जैमिनीय ब्राह्मण (सामवेद का प्राचीनतम गूढ़ ब्राह्मण ग्रन्थ - सरस्वती विहार संस्करण)

र ल रात्रिंया° ३ लवशष "व" ५-५ य ल व रवश स Wait,१? Look at footnote 1: १ य र ल रात्रिया°- wait, is itय र ल रात्रिया°? Yes: १ य र ल रात्रिया°. Line 2: २ ल२ इर्तु ४ श चिदा°`

Text block 4 (Section 10):
Line 1:
Left: सायमाहुत्यैव यत् किं चाह्ना१ पापं करोति तद् अस्याग्नौ
Right: मुञ्जाद् इषीकां विवृहेद् एवम् एव सर्वस्मात् पाप्मनो निर्मुच्यते ।
Line 2:
Left: रात्र्यापहन्ति२ । प्रातराहुत्यैव यत् किं च रात्र्या पापं करोति तद्
Right: तद् यथा हिरण्ये म्माते न कश् चन न्यङ्गः पाप्मा परिशिष्यत
Line 3:
Left: अस्यादित्यो ऽह्नापहन्ति । स यथाहिर् अहिच्छद्मभ्यै निर्मुच्येत यथा३
Right: `एवं हैवास्मिन् न कश् चन न्यङ्गः पाप्मा परिशिष्यते य एवं

६ ] जैमिनीयब्राह्मणम् [ १.१७
[१.१२]
जुहवाम तयैनं जिगीषामेति । तथेति । त आज्याहुतिम् अजु-
हवुः¹। ताम् अश्नम् अकुरुत तां प्रत्युददीप्यत । तस्माद् यत्राज्या-
हुतिं जुह्वति प्रत्युदीप्यत एव ॥
ते ऽब्रुवन् पश्चाहुतिं जुहवाम तयैनं जिगीषामेति । तथेति । ते
पशुम् आलभ्य मेदस समवदाय पश्वाहुतिम् अजुहवुः । ताम् अश्नम्
अकुरुत तां प्रत्युददीप्यत । तस्माद् यत्र पश्वाहुतिं जुह्वति
प्रत्युद्दीप्यत एव ॥
ते ऽब्रुवन् क्षीराहुतिं जुहवाम तयैनं जिगीषामेति । तथेति । ते
क्षीराहुतिम् अजुहवुः । तयैनम् अजयन् । तस्माद् यत्र क्षीराहुतिं
जुह्वत्य् अङ्गारा एव भवन्ति ॥
ते ऽब्रुवन्न् अजेषु³र् वा एनम् अनेन⁴ हन्तानपेजयं जिगीषा-
मेति ॥ १२ ॥
अस्यां कण्डिकायां र-कोशस्य घ जुहुवुः । तथोत्तरत्र ४ ल२ अनेन
पाठा उदाहर्तुं न शक्याः ॥ २ व ष हुतां ५ ल२ व ष वै
१ ल जुहुवुः व श अजुहुवुः ३ ? एवं सर्वेषु कोशेषु
[१.१३]
ते ऽब्रुवन् सोमाहुतिं जुहवाम तयैनं जिगीषामेति । तथेति ।
ते सोमेनायजन्तः । ते सोमाहुतिम् अजुहवुः । तयैनं प्राजयन् ।
तस्माद् यत्र सोमाहुतिं जुह्वत्य् अङ्गारा एव भवन्ति ॥
स य एवं विद्वान् आज्याहुतिं च पश्वाहुतिं जुहोति प्रियम्
एवास्य तेन धामोपगच्छति । अथ यत् क्षीराहुतिं जुहोति जयत्य्
एवैनं तेन । अथ यत् सोमाहुतिं जुहोति यथा² जित्वा प्रजयेत्
तादृक् तत् । स एतौ पुनर्मृत्य् अतिमुच्यते यद् अहोरात्रे ॥ १३ ॥
अस्यां कण्डिकायां र-कोशस्य पाठा उदाहर्तुं न शक्याः ॥ १ सर्वेषु कोशेषु जुहुवाम
२ श यथारीं
[१.१४]
सोमाहुतिधृष्टः¹। प्राणाय त्वा इति समिधम् अभ्यादधाति ।
अपाने ऽमृतम् अधां² स्वाहा इति जुहोति । अथ स्रुचम् अभिमृशति
हृदयं प्रेतिर्³ मनस् संततिश् चक्षुर् आनतिश् श्रोत्रम् उपनतिर् वाग्
आगतिः । प्रतीतं देवेभ्यो जुष्टं हव्यम् अस्थात् ॥ अमृते माम् अधात् ॥
आ मां प्राणा विशन्तु भूयसे सुकृताय इति । स ह भूय एव सुकृतं
करोति । अथो हैनम् अमुष्मिन् लोके न पापिवाग् आगच्छति य
एवं विद्वान् अग्निहोत्रं जुहोति ॥ १४ ॥
१ ? य नास्ति । र ल घटट श धदृष्ट् २ ल व ष अधां ३ ल२ प्रेतिर् । अन्येषु कोशेषु प्रेतर्
[१.१५]
तँद्

ाद् वाग् अन्वेति तस्माद् वत्सं
पूर्व यन्तं पश्चा' मातान्वेति । हृदयम् एव मेध्य उपदोहनी
प्राणो रज्जुः । प्राणेनैव १०वाक् च मनश् चाभिहिते । रज्ज्वा
वै वत्सं च मातरं चाभिदधाति ॥
तद् ध जनको वैदेहो याज्ञवल्क्यं पप्रच्छ वेत्थाग्निहोत्रं याज्ञवल्क्या
इति । वेदेति होवाच । किम् इति । पय इति । यत् पयो न
स्यात् केन जुहुया इति । व्रीहियवाभ्याम् इति ॥
यद्११ व्रीहियवौ न स्यातां केन जुहुया १२ इति । यद् अन्यद्
Right col:
धान्यं तेनेति १३ ॥
यद् अन्यद् धान्यं न स्यात् केन जुहुया १४ इति । आरण्याभिर्
ओषधीभिर् इति ॥
यद् आरण्या ओषधयो न स्युः १५ केन जुहुया इति । अद्भिर् इति ॥
यद् आपो न स्युः १६ केन जुहुया इति । स होवाच न वा इह १७
तर्हि किं चनासीद् अथैतद् १८ उ हूयत इव १९ सत्यं श्रद्धायाम् इति ।
तं होवाच वेत्थाग्निहोत्रं याज्ञवल्क्य नमस् ते ऽस्तु सह

[८] जैमिनीयब्राह्मणम् [१.२१

—अग्निहोत्री गृहेभ्यः ।
कथा तद् अस्य काव्यं
कथा संततो ऽग्निभिः ॥
इति । यद् अग्नीन् आधायाथापप्रवसति कथम् अस्यानपप्रोषितं
भवतीति । स होवाच वाजसनेयः
यो जविष्ठो भुवनेषु
स विद्धान् प्रवसन् विदे ।
तथा तद् अस्य काव्यं
तथा संततो ऽग्निभिः ॥
इति । मन इति होवाच । मनो वाव भुवनेषु जविष्ठम् ।
मनसैवास्यानपप्रोषितं भवतीति ह तद् उवाच ॥
अथ हैनम् उपजग्मौ
यत्१ स दूरं परेत्या-
थ तत्र प्रमाद्यति ।
कस्मिन् सास्य हुताहुतिर्
गृहे याम् अस्य जुह्वति ॥
इति । स होवाच वाजसनेयः
यो जागार२ भुवनेषु
स विद्धान् प्रवसन् विदे३ ।
तस्मिन् सास्य हुताहुतिर्
गृहे याम् अस्य जुह्वति ॥
इति । प्राण इति होवाच । प्राणो वा भुवनेषु जागरः । प्राण
एवास्य सा हुताहुतिर्४ भवति । तस्माद् आहुः प्राणो ऽग्निहोत्रम्
इति । यावद् ध्य् एव प्राणेन प्राणिति तावद् अग्निहोत्रं
जुहोति ॥ २० ॥

१ सर्वेषु कोशेषु यस् २ सर्वेषु कोशेषु जागारर् ३ ल२-वर्जं सर्वत्र विदे
४ सर्वेषु कोशेषु ॰हुतीर्

रौद्रं गवि वायव्यम् उपसृष्टम् आश्विनं दुह्यमानम् आग्नीषो-
मीयं दुग्धं पौष्णः प्रेन्द्वो मैत्रश् शरो वारुणम् अधिश्रितं
वैष्णवं प्रतिष्ठाप्यमानं वैश्वदेवम् उन्नीतं सावितुः प्रक्रान्तं द्यावापृ-
थिव्योर्१ ऽपसन्नम् इन्द्राग्न्योः२ पूर्वाहुतिः प्रजापतेर् उत्तरा३ ।
तद् एतत् सप्तदशम् अग्निहोत्रम् । सप्तदश उ एवा वाजपेयः३ ।
स य एवं विद्वान् अग्निहोत्रं जुहोत्य् उभाव् एव लोकाव् अभि-
जयति यश् चाग्निहो

इति च गतिं चानूचिमहे६ त्वम् अस्मभ्यम्Notice superscript 5 onअग्निहोत्र: अग्निहोत्र५. Footnote 5: ५ य-वर्जं सर्वत्र अग्निहोत्रं. Notice superscript 6 on चानूचिमहे: चानूचिमहे६. Footnote 6: ६ ? ल ॰नूचामहे व ॰नूचेमहे श ॰नूचेमहे ध ॰नूचिमहे`.

Line 48:
अग्निहोत्र इति च गतिं च ब्रूहि वयं तुभ्यं पृथक् पञ्च वरान् दद्म

Line 55:
शताश्रानि ददानीति ॥
Wait, शताश्रानि or शतान्यानि?
Look at line 55:
श ता श्रा नि -> शताश्रानि!

