गारभरितगलगुहाग-
र्भगम्भीरघर्घरो रल्लिगल्लूरणशब्दसंदर्भपरिपूरितनभस्तलो निहतनिष्पेषितनष्ट-
निष्ठापिताशेषजननिवहः कठोरनखरकर्परदलिताकृष्टजन्तुगात्रावयवप्रवृत्तरक्त-
कर्दमितगतिपथो दुष्टशार्दूलः कृतान्तलीलायितं करोति । तत्परिरक्षत यथा-
शक्त्यात्मनो जीवितमिति ।
बनारम्भेण भरितौ पूर्णौ दुर्विषहौ यावमर्षरोषावक्षमाक्रोधौ । यद्वा स्थिरक्रोधस्ता-
त्कालिकक्रोधौ । यदाहुः—'क्रोधः कृतापराधेषु स्थिरोऽमर्षजनश्रुते । रोषस्तात्का-
लिकः कोपः' इति । तयोर्व्यतिकरेण संमेलनेन यो बलात्कारस्तेन पूर्वं विघटितं
भजितं पश्चादुद्धाटितमपसारितद्वारबन्धनं यल्लोहपञ्जरं तत्रैव प्रतिलग्नः संसक्तः
संगलितः खरचर्षादिगलितो निगलः शृङ्खला यस्य सः । निजः स्वकीयः पञ्जरनिग-
लबन्धापगमाच्चिरस्य लब्धो यो लीलया साच्छन्द्येन विलाससञ्चक्रमणरूपो विहार-
स्तेनोद्वेल ऊर्ध्वप्रसारितो वल्लभः प्रियतममुन्न उत्नतो यो लाङ्गलो बालदण्डः स एव
विकटवैजयन्तिका विकृताकारपताका तया विषमो दुर्दर्शो डामरो भीषण उद्दामः प्रा-
चण्ड्यमण्डितः शरीरसंनिवेशो यस्य सः । मठादपक्रम्य तत्क्षणेऽपक्रमण एव सत्वरं
यथा स्यात्तथा कवलितानामनेकदेहिदेहानामवयवास्तेषां मध्ये ये निष्ठुराः परुषा
अस्थिखण्डास्तेषां खण्डनेन दन्तैर्निपीडनेन जनितो यष्टंकारस्तेन कटकटायमानाः
कटकटाइन्दं कुर्वाणा करपत्रवत्ककचवत्कठिना या दंष्ट्रा तया कराळो दन्तुरो मुख-
कन्दरो वदनकुहरं यस्य सः । तथा विकटं यद्विजृम्भणं विस्फारणं तेनोद्दामदारुणः
प्रचण्डभीषणो यश्चपेटो विस्मृताङ्गुलिः करः । 'पाणौ चपेटप्रतलप्रहस्ता विस्तृता-
ङ्गुलौ' इत्यमरः । तेनामोटितं मर्दितम् । 'मुट प्रमर्दने' इति धातोरेतद्रूपम् । परितो
मिलितं यन्नरतुरङ्गस्य जाङ्गलं सरक्तं मांसं तस्य य उद्गार आधिक्यादुद्वमनं तेन भ-
रिता परिपूर्णा गलगुहा तस्या गर्भे गम्भीरो घर्घरो यस्य । रल्लीति देशी पदं दीर्घम-
धुरध्वनिवाचि । दीर्घमधुरो गल्लूरणशब्दो मांसभक्षणसमयकुपितशार्दूलजातिप्रयुक्तं
कण्ठगर्जितं तस्य संदर्भों विपुलत्वं तेन परिपूरितं नभस्तलं येन सः । तथा केचि-
न्निहताः, केचिन्निष्पेषिताश्चूर्णीकृताः, केचिन्मष्ट अधर्शनं गमिताः, केचिन्निष्ठा-
पिता निष्ठां निर्भयस्थानपर्यन्तं गमिता येऽशेषजनास्तेषां निवहो यस्य सः । कचित्

