मालतीमाधवम् (महाकवि भवभूति - शास्त्रीय शृंगार एवं तान्त्रिक प्रकरण नाटक सम्पूर्ण १० अङ्क)

८० मालतीमाधवे
मालती—१अवहिदम्हि ।
कामन्दकी—अस्ति तावदेकदा प्रसङ्गतः कथैंन्न एव मया मा-
धवाभिधानः कुमारः, यस्त्वमिव मामकीयस्य मनसो द्वितीयं बन्धनम् ।
लवङ्गिका—२सुमरामो ।
कामन्दकी—स खलु मदनोद्यानयात्रादिवसात्प्रभृति दुर्मनाय-
मानः परवानिव शरीरोपतापेन । तथाहि ।
यदिन्दावानन्दं प्रणयिनि जने वा न भजते
व्यनक्त्यन्तस्तापं तदयमतिधीरोऽपि विषमम् ।
प्रियङ्गुश्यामाङ्गप्रकृतिरपि चापाण्डु मधुरं
वपुः क्षामं क्षामं वहति रमणीयश्च भवति ॥ ९ ॥
लवङ्गिका—३ऐंदं वि तस्सिं अवसरे भअवदिं तुवराअन्तीए
अवलोइदाए उदीरिअं आसि । जह अस्सद्धसरीरो माहवो त्ति ।
१. अवहितास्मि ।
२. स्मरामः ।
३. एतदपि तस्मिन्नवसरे भगवतीं त्वरयन्त्यावलोकितयोदीरितमासीत् ।
यथाऽस्वस्थशरीरो माधव इति ।
मात्रादेवात्रागत्य वर्तत इत्यादि स्फुटम् ॥ मालती । अवहितास्मि ॥
कामन्दकी । प्रसङ्गतोऽस्वस्थशरीरो माधव इत्यवलोकितोक्तिप्रसङ्गात् ।
मनसो बन्धनम् । बध्नात्यन्यत्र गमनं निरुध्य स्वैकायत्तं करोतीति ॥
बन्धनं विश्रान्तिस्थानम् । प्रेमभाजनमित्यर्थः । लवङ्गिका । स्मरामः ॥
कामन्दकी—स इति । दुर्मनायमानो दुःखितमनस्क इवाचरन् । परवा-
निति परवशः । मदनोद्यानयात्रेत्यनेन प्राथमिकान्योन्यदर्शनप्रतीतेश्चक्षुःप्रीति-
रुक्ता । दुर्मनायमान इति चित्तासङ्गः । तामुद्दिश्यासौ मदनेन तास्ता दशाः
प्रापित इति निवेदयितुमवस्थान्तराण्याह—यदिन्दाविति । इन्दावमृतमय-
शरीरे सकललोकाह्लादके प्रणयिनि निरतिशयप्रेमभाजने जने वा यदयमानन्दं
निर्वृतिविशेषं न भजते ततोऽयमतिधीरोऽपि धैर्यवानपि विषममतिदुःसहमन्त-
स्तापं व्यनक्ति द्योतयति । अरतिसंतापाख्यमवस्थाद्वयमनेनोक्तम् । तथा प्रियङ्गुः
फलिनीलता तद्वच्छ्यामाङ्गप्रकृतिः स्वाभाविकी देहकान्तिर्यस्य स तादृशोऽपि
चापाण्डु विरहजनितपाण्डिमवत्तथापि मधुरं माधुर्यगुणवत् । 'सर्वावस्थासु
चेष्टानां माधुर्यं मृदुकारिता' इति माधुर्यलक्षणम् । क्षामं क्षाममत्यन्तकृशीभूतं
वपुर्वहति । न चायं व्याधिनिमित्तः कार्श्यपाण्डुतादिरित्याह—रमणीयः कान्ति-
मात्रावशेषेण मनोहराकारश्च भवति । कार्श्य नामावस्थोक्ता । अनुमानविरोधयोः
संसृष्टिः ॥ ९ ॥ लवङ्गिका । एतदपि तस्मिन्नवसरे भगवतीं त्वरयन्त्यावलोकि-