Line 62:
अग्नीन् आद्धानः प्रातर् एवोद्धरेत्१ । द्विस्र् सायं द्विः प्रातर्
Wait, द्विस्र् with a virama under स and repha? Look at:
द्विस्र् सायं -> द्वि स with virama and repha on top: द्विस्र्!

Line 63:

१० ] जैमिनीयब्राह्मणम् [ १.३३
प्रत्यपचयति । एष वै मृत्युर यद् वायुर् अजिर एव नाम । तम् देवं देवानाम् । वायोर् देवस्य सायुज्यं सँलोकतां सम्भ्यारोहति
एव ताभिर् आहुतिभिश् शमयित्वान्तरिक्षं लोकानां जयति वायुं य एवं विद्वान् अग्निहोत्रं जुहोति ॥२६॥
१ य 'व् ल१ अग्निं हान्यू ५ वश एवा
२ व चतुष्पादा ल२ अग्निं रिहान्यू ६ लवश सां । एवं केषुचित्
३ य-ग-वर्जं सर्वत्र प्रत्यपचयत्ययत्य् व अग्नेईन्न् कोशेषूत्तरत्रापि
४-४ रष अग्नीईन्न् श अग्नी इन्न्
स ततो रेष्मानम् एव रथं समास्थायादित्यस्य सलोक- शितं¹ भवति यावज् जीवानाशकप्रती² भवति । एष वै मृत्युर
ताम् अभिप्रयाति । त्र्यहं जुहोति । द्वादशाहुतयस् संपद्यन्ते । यद् आदित्यो भ्रोचन्न् एव नाम । तम् एव ताभिर् आहुतिभिश्
द्वादश मासास् संवत्सरः । संवत्सरो वा इदं सर्वं यद् इहाक्षाति शमयित्वा दिवं लोकानां जयत्य् आदित्यं देवं देवानाम् । आदित्य-
यत् पिबति यस्मै कस्मै चन प्रतिव्याददाति । सर्वं तद् अस्यान- स्य देवस्य सायुज्यं सलोकतां सम्भ्यारोहति य एवं विद्वान्
अग्निहोत्रं जुहोति ॥ २७ ॥
१ व ष 'शीतं २ ! एवं सर्वेषु कोशेषु
स ततो रश्मीन् एव रथं समास्थाय चन्द्रमसस् सलोकताम् एष वै क्षशो य एषो ऽन्तश् चन्द्रमसि । एष हीदं सर्वं शास्ति ।
अभिप्रयाति । चतुरहं जुहोति । षोडशाहुतयस् संपद्यन्ते । षोडश- एष वै यमो य एषो ऽन्तश् चन्द्रमसि । एष हीदं सर्वं यमिति² ।
कलं¹ वै ब्रह्म । षोडशकला देवाः । षोडशकलम् इदं सकृत् सर्वम् । एष मृत्युर यद् यमो ऽत्स्यन्न् एव नाम । तम् एव ताभिर् आहु-
स यद् इह रिप्रं पापं कर्म करोत्य् एकयैव ततः कलया । यथा तिभिश् शमयित्वोजं लोकानां जयति यमं देवं देवानाम् । यमस्य
सुवर्णंः प्रवृत्तस् तप्यमानस् सुवर्णताम् अभिनिष्पद्यत एवम् एव देवस्य सायुज्यं सलोकतां सम्भ्यारोहति य एवं विद्वान् अग्निहोत्रं
द्विषत्सु भ्रातृव्येषु मलं पाप्मानं प्रमृज्य स्वर्गं लोकम् अभिप्रैति ॥ जुहोति ॥ २८ ॥
१ रवशष षोडशकलँ २ ! एवं सर्वत्र य-वर्जम् । य यमयति
स ततस् स्वधाम् एव हिरण्मयीं¹ नावं समारुह्य प्रजापतेस् प्रभुमान्⁴ एव नाम⁵ । तम् एव ताभिर् आहुतिभिश् शमयित्वा
सलोकताम् अभिप्रयाति । पञ्चाहं जुहोति । विंशतिर् आहुतयस् नभो लोकानां जयति प्रजापतिं देवं देवानाम् । प्रजापतेर् देवस्य
संपद्यन्ते । संविंशो² वै प्रजापतिः । एष वै मृत्युर यत्³ प्रजापतिः सायुज्यं सलोकतां सम्भ्यारोहति य एवं विद्वान् अग्निहोत्रं
जुहोति ॥ २९ ॥
१ ल२ हिरण्मयीं ३ रश यः ५ सर्वत्र ल-वर्जं नामा
२ यल विंशो ४ रश भुमान्
तद् यद् वै तन्नभो नामाभीर् वै सा । न हि तत् प्राप्य वसुभ्यो देवेभ्य एकेकेनाक्षरेण कामान् निकामान् दुहे । एवम्
कस्माच् चन बिभेति । तस्मात् तन्नभः । षडहं जुहोति । चतुर्विं- अस्मै जुह्वते दुहे । गायत्रीं¹ स छन्दसां जयति वसून् देवान् देवा-
शतिर् आहुतयस् संपद्यन्ते । चतुर्विंशत्यक्षरा वै गायत्री । चतुर्विं- नाम् । वसूनां देवानां सायुज्यं सलोकतां सम्भ्यारोहति य एवं
शतिर् वसवो देवाः । ते गायत्रीम् अन्वायत्ताः । तेभ्यो गायत्रिय विद्वान् अग्निहोत्रं जुहोति ॥ ३० ॥
१ ल२-वर्जं सर्वत्र गायत्री
सप्ताहं जुहोति । अष्टाविंशतिर् आहुतयस् संपद्यन्ते । अष्टाविं- एकेकेनाक्षरेण कामान् निकामान् दुहे । एवम् अस्मै जुह्वते दुहे ।
शत्यक्षरा वा उष्णिक् । अष्टाविंशतिर् भृग्वङ्गिरसो देवाः । त उष्णिहं वै स छन्दसां जयति भृग्वङ्गिरसो देवान् देवानाम् ।
उष्णिहम् अन्वायत्ताः¹ । तेभ्य उष्णग् भृग्वङ्गिरोभ्यो देवेभ्य भृग्वङ्गिरसां देवानां सायुज्यं सलोकतां सम्भ्यारोहति य एवं
विद्वान् अग्निहोत्रं जुहोति ॥ ३१ ॥
१ ष 'युक्ताः
अष्टाहं जुहोति । द्वात्रिंशद् आहुतयस् संपद्यन्ते । द्वात्रिंशदक्षरा दुहे । एवम् अस्मै जुह्वते दुहे । अनुष्टुभं वै स छन्दसां जयति
वा अनुष्टुप् । द्वात्रिंशद् विश्वे देवाः । ते ऽनुष्टुभम् अन्वायत्ताः । विश्वान् देवान् देवानाम् । विश्वेषां देवानां सायुज्यं सलोकतां
तेभ्यो ऽनुष्टुब् विश्वेभ्यो देवेभ्य एकेकेनाक्षरेण कामान् निकःमान् सम्भ्यारोहति य एवं विद्वान् अग्निहोत्रं जुहोति ॥ ३२ ॥
नवाहं जुहोति । षट्त्रिंशद् आहुतयस् संपद्यन्ते । षट्त्रिंशद- दुहे । एवम् अस्मै जुह्वते दुहे । बृहतीं वै स छन्दसां जयति
क्षरा वै बृहती । षट्त्रिंशत् साध्या देवाः । ते बृहतीम् अन्वायत्ताः । साध्यान् देवान् देवानाम् । साध्यानां देवानां सायुज्यं सलोकतां
तेभ्यो बृहती साध्येभ्यो देवेभ्य एकेकेनाक्षरेण कामान् निकामान् सम्भ्यारोहति य एवं विद्वान् अग्निहोत्रं जुहोति ॥ ३३ ॥

१.३९ ] जैमिनीयब्राह्मणम् [ ११
दशाहं जुहोति । चत्वारिंशद् आहुतयस् संपद्यन्ते । चत्वारिं- कामान् निकामान् दुहे । एवम् अस्मै जुह्वते दुहे । पङ्क्तिं वै
षदक्षरा वै पङ्क्तिः । चत्वारिंशन् मरुतो देवाः । ते पङ्क्तिम् स छन्दसां जयति मरुतो देवान् देवानाम् । मरुतां देवानां
अन्वायत्ताः । तेभ्यः पङ्क्तर् मरुद्भ्यो देवेभ्य एकैकेनाक्षरेण सायुज्यं सलोकतां सम्भ्यारोहति य एवं विद्वान् अग्निहोत्रं
जुहोति ॥ ३४ ॥
एकादशाहं जुहोति । चतुश्चत्वारिंशद् आहुतयस् संपद्यन्ते । नाक्षरेण कामान् निकामान् दुहे । एवम् अस्मै जुह्वते दुहे ।
चतुश्चत्वारिंशदक्षरा वै त्रिष्टुप् । चतुश्चत्वारिंशद् रुद्रा देवाः । त्रिष्टुभं वै छन्दसां जयति रुद्रान् देवान् देवानाम् । रुद्राणां
ते त्रिष्टुभम् अन्वायत्ताः । तेभ्यस् त्रिष्ट