तृतीओऽङ्कः । ९९
(प्रविश्य संभ्रान्ता †)
बुद्धरक्षिता—परित्ताअध । एसा णो पिअसही अमच्चणन्द-
णस्स भइणी मदअन्तिआ एदिणा दुट्ठसद्दूलेण हतविद्वाविअपरि-
अणा अभिभविअदि ।
मालती—सहि लवङ्गिए, अहो महन्तो प्मादो ।
माधवः—बुद्धरक्षिते, क्वासौ ।
मालती—(सहर्षसाध्वसम् । स्वगतम् ।) अअहे, एसो वि एत्थ एव्व ।
माधवः—(स्वगतम् ।) हन्त, पुण्यवानस्मि यदहमतर्कितोपनत-
दर्शनोल्लसितयानया ।
अविरलमिव दाम्ना पौण्डरीकेण नद्धः
स्नपित इव च दुग्धस्रोतसा निर्भरेण ।
१. परित्रायध्वम् । एषा नः प्रियसख्यमात्यनन्दनस्य भगिनी मदयन्ति-
कैतेन दुष्टशार्दूलेन हतविद्रावितपरिजनाभिभूयते ।
२. सखि लवङ्गिके, अहो महान्प्रमादः ।
३. अहो, एषोऽप्यत्रैव ।
भीषितनष्टनिष्ठापिता' इति पाठः । तत्र पूर्वं भीषिताः, पश्चान्नष्टा दृष्टिविषयमतीताः,
पश्चान्निष्ठापिता निर्भयस्थानं प्रापिता इति व्याख्येयम् । तथा कठोरनखरकर्परद-
लिताकृष्टजन्तुगात्रावयवप्रवृत्तरक्तकर्दमितगतिपथो दुष्टशार्दूलः कृतान्तलीलायितं
करोति । तत्परिरक्षत यथाशक्त्यात्मनो जीवितमिति ॥ बुद्धरक्षिता । परित्रा-
यध्वम् । एषा नः प्रियसख्यमात्यनन्दनस्य भगिनी मदयन्तिकैतेन दुष्टशार्दूलेन
हतविद्रावितपरिजनाभिभूयते । मालती । सखि लवङ्गिके, अहो महान्प्रमादः ।
चिरमत्र विजने वनेऽस्माभिरेकाकिनीभिः स्थितमनुचितं कृतम् । इदानीं कः
परित्रातेति भावः ॥ माधवः । असौ कुत्र वर्तते । इदानीमेव निहत्य भवत्सखीं
मोचयिष्यामीत्यर्थः ॥ मालती । सहर्षसाध्वसमिति । लवङ्गिकानिवेदितस्वकीय-
विरहवेदना चित्रफलकबकुलावलीवृत्तान्तः सर्वोऽप्यत्रैव वर्तमानेनाधिगत इति
हर्षः, विविक्ते मामेनं च दृष्ट्वा कश्चित्तातस्य निवेदयिष्यतीति साध्वसं च अहाहे
अहो प्रमादः । 'चिन्तायां सप्रमादायामहाहे इति कल्पितम् । शब्दरूपं विशे-
षेण प्रयोक्तव्यं प्रयोक्तृभिः।' इति वचनात् । एषोऽप्यत्रैव । माधवः । यदित्यादि
श्लोकोपस्कारः । अविरलेति । अतर्कितोपनतमशङ्कितमेव हठादुपागतं यद्दर्शनं
मद्विषयं तेनोल्लसितयाश्चर्यहर्षपरवशतयानया दृष्ट्या स्फारितेन विस्तारितेन । 'आ-
यतं विस्फुरत्तारं विस्फारितमुदाहृतम्' इति लक्षणात् । चक्षुषा करणेन पौण्डरीकेण
सिताम्भोजनिर्मितेन दाम्नाविरलं नद्धो बद्ध इव । अहमिति शेषः । दामत्वं च कटा-

scteति । नखायुधस्य"
Wait:
"सबीभत्सं सजुगुप्सम् । आहेति शेषः । अहहेत्यद्भुते । संसक्तेति । नखायुधस्य"
All clear.

Let's check line 12:
"व्याघ्रस्य मार्गः प्राचण्ड्यमतिभयंकरतां वहति धत्ते । कीदृक् । संसक्तानि क्वचिल्लतादौ"
All clear.

Let's check line 13:
"प्रथमं लग्नानि ततस्त्रुटितानि छिन्नानि ततश्च विवर्तितानि भूमौ तत्र विक्षिप्तानि"
All clear.

Let's check line 14:
"यान्त्यन्त्रजालानि तैर्व्याकीर्णः संकुलस्तथा स्फुरन्तः प्रकाशमाना अपवृत्ता विप-"
Wait, "यान्त्यन्त्रजालानि"?
Look at the first word:
या (yā)
न्त्य (ntya) or न्त्य (ntra)?
Wait, verse 17 has: "संसक्तत्रुटितविवर्तितान्त्रजाल-"
So the commentary explains "अन्त्रजालानि"!
What is before "अन्त्रजालानि"?
"यानि अन्त्रजालानि" -> "यान्यन्त्रजालानि"!
Look at the letters:
या (yā)
न्य (nya)
न्त्र (nt

तृतीयोऽङ्कः । ९३
सर्वाः—हाँ मदअन्तिए ।
कामन्दकीमाधवौ—(सहर्षाकूतम् ।)
कथं तदवपातितादधिगतायुधः संभ्रमात् ।
कुतोऽपि मकरन्द एत्य सहसैव मध्ये स्थितः
इतराः—सौहु, महाभाअ, साहु ।
कामन्दकीमाधवौ—
दृढं च पशुना हतो व्यसुरसौ कृतश्चामुना ॥ १८ ॥
इतराः—अच्चाहिदं ।
कामन्दकी—(साकूतम् ।) कथं व्यालनखरप्रहारनिःसृतरक्तनि-
वहः क्षितितलविषक्तखड्गलतावष्टम्भनिश्चलः संभ्रान्तमदयन्तिकावल-
म्बितस्ताम्यति वत्सो मकरन्दः ।
इतराः—हँद्धि, गाढप्पहागदाए, किलम्मदि महाभाओ ।
१. मदयन्तिके ।
२. साधु महाभाग, साधु ।
३. अत्याहितम् ।
४. हा धिक्, गाढप्रहारतया क्लाम्यति महाभागः ।
तु पशोः क्रमगता । एकेनैव पदविन्यासेन लभ्यदेशे वर्तत इत्यर्थः । हाशब्द
इष्टजनविपत्तिद्योतकः । माधवस्य सहर्षत्वं व्याघ्रहननाद्दयिताजीवनाच्च । कामन्द-
क्याः साकूतत्वं मकरन्देन मदयन्तिकाप्राणरक्षणोपकारस्य तदुभयसंघटनोपयो-
गित्वादिति । कथं मकरन्दः सहसैव संभ्रमादेत्य तदवपातितात्तेन शार्दूलेनावपा-
तितान्निहतात् । कस्माच्चिदायुधहस्तात्पुरुषादित्यध्याहारः । अधिगतं प्राप्तमायुधं
येन सः । तन्निहतभटहस्तगतमाहृत्येत्यर्थः । मध्ये व्याघ्रमदयन्तिकयोरन्तरे
स्थितोऽतर्कितोपनतोऽसावस्या आलम्बनं जात इत्यर्थः ॥ इतराः । साधु ।
पौरुषं महत्कृतमिति शेषः । दृढमिति । दृढं यथा स्यात्तथा मकरन्दः पशुना
हतोऽभिहतः । अमुना मकरन्देन चासौ पशुर्व्यसुर्विगतप्राणः कृतश्च । प्रमथितश्च ।
'दंष्ट्रायुधः' इति कचित्पाठः । खण्डितः । व्याघ्र इत्यर्थः ॥ १८ ॥ इतराः । अत्या-
हितं महाभीतिः । उपस्थितमिति शेषः ॥ कामन्दकी । साकूतत्वे हेतुरुक्तः ।
व्यालः क्रूरजन्तुः । क्षितितले विषक्तआलम्बनयष्टिरिव संलग्नैककोटिर्या खड्गलता
तदवष्टम्भेन तदवलम्बनेन निश्चलो महाशूरतया बलवत्प्रहृतोऽपि स्वायुधमेवाव-
ष्टभ्य स्थितः, न तु पतित इत्यर्थः । संभ्रान्तयोद्विग्नया मदयन्तिकयावलम्बितो
दत्तहस्तावलम्बः ॥ इतराः । हा धिक् । गाढप्रहारतया क्लाम्यति महाभागः ॥