१२ ] जैमिनीयब्राह्मणम् [ १.४३
स यं प्रथमं स्रुवम् उन्नयति तद् वै दर्शपूर्णमासयो रूपम् ।
दर्शपूर्णमासाभ्याम् एवास्थेष्ठं भवति य एवं विद्वान् प्रथमं स्रुवम्
उन्नयति ॥
अथ यं द्वितीयं स्रुवम् उन्नयति तद् वै चातुर्मास्यानां रूपम् ।
चातुर्मास्यैर् एवास्थेष्ठं भवति य एवं विद्वान् द्वितीयं स्रुवम्
उन्नयति ॥
अथ यं तृतीयं स्रुवम् उन्नयति तद् वा इष्टिपशुबन्धानां रूपम् ।
इष्टिपशुबन्धैर् एवास्थेष्ठं भवति य एवं विद्वान् तृतीयं स्रुवम्
उन्नयति ॥
अथ यं चतुर्थं स्रुवम् उन्नयति तद् वै त्र्यम्बकवाजपेयाश्वमेधानां
रूपम् । त्र्यम्बकवाजपेयाश्वमेधैर् एवास्थेष्ठं भवति य एवं विद्वान्
चतुर्थं स्रुवम् उन्नयति ॥
अथ समिधम् आदाय प्राङ् प्रेति । पुरुष इत् समित् । तम् अन्नम्
इन्द्धे अन्नस्य मा तेजसा स्वर्गं लोकं गमय । यत्र देवानाम् ऋषीणां
प्रियं धाम तत्र म इदम् अग्निहोत्रं गमय इति । तूष्णीम् उपसा-
दयति । अथ समिधम् अभ्यादधाति स्वर्गस्य त्वा लोकस्य संक्रमणं
हिरण्मयं वंशं दधामि स्वाहा इति । अथ जुहोति । स यां प्रथमां
जुहोति देवांस् तयाप्रीणाति । अथ यां द्वितीयां जुहोत्य् ऋषींस्
तयाप्रीति ॥ ४० ॥
अथोपमार्ष्टि । स यत् प्रथमम् उपमार्ष्टि तेन गन्धर्वाप्सरसः
प्रीणाति । तं गन्धर्वाप्सरस आहुश् श्रद्धा ते मा विगात् सर्वैः
कामैस् तृप्य स्वर्गं लोकम् आप्नुहीति ॥
अथ यद् द्वितीयम् उपमार्ष्टि तेन ग्रहांश् च पितॄंश् च
प्रीणाति । तं ग्रहाश् च पितरश् चाहुश् श्रद्धा ते मा विगात् सर्वैः
कामैस् तृप्य स्वर्गं लोकम् आप्नुहीति ॥
अथ यद् द्विर अङ्गुल्या प्राश्नाति स यत् प्रथमं प्राश्नाति तेन प्राणा-
पानौ तृप्यतः । तं प्राणापानाव् आहतुश् श्रद्धा ते मा विगात्
सर्वैः कामैस् तृप्य स्वर्गं लोकम् आप्नुहीति ॥
अथ यद् द्वितीयं प्राश्नाति तेनोदानव्यानौ तृप्यतः । तम् उदाना-
पानाव् आहतुश् श्रद्धा ते मा विगात् सर्वैः कामैस् तृप्य स्वर्गं
लोकम् आप्नुहीति ॥
अथ यत् स्रुचा प्राश्नाति तेन समानव्यानौ च गर्भांश् च प्रीणाति ।
तं समानव्यानौ गर्भाश् चाहुश् श्रद्धा ते मा विगात् सर्वैः कामैस्
तृप्य स्वर्गं लोकम् आप्नुहीति ॥
अथ यत् स्रुचं निरवनाति तेन देवजनान् प्रीणाति । तं देवजना
आहुश् श्रद्धा ते मा विगात् सर्वैः कामैस् तृप्य स्वर्गं लोकम्
आप्नुहीति ॥
अथ यत् स्रुचस् संक्षालनं निनयति तेन वयांसि प्रीणाति । तं
वयांस्य् आहुश् श्रद्धा ते मा विगात् सर्वैः कामैस् तृप्य स्वर्गं
लोकम् आप्नुहीति ॥
अथ या एतास् स्रुचो निर्णिज्योदीचीर् अप उत्सृजन्ति तेन ऋषीन्
प्रीणाति । तम् ऋषय आहुश् श्रद्धा ते मा विगात् सर्वैः कामैस्
तृप्य स्वर्गं लोकम् आप्नुहीति ॥
अथ यत् स्थालीसंक्षालनं निनयति तेन सर्पजनान् प्रीणाति । तं
सर्पजना आहुश् श्रद्धा ते मा विगात् सर्वैः कामैस् तृप्य स्वर्गं
लोकम् आप्नुहीति ॥
अथ यत् पश्चाद् वा पुरस्ताद् वा परिक्रम्य दक्षिणतो ऽग्नीनाम्
आस्ते प्रजापतिर् एव तद् भूत्वास्ते३ कम् अहम् अस्मि कं मम इति ॥ ४१ ॥
१ वष गृ° २-२ यश तत्तो गृद्धिम् संतायते ३ ल१ हुत्वास्ते वष शुक्रवास्ते
भृगुर् ह१ वै वारुणिर् अनूचान आस । स हात्य्२ एव पितरं मेने
ऽति देवान् अत्य् अन्यान् ब्राह्मणान् अनूचानान् । स ह वरुण
ईक्षांचक्रे न वै मे पुत्रः किं चन प्रजानाति । हन्तैनं

१.४५ ] जैमिनीयब्राह्मणम् [ १३
ततेति । किं ततेति । पुरुष एव पुरुषं संवृश्च्याथैनम् अघद्^१ इति ।
ओम् इति होवाच । ये वा अस्मिन् लोके ऽग्निहोत्रम् अजुह्वतो^२ नैवं-
विदो वनस्पतीन् संवृश्च्याभ्यादधति तान् वा अमुष्मिन् लोके
वनस्पतयः पुरुषरूपं कृत्वा प्रत्यदन्ति । तस्य का निष्कृतिर् इति ।
यद् एवैतत् समिधम् अभ्यादधाति सा तस्य निष्कृतिस् तया तद्
अतिमुच्यत इति ॥
किं द्वितीयम् इति । "पुरुष एव^३ पुरुषम् आक्रन्दयन्तम् अघद्"
इति । ओम् इति होवाच । ये वा अस्मिन् लोके ऽग्निहोत्रम्
अजुह्वतो^४ नैवंविदः पशून् आक्रन्दयतः पचन्ते तान् वा अमुष्मिन्
लोके पशवः पुरुषरूपं कृत्वा प्रत्यदन्ति । तस्य का निष्कृतिर्
इति । यद् एवैतद् वाचा पूर्वांम् आहुतिं जुहोति सा तस्य निष्कृ-
तिस् तया तद् अतिमुच्यत इति ॥
किं तृतीयम् इति । पुरुष एव पुरुषं तूष्णीम् अभ्याहरन्तम्^७ अघद्^८
इति । ओम् इति होवाच । ये वा अस्मिन् लोके ऽग्निहोत्रम्
अजुह्वतो^९ नैवंविदो व्रीहियवांस् तूष्णीम् अभ्याहरतः^१० पचन्ते
तान् वा अमुष्मिन् लोके व्रीहियवाः पुरुषरूपं कृत्वा प्रत्यदन्ति ।
तस्य का निष्कृतिर् इति । यद् एवैतन् मनसोत्तराम् आहुतिं
जुहोति सा तस्य निष्कृतिस् तया तद् अतिमुच्यत इति ॥
किं चतुर्थम् इति । द्वे स्त्रियौ महद् वित्तम् अनुगुप्तताम्^११ इति ।
ओम् इति होवाच । श्रद्धा च वै ते अश्रद्धा चाभूताम् । ये वा
अस्मिन् लोके ऽग्निहोत्रम् अजुह्वतो^१२ नैवंविदो ऽश्रद्दधाना यजन्ते
तद् अश्रद्धां गच्छति यच् छुद्दधानास् तच् श्रद्धां । तस्य का
निष्कृतिर् इति । यद् एवैतद्^१३ अङ्गुल्या प्राश्नाति सा तस्य निष्कृ-
तिस् तया तद् अतिमुच्यत इति ॥ ४३ ॥
१ यल्२ ततां ५ र अवद् व श ष अघसद १० ल व ष व्याहरतः
२ र श ल२ अवद् ६.ष जुह्वतो ११ ? य अनुगुप्तताम्
ल१ व ष अपसद् ७ ष व्याहरन्तम् अन्यत्र अनुगु(व ष जूगु)पताम्
३ व ष जुह्वतो ८ र अघम् ल व क ष अघसद् १२ ल२ व ष जुह्वतो
४-४ व ष नास्ति ९ ल ष जुह्वतो १३ ल ष एवैते
किं पञ्चमम् इति । लोहितकुल्यां च घृतकुल्यां च प्रवाहूक्
स्यन्दमाने । सा या लोहितकुल्याभूत् तां कृष्णो नग्नः पुरुषो
मुसली जुगोप । अथ या घृतकुल्या तस्यै हिरण्मयाः पुरुषा हिर-
ण्मयैश् चमसैस् सवान् कामान् उदचन्त^१ इति । ओम् इति
होवाच । ये वा अस्मिन् लोके ऽग्निहोत्रम् अजुह्वतो^२ नैवंविदो
ब्राह्मणस्य लोहितम् उत्पीडयन्ति सासा^३ लोहितकुल्या । अथ य
एनां कृष्णो नग्नः पुरुषो मुसल्य् अजुगुपत् क्रोधस् स तस्यो तद्
एवान्नम् इति । तस्य का निष्कृतिर् इति । यद् एवतत् स्रुचा
प्राश्नाति सा तस्य निष्कृतिस् तया तद् अतिमुच्यत इति । अथ या
एतास्^४ स्रुचो^५ निर्णिज्योदीचीर् उप उत्सृजति सासा घृतकुल्या ।
तस्यै हिरण्मयाः पुरुषा हिरण्मयैश् चमसैस् सर्वान् कामान्
उदचन्त इति ॥
किं षष्ठम् इति । पञ्च नदीः पुष्करिणीः^७ पुण्डरीकिणीर् मधूदकास्
स्यन्दमानाः । तासु नृत्तगीतं वीणाघोषो ऽप्सरसां गणास् सुरभिर्
गन्धो महान् घोषो ऽभूद् इति । ओम् इति होवाच । ममैवैते^८
लोका अभवन्नू इति । ते केनाभिजया इति । एतेनैव पञ्चगृही-
तेन पञ्चोन्नीतेनेति । स होवाच न वै किलाग्वन्याग्निहोत्राल् लोक-
जित्या अवकाशो ऽस्ति । अथैव मे^९ अग्न्याधेयस्योपवसथ इति ।
तस्य ह तथा चक्रुः । स य एवं^१० विद्वान् अग्निहोत्रं जुहोति नैनम्^१२
अमुष्मिन् लोके वनस्पतयः पुरुषरूपं कृत्वा प्रत्यदन्ति न पशवो न
व्रीहियवा नास्यैष्टीपूर्तं श्रद्धां चाश्रद्धां च गच्छतो ऽपहते लोहित-
कुल्याम् अवरुन्द्धे घृतकुल्याम् ॥ ४४ ॥
१ ल२ वर्ष सर्वत्र रोहति* ६ य र ल ष सूचन् ११ य ल१ एतदेवं वेद
२ एवं सर्वेषु कोशेषु ७ सर्वेषु कोशेषु पुष्करणीः व ष एवं तदेवं वेद
३ व ष जुह्वतो ८ श नृत्त १२ व ष अग्नेनैनम्
४ र सु सा ल१ या ल२ व श सा ९ य र श मम वै ते १३ र श नाध्ये°
५ ल एतां १० व ष किम्
एष वा अग्निर् वैश्वानरो य एष तपति । तस्य रात्रिस् समिद्
अहर् ज्योति रश्मयो धूमो नक्षत्राणि विष्फुलिङ्गाश्^१ चन्द्रमा
अङ्गाराः । तस्मिन्न् एतस्मिन्न् अग्नौ वैश्वानरे ऽहरहद् देवा अमृतम्
अपो जुह्वति । तस्या आहुतेर् हुतायै सोमो राजा संभवति ॥
स्तनयित्नुर एवाग्निर् वैश्वानरः । तस्य द्यौस् समिद् विद्युज् ज्यो-
तिर् अभ्राणि धूमो ह्लादनयो विष्फुलिङ्गा अशनिर् अङ्गाराः ।
तस्मिन्न् एतस्मिन्न् अग्नौ वैश्वानरे ऽहरहद् देवास् सोमं राजानं
जुह्वति । तस्या आहुतेर् हुतायै वृष्टिस् संभवति ॥
‘पृथिव्य् एवाग्निर्^२ वैश्वानरः । तस्यान्तरिक्षं समिद् अग्निद्
ज्योतिर् वायुर् धूमो मरीचयो विष्फुलिङ्गा दिशो ऽङ्गाराः ।
तस्मिन्न् एतस्मिन्न् अग्नौ वैश्वानरे ऽहरहद् देवा वृष्टिं जुह्वति ।
तस्या आहुतेर् हुताया अन्नं संभवति ॥
पुरुष एवाग्निर् वैश्वानरः । तस्य वाक् समिच् चक्षुर् ज्योतिः
प्राणो धूमो मनो विष्फुलिङ्गाश् श्रोत्रम् अङ्गाराः । तस्मिन्न् एत-
स्मिन्न् अग्नौ वैश्वानरे ऽहरहद् देवा अन्नं^३ जुह्वति । तस्या
आहुतेर् हुतायै रेतस् संभवति ॥
‘स्त्रियो वा अग्निर् वैश्वानरः । तस्योपस्थ^४ समिद् योनिर्
ज्योतिर् दृष्या धूमो ऽभिनन्दो^५ विष्फुलिङ्गास् संस्पर्शी ऽङ्गाराः ।
तस्मिन्न् एतस्मिन्न् अग्नौ वैश्वानरे ऽहरहद् देवा रेतो जुह्वति ।
^६तस्या आहुतेर्^६ हुतायै पुरुषस् संभवति ॥’
सो ऽयं पञ्चम्यां विसृष्ट्यां पुरुषो देवेभ्यो जायते । पञ्चम्यां
विसृष्ट्यां दिव्या आपः पुरुषवाचो वदन्ति ॥
अथ यर्थामुं लोकम् अप्येति—॥ ४५ ॥

१४ ] जैमिनीयब्राह्मणम् [ १.४९
१ कचित् विस्फुलिङ्गाश् ३ य रेतो ७-७ कचित् तस्याहुतेर्
एवम् उत्तरत्रापि ४-४ य नास्ति (दृष्टिप्लुतिः) एवं पूर्वत्रापि
२-२ र श पृथिव्येवाग्निर् ५ एवं सर्वेषु कोशेषु ८ ? बृहदारण्यकोपनिषदि ६.२.१३
ल व घ पृथिव्योना(ल२ वा)ग्निर् ६ य ल श अभिसंघो अथ यदा म्रियते
—तस्याग्निरे एवाग्निर् वैश्वानरः । तस्यौषधयश् च वनस्पत- तृतीयेन सहेमं लोकम् अभ्यवैति । स यो हास्य दानाजितो लोको
यश् च समित् । ज्योतिर् एव ज्योतिः । धूम एव धूमः । विस्फु- भवति तस्मिन् निरमते । ^२तम् उ ह^३ वै ततो मृत्यूर् एवान्वतं^४
लिङ्गा एव विस्फुलिङ्गाः । अङ्गारा एवाङ्गाराः । तस्मिन्न् एतस्मिन्न् आप्नोति । अनवजितो हास्य^५ पुनर्मृत्युर् भवति स य^६ एवंवित्
अग्नौ वैश्वानरे ऽहरहर् देवाः पुरुषं जुह्वति । तस्या आहुतेर् स्यात् ॥
हुतायै^१ पुरुषो ऽमुं लोकं संभवति । सो ऽस्य लोकः पुनरुत्थायै स यदोपतापी स्याद् यत्रास्य समं सुभूमिस्यं स्यात् तद् ब्रूयाद्
भवति ॥ इह मे ऽग्निं^७ मन्थतेति । ईश्वरो ह्यागदो भवितोः ॥
तस्य हैतस्य देवस्याहोरात्रे अर्धमासा मासा ऋतवस् संवत्सरो ‘यश् उ^८ तन् न यद् अस्माल् लोकात् प्रेयाद् अथैनम् आवदीरन् ।
गोप्ता य एष तपति । अहोरात्रे प्रचरं । तं हर्तूनाम् एको यः कूट- नानास्थाल्पोर् अग्नी ओप्य हरेयुः । अन्वाहार्यपचनाद् उल्मुकम्^९
हस्तो रश्मिना प्रत्यवेत्य पृच्छति को ऽसि पुरुषेति । स किं विद्वांस् आददीरन् यज्ञपात्राणि सर्पिर् अपो दारूण्य् अनुस्तरणीं क्षुरं नख-
प्रब्रूयात् । तस्य ह प्रहरति । तस्य ह प्रतिराहृत्य त्रेधा साधु- निकृन्तनम् । ते यन्ति यत्रास्य समं सुभूमिस्यं भवति । तद्
कृत्या विनश्यति । स तृतीयम् आदत्ते । दिशो ऽनु तृतीय व्येति । अस्याग्नीन् विहरन्ति ॥ ४६ ॥
१ प-वर्जं सर्वत्र विष्फु° ४ य व ष एवं तत ल एव तत ६ य र व श नास्ति
२ श हुतायाः । एवं पूर्वत्रापि श एवास्तत ७ ? ध अग्नि । अन्यत्र अग्नी
३-३ ल व घ तमह ५ र श वाह्यास्य ८-८ श यदुदि
९ ल३-वर्जं सर्वत्र उत्सुकम्
अथास्यां दिशि कूपं खात्वा^१ वपन्ति केशश्मश्रूणि । उपत्वा गत्वाध्वनीये समिद्धत्य् अन्वारब्धे^४ जुहोति अयं वै त्वद् अस्माद् असि
केशश्मश्रूणि नखान् निकृन्तन्ति । नखान् निकृत्य निरान्त्रं कुर्व- त्वम् एतत् ।। अयं ते योनिर अस्य योनिम् त्वम् ।। पिता पुत्राय लोककृज्
न्ति । निरान्त्रं कृत्वा निष्पुरीषं कुर्वन्ति । निष्पुरीषं कृत्वा पांसुभिः जातवेदो नयाह्य् एनं सुकृतां यत्र लोकः ॥ अस्माद् वै त्वम् अजायथा एष
कूपे पुरीषम् अभिसंवपन्ति । पाप्मानम् एवास्य तत् प्रच्छाद- त्वज् जायतां स्वाहा इति । सो ऽत आहुतिमयो मनोमयः प्राणमयश्
यन्ति । प्रक्षाल्यान्त्राणि प्रत्यवधायैनम्^२ आहरन्ति । तम् अन्तरे- चक्षुर्मयश् श्रोत्रमयो वाङ्मय ऋङ्मयो यजुर्मयस् साममयो
णाग्नीन्^३ निधाय गार्हपत्य आज्यं विलाप्योत्पूय चतुर्गृहीतं गृहीत्वा ब्रह्ममयो हिरण्मयो ऽमृतस् संभवति ॥ ४७ ॥
१ ल ष खात्वाय- २ र श ^०धायैनम् ३ य श अन्तरेणाग्निं व °ग्नी
४ व ष आरब्धे
अथैतां चितां चिन्वन्ति । तस्याम् एनम् आदधति । तस्य दृषदुपले शिश्ने शम्याम् उपस्थे कृष्णाजिनम् अनुपृष्ठं स्फ्यं पार्श्व-
नासिकयोस् स्रुचौ निदध्याद् दक्षिणहस्ते जुहूँ सव्य उपभृतम् योर् मुसले च शूर्पं^५ च पत्त उलूखलम् । परिशिष्टानि यज्ञपात्राण्य्
उरसि ध्रुवां^१ मुखे ऽग्निहोत्रहवणीं शीर्षतश् चमसम् इलोपॅवहनं उपनिदधति^६ । अपो युग्मयान्य् अभ्यवहरन्ति द्वन्त्व् एवायस्म-
कर्णयोः प्राशित्रहरणे उदरे पात्रीं संवर्तधानीम् आण्डयोर् यानि । अथैनं^७ सर्पिषामुत्पूरयन्ति । यज्ञपात्रेषु सर्पिर्
आसिञ्चन्ति ॥ ४८ ॥
१ य र व ध्रुवं ल श स्रुवं ३ र ल श संवत्त° ५ र उपरि दधति
२ ल श ष डलोप° ४ श शूर्प ६ व श अथो
अथैताम् अनुस्तरणीम् आनयन्ति । तां प्रोक्ष्य त्रिर् अपसलीं^१ हार्यपचनस् तद् एनं पितृलोकः प्रत्यागच्छति । अथ यथा
पर्याणाय्य^२ कूटेन^३ हन्यात् । प्रदक्षिणं हैके पर्याणयन्ति । तद् उ गार्हपत्यस् तथारूस्मिन् लोके प्रजया चं पशुभिश्च च प्रतितिष्ठति ॥
तथा न कुर्यात् । तस्यै वपाम्^४ उत्खिद्य शीर्षणि परिवपन्ति तस्योपादीप्तस्य धूम एव शरीरं धुनोति । स यद् धुनोति तस्माद्
हस्तयोर् मतस्नी^५ हृदये^६ हृदयं बाह्वोर् बाहू । यथाङ्गम् एवे- धुनः । धुनो ह वै नामैषः । तं^१० धूम इति परोक्षम् आचक्षते
तराण्य् अङ्गानि विचिन्वन्ति^७ । अथैनं चर्मणा प्रोर्ण्वन्ति^८ स्वधा परोक्षप्रिया^११ । परोक्षप्रिया इव हि देवाः । धूमाद् व रात्रिम्
तन्वा समृध्वस्व इति ॥ अप्येति रात्रिया अहर् अह्नो ऽपोछन्तीपक्षम् अपोछन्तीपक्षाद्
संस्तीर्योपादीपयन्ति । स तथैव चिकीर्षेद् यथैनम् आहवनीयः आपूर्यमाणपक्षम् आपूर्यमाणपक्षान् मासम् । ते अथ मासे शरीरं
प्रथमो गच्छेत् । तद् एनं देवलोकः प्रत्यागच्छति । अथ यथान्वा- चाक्षुषं च संगच्छते । तं हर्तूनाम् एको यः कूटहस्तो रश्मिना
प्रत्यवेत्य पृच्छति को ऽसि पुरुषेति ॥ ४९ ॥