९४ मालतीमाधवे
माधवः — कथं प्रमुग्ध एव । भगवति, परित्रायस्व माम् ।
कामन्दकी — वत्स, अतिकातरोऽसि । नन्वेहि, पश्यावस्तावत् ।
(इति निष्क्रान्ताः सर्वे ।)
इति महाकविश्रीभवभूतिविरचिते मालतीमाधवे तृतीयोऽङ्कः ।
माधवः । कथं मकरन्दः प्रमुग्धो मोहं प्राप्त एव । भगवति, परित्रायस्वेति ।
मित्रव्यसनात्स्वयमपि प्रमुग्ध इव भवन्नेवं वदतीति ज्ञेयम् ॥ कामन्दकी ।
अतिकातरोऽसि । किमर्थमेतावत्तैव बिभेषि । नन्वित्यामन्त्रणम् । एहि मकरन्दं
पश्यावः । कथं वर्तत इति द्रक्ष्याव इत्यर्थः । इदं चाङ्कावतरणमुत्तराङ्कार्थस्य
पूर्वाङ्कान्ते निपातनात् । अङ्कद्वयस्य संगतार्थत्वात् । यथा — 'अङ्कावतारस्त्वङ्कान्ते
पातोऽङ्कस्याविभागतः । पूर्वाङ्कस्यावसानोक्तकथाविच्छेदपूर्वकम् । प्रवेशो भावि-
नोऽङ्कस्य सोऽङ्कावतर इष्यते ॥' इति ॥
भवभूतिवचोगुम्फरसास्वादनचातुरी ।
यदि विद्येत केषांचिद्विरलानां विपश्चिताम् ॥
इति श्रीमद्भारद्वाजकुलतिलकपर्वतनाथयायजूकनन्दनत्रिपुरारि-
सूरिविरचितायां मालतीमाधवभावप्रदीपिकायां
तृतीयाङ्कविवरणम् ॥

चतुर्थोऽङ्कः ।
(ततः प्रविशतो मदयन्तिकामालतीभ्यामवलम्ब्यमानौ मुग्धौ मकरन्दमाधवौ
संभ्रान्ता कामन्दकी बुद्धरक्षिता लवङ्गिका च ।)
मदयन्तिका—पसीद भअवदि, परित्ताहि मदयन्तिआणि-
मित्तं संसइदजीविदं विपण्णणुकम्पिणं महाभाअं ।
इतराः—हद्धि । किं दाणिं एत्थ पेक्खिदव्वं अम्हेहिं ।
कामन्दकी—(उभौ कमण्डलूदकेन सिक्त्वा ।) ननु भवत्यः पटाञ्च-
लैर्वीजयध्वम् ।
(मालत्यादयस्तथा कुर्वन्ति ।)
मकरन्दः—(समाश्वस्यावलोक्य च ।) वयस्य, अतिकातरोऽसि ।
किमेतत् । ननु स्वस्थ एवासि ।
मदयन्तिका—अह्महे, दाणिं पडिबुद्धं मअरन्दपुण्णचन्देण ।
१. प्रसीद भगवति, परित्रायस्व मदयन्तिकानिमित्तं संशयितजीवितं वि-
पन्नानुकम्पिनं महाभागम् ।
२. हा धिक् । किमिदानीमत्र प्रेक्षितव्यमस्माभिः ।
३. अहो, इदानीं प्रतिबुद्धं मकरन्दपूर्णचन्द्रेण ।
नमामि मदनानन्दविधानविहितादराम् ।
शंभुवामाङ्गवामाक्षीं कामाक्षीं कामिताप्तये ॥
कविरिदानीमङ्कावतारेणैव पूर्वमङ्कान्ते निवेदितानामदृष्टपात्रप्रवेशकतद्वृत्तान्तस्य
सूचितत्वादङ्कमेवारभते—तत इत्यादि । माधवस्यापि मित्रव्यसनेन प्रमुग्ध-
त्वान्मालत्या संनिहितयावलम्बनं द्रष्टव्यम् ॥ मदयन्तिका । प्रसीद भगवति,
परित्रायस्व मदयन्तिकानिमित्तं संशयितजीवितं विपन्नानुकम्पिनं महाभागम् ।
मदयन्तिकानिमित्तमित्यर्थान्तरसंक्रमितवाच्यो ध्वनिः । लोकोत्तरपुरुषधौरेयजी-
वितापहारलक्षणापयशसोभाजनकत्वं द्योत्यते ॥ इतराः । हा धिक् । किमिदानी-
मत्र प्रेक्षितव्यमस्माभिः ॥ मकरन्दः । वयस्य, अतिकातरोऽसि । किमेतत् धीर-
स्यापि तेऽयुक्तमित्यर्थः । नन्वित्यामन्त्रणे । स्वस्थ एवाहमस्मि न प्रमुग्धः ॥ मद-
यन्तिका । अहो, प्रतिबुद्धमिदानीं मकरन्दपूर्णचन्द्रेण । पूर्णचन्द्रत्वारोपेण स्व-