[१.५२ ] जैमिनीयब्राह्मणम् [ १५ ]

तं प्रतिब्रूयात्
विचक्षणाद् ऋतवो रेत आभृतम्
अर्धमास्यं॑ प्रसृतात् पित्र्यावतः ।
इति । यद् अदो विचक्षणं सोमं राजानं जुह्वति तद् तत् ।
तं मा पुंसि कर्तर्य् एरयध्वम्
इति । पुंसि ह्य् एनम् एतत् कर्तर्य् एरयन्ते ।
पुंसः कर्तुर् मातर्य् आसिञ्चित
इति । मातरि ह्य् एनम् आसिञ्चति ।
स उपजायोपजायमानस् त्रयोदशेन द्वादशोपमासः
इति । एष त्रयोदशो य एष तपति ॥
सं तद् विदे प्रति तद् विदे ऽहम् ।
तं मर्तवो॑ ऽमृत॑ आनयध्वं द्वादशत्रयोदशेन पित्रा ।
तया मात्रा तया श्रद्धया तेनान्नाद्येन तेन सत्येन ॥
अहर् मे पिता रात्रिर माता ॥ सत्यम् अस्मि ॥
"ते मर्तवो॑ ऽमृत॑ आनयध्वम् ॥
इति । तं हर्तव आनयन्ते । यथा विद्वान् विद्वांसं यथा जानन्
जानन्तम् एवं हैनम् ऋतव आनयन्ते । तं हात्यर्जयन्ते⁶ । स
हैष न मनुष्यो य एवं वेद । देवानां ह वै स एको य एवंवित् ।
तं ह वै मनोजवसः पितरश् च पितामहाश् च प्रत्यागच्छन्ति
ततः किं न आहार्यीद् इति । तान् प्रतिब्रूयाद् यत् किं च पुण्यम्
अकरं तद् युष्माकम् इति । तस्य पुत्रा दायम् उपयन्ति पितरस्
साधुकृत्यां द्विषन्तः पापकृत्याम् । स एवम् एतत् त्रेधा विभज्यै-
तस्य सलोकताम् अप्येति य एष तपति ॥ ५० ॥

¹दीर्घसत्रं ह वा एत उपयन्ति ये ऽग्निहोत्रं जुह्वति । एतद्
ध वै सत्रं जरामूर्यि²यम् । जरया वा ह्य् एवास्मान् मुच्यते
मृत्युना वा ॥
तद्³ आहुर् "यद् एतस्य दीर्घसत्रिणो ऽग्निं⁵ जुह्वतो ऽग्नीन् अन्त-
रेण युक्तं वा वियाताय् सं वा चरेयुः किं तत्र कर्म का प्राय-
श्चित्तिर् इति । वज्रो⁶ वै चक्रः । वज्रो वा एतत्सारीन् अन्वेति⁷
यस्यान्तरेण युक्तं वा वियाति⁸ सं वा चरन्ति⁹ । कुर्वीत हैव
निष्कृतिम् अपि हेष्ट्या यजेत । तद् उ तथा न विद्यात् । इमान्
वा एष लोकान् अनुवितनुते यो ऽग्नीन् आधत्ते ॥
तस्यायम् एव लोको गार्हपत्यो भवत्य् अन्तरिक्षलोको ऽन्वाहार्य-
पचनो ऽसाव् एव लोक आहवनीयः । कामं वा एषु लोकेषु युक्तं
चायुक्तं च वयांसि¹⁰ चै चरन्ति । स विद्याद् यदि मे ऽपि ग्राम
एवाग्नीन् अन्तरेणायासीन् नैव म आर्तिर् अस्ति न रिष्टिः का
चनेति¹¹ ॥
अथो ह त्वै ग्राम्याः पशवो ऽजुष्टा दुर्वराह एडकश् श्वा¹² ।
तेषां यदि कश् चिद् अन्तरेण सञ्जेजीयेत¹³ किं तत्र कर्म का
प्रायश्चित्तिर् इति ॥ ५१ ॥

तद् उ हैके छादिर्मुष्टिम् एव निवपन्तो यन्ति । गार्हपत्याद्
आहवनीयान् निनयन्न् इयात्¹ इदं विष्णुर् विचक्रमे इत्य् एतयर्चा² ।
तद् उ तथा न कुर्यात् । यो ह तत्र ब्रूयाद् आसान्न् अन्या³ अयं
यजमानस्यावाप्सीत्⁴ क्षिप्रे परमासान्⁵ आवप्स्यते ज्येष्ठंष्ठगृहं⁶
रोत्स्यतीति तथा हैव स्यात् ॥
इत्थम् एव कुर्यात् । उदपात्रं वैवोदकमण्डलुं वादाया गार्हपत्याद्
आहवनीयान् निनयन्न् इयात् इदं विष्णुर् विचक्रमे इत्य् एतयै-
वर्च्चा । देवपवित्रं वा एतद् यद् ऋग् देवपवित्रम् एतद् यद्
आपः । तद् यद् एवात्र यज्ञस्याशान्तं भवति यद्
अमेध्यम् आपो वै तस्य सर्वस्य शान्तिः । अद्भिर एवैनं तच्
छमयन्ति ॥ ५२ ॥

[१६ ] जैमिनीयब्राह्मणम् [ १.५६

अस्यां कण्डिकायां ल-कोशस्य | ४ यर व ष वा श या | २ श परानासान्
पाठा उदाहर्तुं न शक्याः ॥ | ५ र °वाप्सन्त् | व ध वरानासावन्
१ वध च्छदीं । अन्यत्र च्छादि° | व यजमानस्त्वाप्सान् | ७ य ज्येष्ठमन्नां र ज्यष्ठं गृह्णां
२ सर्वेषु कोशेषु शैयाद् | श यजमानस्वावाप्सं अ | वष ज्येष्ठन्नं ग्राह्यं श ज्येष्ठं ग्राह्यं
३ व ध एतयेवंचां | ६ ? य तराभासान् | ८ वष हैवा
| ९ र-वर्जं सर्वत्र शंयात् |

तद् आहुर् यद् एतस्य दीर्घसत्त्रिणो ऽग्निहोत्रं जुह्वतो ऽग्नि- | योन्‍याम् एवैतद् रेतः प्रतिष्ठापयति । अनुष्ठ्यास्य रेतस् सिक्तं
होत्रं दुह्यमानं स्कन्देत् किं तत्र कर्म का प्रायश्चित्तिर् इति । यद् | प्रजायते य एवं वेद । अमुतो वै पर्जन्यस् स्कन्दती हौषधयो वन-
एव तत्र स्थाल्यां परिशिष्टं स्यात् तेन जुहुयात् ॥ | स्पतयो जायन्ते । पुरुषाद् रेतस् स्कन्दति पशुभ्यः । तत इदं सर्वं
यद्य् उ नीची स्थाली स्याद् अपि वा भिद्येत किं तत्र कर्म का | प्रजातम् । स विद्याद् उप मा देवाः प्राभूवन् प्रजातिर् मे भूयस्य्
प्रायश्चित्तिर् इति । स्कन्नप्रायश्चित्तैर्१ वाभिमृश्य अस्कन्न् अभित | अभूच् श्रेयान् भविष्यामीति । तथा हैव स्यात् ॥
इति । अथ यद् अन्यद् विन्देत् तेन जुहुयात् ॥ | अथो यत्रैतद् विभिन्द्ये२ तद् उदपात्रं वैवोदकमण्डलुं वोपानिनयेद्
यदा वै स्कन्दत्य् अथ धीयते । रेतो वै पयो योनिर् इयम् । | भूर् भुवस् स्वः३ इति एताभिर् व्याहृतिभिः५ । एता वै व्याहृतयस्
सर्वप्रायश्चित्तयः । तद् अनेन सर्वेण प्रायश्चित्तिं कुरुते ॥ ५३ ॥

अस्यां कण्डिकायां ल-कोशस्य | २ रवश °ती | ५ य रश व्याहृतीभिः
पाठा उदाहर्तुं न शक्याः ॥ | ३ य व ष स्कन्नं रश विकन्नं | ६ रश °तं
१ रश यद् | ४ श सुवर् |

अथैतानि कपालानि संचिन्य यत्राहवनीयस्य भस्मोद्धृतं | नास्येदं स्वर्ग्यम् इव भविष्यतीति तथा हैव स्यात् ॥
स्यात् तद् उपनिकिरेत् । एतद् एवात्र कर्म ॥ | इत्थम् एव कुर्यात् । यत्रैव स्कन्देत् तद् उपविशेत् । अथास्मिन्
अथो खल्व् आहुर् यत् प्राग् उद्धृतस्य स्कन्देत् किं तत्र कर्म का | स्थालीम् आहरेयुस् स्रुवं च स्रुचं१ च१ निर्णिज्य । तद् अद् एवा-
प्रायश्चित्तिर् इति । यद् एव तत्र स्रुचि परिशिष्टं स्यात् तेन | स्योच्छेष्यामित्य् उक्तं भवति । अथ यथोक्तीतम् उह्नीय समिधम्
जुहुयात् ॥ | आदाय प्राङ् प्रेयात् । तद् यथा प्रत्युत्थायामित्रान्२ पचेद् एवम्
यद्य् उ नीची स्रुक् स्याद् अपि वा भिद्येत किं तत्र कर्म का प्राय- | एवैतद् आवृर्त्ति पाप्मानम् अपहत्यौहुतिं३ प्राप्नोति । तद् उ हैक
श्चित्तिर् इति । तस्योक्तः प्रत्यभिमर्शः ॥ | उपेव लभन्ते । अहुतं तस्य यस्याग्निहोत्रोच्छिष्टेन जुह्वति यातयामं
तद् उ हैके तत एव प्रत्येत्योन्नयन्ति । तद् उ तथा न कुर्यात् । | ह्य् एतद् इति वदन्तः । तद् उ तथा न विद्यात् । यदा वा एतद्
यो ह तत्र ब्रूयाद् यद् अनेनाग्निहोत्रेणाचिकीर्षीन् न्यूवृत्तत् तस्मान् | आयातयामं४ भवत्य् अथैतस्यापि हविरातङ्कनं कुर्वन्ति ॥ ५४ ॥

अस्यां कण्डिकायां ल-कोशस्य | १ यरश नास्ति | ३ व-ष-वर्जं अपनन्त्या
पाठा उदाहर्तुं न शक्याः ॥ | २ य व ष ॰मित्रान | ४ यरश ॰म

तद् आहुर् यद् एतस्य दीर्घसत्त्रिणो ऽग्निहोत्रं जुह्वतो१ ऽग्नि- | एव प्रत्यूह्य तेष्व् एवैनत् तूष्णीं निनयेत् । तन् न हुतं नाहुतम् ।
होत्रं दुह्यमानम् अमेध्यम् आपद्येत किं तत्र कर्म का प्रायश्चित्तिर | अग्निर् अनुनिनयेत् । अग्निर् एवैनद् आप्नोति । अथ यद् अन्यद्
इति२ । तद् उ हैके होतव्यम् एव मन्यन्ते न वै देवाः कस्माच् | विन्देत् तेन जुहुयात् ॥
चन बीभत्स३ इति वदन्तः । तद् उ तथा न विद्यात् । पुरुषो | अथो खल्व् आहुर् यद् अधिश्रितम् अमेध्यम् आपद्येत किं तत्र
न्वेव४ बीभत्सेयाद् बीभत्सते बीभत्सान्ताइडु५ देवाः । इत्थम् एव | कर्म का प्रायश्चित्तिर् इति । येष्व् एवाङ्गारेष्व् अधिश्रितं स्यात्
कुर्यात् । गार्हपत्यस्यैवोष्णं भस्म निरूह्य तस्मिन्न् एनत् तूष्णीं | तान् एव प्रत्यूह्य तेष्व् एवैनत् तूष्णीं निनयेत् । तन् न हुतं
निनयेत् । तन् न हुतं नाहुतम् । अग्निर् अनुनिनयेत् । अग्निर् | नाहुतम् । यद् अहैतत् तेषु निनयति तेन हुतं यद् व् एनांस्
एवैनद् आप्नोति । अथ यद् अन्यद् विन्देत् तेन जुहुयात् ॥ | तेनो एवानुगमयति तेनो अहुतम् । अग्निर् अनुनिनयेत् ।
अथो खल्व् आहुर् यद् दुग्धम् अमेध्यम् आपद्येत किं६ तत्र कर्म | अग्निर् एवैनद् आप्नोति । अथ यद् अन्यद् विन्देत् तेन जुहुयात् ॥
का प्रायश्चित्तिर् इति । येष्व् एवाङ्गारेष्व् अधिश्रयिष्यन् स्यात् तान् | अथो खल्व् आहुः— ॥ ५५ ॥

अस्यां कण्डिकायां ल-कोशस्य | १ ! एवं सर्वत्र । शतपथब्राह्मणे | ४ ! एवं र-वर्जं सर्वत्र । र नेव
पाठा उदाहर्तुं न शक्याः ॥ | १२.४.२.२ न वै देवाः कस्माच् | ५ ? एवं यर वष । श वीभत्संतां
१ र श नास्ति | चन बीभत्सन्ते । वीभत्सन्ताइडु | ऽडु
२-२ रश आपद्ये कमाति | तु देवाः । | ६ रश किसु

—यत् प्राग् उद्धृतम् अमेध्यम् आपद्येत किं तत्र कर्म का प्रायश्चित्तिर इति । तद् उ हैके होतव्यम् एव मन्यन्ते प्रेतम्
एतन् नैतस्याहोमः कल्पत इति वदन्तः । अथ हैके ऽग्निर् अभ्यासिच्य परासिञ्चन्ति । तद् उ तथा न कुर्यात् । यो ह तत्र

१.६० ] जैमिनीयब्राह्मणम् [ १७
ब्रूयात् पराङ् वा अयम् इदम् अग्निहोत्रम् असिक्षत्¹ परासेक्ष्यते
ऽयं यजमान इति तथा हैव स्यात् । इत्थम् एव कुर्यात् ।
आहवनीय एव समिधम् अभ्याधायाहवनीयस्यैवोष्णं भस्म
निरूह्य तस्मिन्न् एनत्² तूष्णीं निनयेत् । तन् न हुतं नाहुतम् ।
अग्निर् अनुनिनयेत् । अग्निर् एवैनद् आप्नोति । अथ यद् अन्यद्
विन्देत् तेन जुहुयात् ॥
अथो खल्व् आहुर् यद् अववर्षेत् किं तत्र कर्म का प्रायश्चित्तिर्
इति । स विद्याद् उपरिष्टान् मा शुक्रम् आगात् प्रजातिर्³ मे
भूयस्य् अभूत् श्रेयान् भविष्यामीति । तथा हैव स्यात् ॥
अथो खल्व् आहुर् यत् पूर्वस्याम् आहुतौ हुतायाम् अङ्गारा
अनुगच्छेयुः कोत्तरां जुहुयाद् इति । य एव तत्र शकलो ऽन्तिकस्
[

Here is the complete and faithful line-by-line transcription of the Sanskrit text from the provided image of the Jaiminīya-Brāhmaṇa (जैमिनीयब्राह्मणम्):

१८ ] जैमिनीयब्राह्मणम् [ १.६३
भुवर् स्वर् इत्य् एताभिर् व्याहृतिभिः । एता वै व्याहृतयस् सर्वप्रायश्चित्तयः । तद् अनेन सर्वेण प्रायश्चित्तिं कुरुते ॥
अथो खल्व् आहुः— ॥ ६० ॥

अस्यां कण्डिकायां ल-कोशस्य पाठा उदाहर्तुं न शक्याः ॥
१ य त्व र त्वा व ष कृत्वं श त्वं
२ एवं सर्वेषु कोशेषु
३ ? व सुस्पष्टं श स्पृष्टं
४ सुस्पृष्टं
४ र त्वं व सं
५ य र व ष दुहित श दुर्हेत
६ एवं सर्वेषु कोशेषु

—यद अभ्रयो ऽनुगच्छेयुः किं तत्र कर्म का प्रायश्चित्तिर् इति ।
तम् उ हैक उल्मुकाद्¹ एव निर्मन्थन्ति² । यतो वै मनुष्य-
स्यान्ततो नश्यति ततो वाव स तस्य प्रायश्चित्तिम् इच्छत इति
वदन्तः । तद् उ तथा न विद्यात् । उल्मुकं ह्य् एव तत आदाय
चरेद् उल्मुंकस्य वाववक्षन्³ । इत्थम् एव कुर्यात् । उल्मुंकाद्
एवापच्छिद्यारण्योर् अभिविमन्थेत् । उप⁴ ह तं कामम् आप्नोति
य उल्मुंकमध्यायाम् उपो तं यो ऽरण्योः ॥
अथो खल्व् आहुर् यद् आहवनीय उद्धृतो ऽनुगच्छेत् किं तत्र कर्म
का प्रायश्चित्तिर् इति । अनुगतो वा एष तावद् भवति यावद्
गार्हपत्यो नानुगच्छति । स यद्य् अपि वहू इव कृत्वो ऽनुगच्छेत्
पुनःपुनर् एवैनम् उद्धरेत् । एतद् एवात्र कर्म ॥
अथो खल्व् आहुर् यद् आहवनीय उद्धृते गार्हपत्यो ऽनुगच्छेत् किं
तत्र कर्म का प्रायश्चित्तिर् इति । तम् उ हैके तत एव प्राञ्चम्⁵
उद्धरन्ति । तद् उ तथा न कुर्यात् । यो ऽङ्गे⁶ तत्र ब्रूयात् प्राचो
म्वा अयं यजमानस्य प्राणान् प्रावृक्षन् मरिष्यत्य् अयं यजमान
इति तथा हैव⁷ स्यात् ॥
तम् उ हैके तत एव प्रत्यञ्चम् आहरन्ति । प्राणो वै गार्हपत्यो
ऽपान आहवनीयः । संविदानौ वा इमौ प्राणापानाव् अन्नम् अत्त
इति वदन्तः । अथो गृहो वै गार्हपत्यः । प्रतिष्ठो वै गृहाः । स य
एनं तत्र ब्रूयात् प्र म्वा अयम् अस्य प्रतिष्ठाया अच्छेदि मरिष्यत्य्
अयं यजमान इति तथा हैव स्यात् ॥
तम् उ हैके गार्हपत्य एवम् अवधिष्वोपसमादधति । तद् उ तथा
न कुर्यात् । यो ह तत्र ब्रूयाद् अग्नाव् अन्ध्य् अग्निम् अजीजनत्
⁸क्षिप्र्रे अस्य⁹ द्विखन् भ्रातृव्यो जनिष्यत इति तथा हैव¹⁰ स्यात् ॥
तम् उ हैके ऽनुगमय्य मन्थन्ति । तद् उ तथा न कुर्यात् । यो ह
तत्र ब्रूयाद् अपि यत् परिशिष्टम् अभूत् तद् अजीजसन् नास्य
दायादश् चन परिशेक्ष्यत¹¹ इति तथा हैव स्यात् ॥
इत्थम् एव कुर्यात् । अरण्योर् एव समारोहयेत्
अयं ते योनिरृत्वियो यतो जातो अरोचथाः ।
तं जानन्नग्न आरोहाथा नो वर्धया रयिम अथा नो वर्धया गिरः ॥
इति । वास उद्बवसाय जुह्वद् वसेत् । नवावसाने हास्योभयतोरात्रं
हुतं भवति नो कांस्य चन परिचक्षां कुरुते ॥
स प्रातर् भस्मोद्धृत्य शकृत्पिण्डेन परिलिप्य यथायथम् अग्नीन्
आदधीत । एतद् एवात्र कर्म ॥
अथो खल्व् आहुर् यद् आहवनीयम् अनुद्भूतम्— ॥ ६१ ॥

अस्यां कण्डिकायां ल-कोशस्य पाठा उदाहर्तुं न शक्याः ॥
१ य व श ष उन्मुकाद्
२ उल्मुकाद्
२ ष निर्मन्थयन्ति
३ कोशेषु उन्मुं, उम्मुं वा
४ य र व वाववृक्षिन्न्
श वावव्रंश्चिन्नू ष वावृक्षन्नू
५ सर्वेषु कोशेषु उपा-
६ सर्वेषु कोशेषु प्रत्यांचम्
१२ सर्वेषु कोशेषु ०पेक्षत
७ य व ष इ
८ श-वर्जं सर्वेषु कोशेषु द्वैवा
९ र व श हैवा
१०–१० ? सर्वेषु कोशेषु क्षिप्रस्य
११ व ष हैवा

—अभ्यू अस्तम् इयात् किं तत्र कर्म का प्रायश्चित्तिर् इति ।
एतस्माद् ध वै विश्वे देवा अपक्रामन्ति यस्यानुद्भूतम्
अभ्य् अस्तम् एति । स दर्भेण सुवर्णं हिरण्यं प्रबध्य पश्चात्
धरेत् । तद् एतस्य रूपं क्रियते य एष तपति । अह्नो वा एतद्
रूपम् । तद् अह्नो रूपं क्रियते । अथैध्मम्¹ आदीप्य प्राञ्चं हरेयुः ।
तम् उपसमाधाय चतुर्गृहीतम् आज्यं गृहीत्वा विश्वेभ्यो देवेभ्यस्
स्वाहा इति जुहुयात् । तद् यथा वा अदवद² आवसथवासिनं कुद्धं
यन्तम् उक्तवेहता वानुमन्त्रयेतान्येन वा प्रियेण धास्रैवम् एव तद्
विश्वान् देवान् अनुमन्त्रयते । ते हास्मै सर्व एवाक्रुद्धा भवन्ति ॥
अथो खल्व् आहुर् यद् आहवनीयम् अनुद्धृतम्³— ॥ ६२ ॥

अस्यां कण्डिकायां ल-कोशस्य पाठा उदाहर्तुं न शक्याः ॥
१ ष तथैधमम्
२ ? एवं सर्वेषु कोशेषु
३ य-वर्जं सर्वत्र उद्धृतम्

—अभ्युदियात् किं तत्र कर्म का प्रायश्चित्तिर् इति । एत-
स्माद् ध वै विश्वे देवा अपक्रामन्ति यस्यानुद्भूतम्
अभ्युदेति । स दर्भेण रजतं हिरण्यं प्रबध्य पुरस्ताद् धरेत् । तच्
चन्द्रमसो रूपं क्रियते । रात्रेर् वा एतद् रूपम् । तद् रात्रे रूपं
क्रियते । अथैध्मम्¹ आदीप्यान्वञ्चं हरेयुः । तम् उपसमाधाय
चतुर्गृहीतम् आज्यं गृहीत्वा विश्वेभ्यो देवेभ्यस् स्वाहा इति जुहु-
यात् । यत्र वै दीप्तं तन्नेतद् इह गार्हपत्य इत्य् एव विद्वान् उद्ध-
रेत् । असाव् एव बन्धु² । अथ³ हैक आहुर् एते ह⁴ वै स्वर्गं लोकं
पश्यन्तो जुह्वति य आदित्यम् इति । स यो वा ह्वै गतश्रीस्
स्याद् यो वास्माल्⁵ लोकात्⁶ क्षिप्रे प्रजिगांसैत् स उदितहोमी
स्यात् ॥
अथो खल्व् आहुः— ॥ ६३ ॥

१.६५ ] जैमिनीयब्राह्मणम् [ १९
अस्यां कण्डिकायां ल-कोशस्य श अधेल्लिमू ४ वष अधिपाठः यदग्नय संसृज्येरन्
पाठा उदाहर्तुं न शक्याः ॥ २ यर बद्ध्वा श बद्धां ५ र-वर्जं सर्वेषु कोशेषु अस्मान्
१ यर अथेत्मन् वष यथेद्धम् ३ श नास्ति ६ सर्वेषु कोशेषु लोकान्
—यद् अग्नयस् संसृज्येरन् किं तत्र कर्म का प्रायश्चित्तिर् इति । इति । अथ याज्या
स यदि परस्ताद् अन्यो ऽभिदहन्न् एयात् स विद्यात् परस्तान् त्वाम् अग्ने मानुषीर् ईळते विशो होत्राविदं विविचिं रत्नधातमम् ।
मा शुकम् आगात् प्रजातिर् मे भूयस्य् अभूच् श्रेयान् भविष्या- गुहा सन्तं सुभग विश्वदर्शतं तुविष्वणसं सुयजं घृतश्रियम् ॥
मीति । तथा हैव स्यात् । यदि त्व् अस्य हृदयं विलिखेद् अग्नये इति । अथो हैनया पाप्मना व्यावृत्समानो यजेत । क्षिप्रे हैव
विविचय इष्टिं निर्वपेत् । एता एव पञ्चदश सामिधेनीर वार्त्रघ्नाव् पाप्मनो व्यावर्तते ॥
आज्यभागौ १विराजौ संयाज्ये१ । अथैते याज्यानुवाक्ये यदि त्व् अयम् इतो ऽभिदहन्न् एयाद् अग्नये संवर्गायैष्टिं
वि ते विष्वग् वातजूतासो अग्ने भामासश् शुचे शुचयश् चरन्ति । निर्वपेत् । एता एव पञ्चदश सामिधेनीर् वार्त्रघ्नाव् आज्यभागौ
तुविम्रक्षासो दिव्या नवग्वा३ वना वनन्ति धृषता रुजन्तः ॥ "विराजौ संयाज्ये" । अथैते याज्यानुवाक्ये—॥ ६४ ॥
अस्यां कण्डिकायां ल-कोशस्य १-१ य-वर्जं सर्वत्र विराज्ये ३ य व ष नवद्वा र वध्वा
पाठा उदाहर्तुं न शक्याः ॥ २ सर्वेषु कोशेषु तुविभ्रं श वध्ना
४-४ सर्वेषु कोशेषु विराज्ये
—मा नो अस्मिन् महाधने परा१ वर्ग भारभृद् यथा । त्वं ह्य् अग्ने अग्निना । विप्रो विप्रेण सन् सता ।
संवर्गं सं रयिं जय ॥ सखा सख्या समिध्यसे ॥
इति । अथ याज्या इति । अथो हैनया ब्रह्मवर्चसकामो यजेत । तेजस्वी हैव४ ब्रह्म-
परस्या अधि संवतो२ अवरं अभ्य् आ तर । वर्चसी भवति ॥
यत्राहम् अस्मि तं अव ॥ अथो खल्व् आहुर् यद् आहवनीयगार्हपत्यौ संसृज्येयातां किं
इति । अथो हैनया यद् आतुर्यस्य संविवृक्षेत् तत्कामो यजेत । तत्र कर्म का प्रायश्चित्तिर् इति । अग्नये वीतय इष्टिं निर्वपेत् ।
क्षिप्रे हैवास्य संवृङ्क्ते ॥ एता एव पञ्चदश सामिधेनीर् वार्त्रघ्नाव् आज्यभागौ विराजौ
अथो खल्व् आहुर् यद् अग्नाव् अग्निम् अभ्युद्धरेत् किं तत्र कर्म संयाज्ये । अथैते याज्यानुवाक्ये
का प्रायश्चित्तिर् इति । अग्नये ऽग्निमते इष्टिं निर्वपेत् । एता एव अग्न आ याहि वीतये गृणानो हव्यदातये ।
पञ्चदश सामिधेनीर् वार्त्रघ्नाव् आज्यभागौ ३विराजौ संयाज्ये३ । नि होता सत्सि बर्हिषि ॥
अथैते याज्यानुवाक्ये इति । अथ याज्या
अग्निनाग्निस् सम् इध्यते कविर् गृहपतिर् युवा । यो अग्निं देववीतये५ हविष्मं आविवासति ।
हव्यवाड् जुह्वास्यः ॥ तस्मै पावक मृडय ॥
इति । अथ याज्या इति तस्मै पावक मृडय इति ॥ ६५ ॥६
अस्यां कण्डिकायां ल-कोशस्य ३-३ य-वर्जं सर्वेषु कोशेषु विराज्ये २ व अग्निहोत्रिसमाप्तम् श अग्निहोत्रं
पाठा उदाहर्तुं न शक्याः ॥ ४ व श ह वै समाप्तम् ष हरिः ओं । शुभमस्तु ॥
१ सर्वेषु कोशेषु चरा ५ सर्वेषु कोशेषु °पीतये श्रीगुरुभ्यो नमः । जैमिन्याचार्याय
२ सर्वेषु कोशेषु संपतो ६ य हरिः ओम् । इत्यग्निनहोत्रं नमः । अग्निहोत्रि समाप्तम् ॥

२० ] जैमिनीयब्राह्मणम् [ १.६९

'प्रजननं ज्योतिः । अग्निरू दे॒वतानां ज्योतिः । विराट् वाच्य् पञ्चदशेनौजसा वीर्येण सप्तदशाय प्रजायै⁶ पशुभ्यः प्रजननाय⁷
अह्नौ संतिष्ठते । विराजं संपद्यते² । तस्माद् एष ज्योतिर् उच्यते । ज्योतिर् अदधुः । सप्तदशेन प्रजया पशुभिः प्रजननेनैकविंशाय
द्वौ स्तोमौ प्रातःसवनं वहतो यथा चक्षुश् च प्राणश् च तथा प्रतिष्ठायै ज्योतिर् अदधुः ॥
तत्³ । द्वौ स्तोमौ माध्यंदिनं सवनं वहतो यथा च श्रोत्रं च बाहू स्तोमो⁸ वा एतत् । स्तोमे ज्योतिर् दधत इति । तस्माज् ज्योतिष्टोम
च तथा तत् । द्वौ स्तोमौ तृतीयसवनं वहतो यथा मध्यं च इत्यू आख्यायते । अथ यत् स्तोमंस्तोमं⁹ सवनम् अभिप्रणयति
प्रतिष्ठा⁴ च तथा तत् ॥ तस्माज् ज्योतिष्टोम इत्यू आख्यायते । अथो यद् यज्ञस् संस्तुतो
हिंकारेण वै ज्योतिषा देवास् त्रिवृते ब्रह्मव

[Header]
१.७३ ] जैमिनीयब्राह्मणम् [ २१

क्षुद्रं मनुष्यम् अविं पशुम् । तस्माच् छुद्रो ऽनुपच्छन्दा वैश्यपतिदेवः । तस्माद् उ पादावनेज्येनेव जिजीविषति । पद्ध्यां ह्य् एनं प्रतिष्ठाया असृजत ॥ एतया वै सृष्ट्वा प्रजापतिः प्रजा असृजत । स य एतद् एवं वेद भूमानम् एव प्रजया पशुभिर् गच्छति । तस्माद् 'व् एतं यज्ञं भूयिष्ठं प्रशंसन्ति यद् अग्निष्टोमम् । प्रजापतिर्यज्ञो ह्य् एषः ॥ ६९॥२
१-१ ? य वेदम् र श वेदेंदू ल१ वेदं ल२ वेतं व वेदम् ष वेदं २ यश 'ष्टोमः ३ र प ॥ ४॥
प्रजापतिः प्रजाभ्य ऊर्जं व्यभजत् । तद् उदुम्बरस् समभवत् । प्रजापतिर् उद्गाता प्राजापत्य उदुम्बरः । वृणुते ऽन्यान् ऋत्विजो नोद्गातारम् । यद् उद्गाता प्रथमेन कर्मणौदुम्बरीम् अन्वारभते स्वयैव तद् देवतयात्मानम् आर्त्विज्याय वृणीते । ताम् अन्वारभते आयोष् ट्वा सदने सादयाम्य् अवतश् छायायां समुद्रस्य हृदये ॥ नमस् समुद्राय नमस् समुद्रस्य चक्षसे ॥ मा मा योनोर्वा' हासीः इति । यद् आह आयोष् ट्वा सदने सादयामि इति—यज्ञो वा आयुः—तस्यैतत् सदनं क्रियते । अवतश् छायायाम् इति । यज्ञो वा अवतिः । तस्यैषा छाया क्रियते यत् सदः । समुद्रस्य हृदये इति । मध्यतो वा आत्मनो हृदयम् । तस्मान् मध्यतस् सदस औदुम्बरीम् मीयते । नमस् समुद्राय नमस् समुद्रस्य चक्षसे इति । वाग् वै समुद्रो मनस् समुद्रस्य चक्षः । एताभ्याम् एवैतद् देवताभ्यां नमस्करोति । आर्त्विज्यं करिष्यन् मा मा योनोर्वा हासीः इति—साम वै योनोर्वाम्—साम्न एवैतन् नमस्करोति । आर्त्विज्यं करिष्यन् नैनं सामावहते । न सामन्त्याम् आर्तिम् आर्छति । न साम्नो हीयते य एवं विद्वान् साम्ने नमस्करोति । य एवैनम् उपवदति स आर्तिम् आर्छति ॥ ७० ॥६
१ ल व ष प्रजाभ्यां ल व श योनेर्वा ४ ? ल व श योनेर्वा
२ ? र योनोर्वा ३ ल श अपतीस् ५ ? र योनोर्वा श योनेर्वा ६ र प ॥५॥
प्रजापतेर् वा एतद् उदरं यत् सदः । ऊर्ग् उदुम्बरः । यन् मध्यतस् सदस औदुम्बरीम् मीयते मध्यत एवैतत् प्रजानाम् अन्नम् ऊर्जं दधाति । तस्मान् मध्यतो ऽशनम् अशितं धिनोति । तस्माद् यत्रैषा यातयाम्नी क्रियते तत् प्रजा अशनायुका भवन्ति । पोषुका' ह त्वै भवन्ति ॥ 'उपस्पृश्यां नोर्पस्पृश्याम्' इति मीमांसन्ते । सर्वं वावेदम् आत्मन्वत् । यस् स्वा अन्नम् अभीव कामयते तम् एवैतद् भूयिष्ठं द्वेष्टि । यद् उपस्पृशेद् अन्नाद्यं प्रथमेत्' । यन् नोपस्पृशेद अन्नाद्याद् आत्मानम् अन्तर्यात् । उपस्पृश्य नस्त्वास्पृष्टेनेवोद्वेयन्' नान्नाद्यं प्रथमति नान्नाद्याद् आत्मानम् अन्तरैति ॥ साम देवानाम् अन्नम् ऊर्ग् उदुम्बरः । यद् उद्गातौदुम्बरीं श्रयते साम्नन् एवैतद् देवानाम् अन्नम् ऊर्जं दधाति । तस्माद् यत्र साम्नात्विज्यं कुर्वन्ति तद् एव देवा भूयिष्ठम् इवादन्ति ॥ ७१ ॥८
१ ल१ व ष अशनितं ल२ अशितं ४ य र ल श ९स्पृश्यामि ७ व ष साम्नोर्त्विज्यं
२ ल व ष पोषुका ५ ? एवं सर्वेषु कोषेषु ८ र ष ॥ ६ ॥
३-३ सर्वेषु कोषेषु उपस्पृश्यानोप० ६ श श्रयेत
प्रजापतिर् उद्गातोर्ग उदुम्बरः । स एष ऊर्जि श्रितः प्रजापतिः प्रजाभ्य ऊर्जम् अन्नाद्यं विभजति । उदङ्ङ आसीन उद्गायति । उदीचीम् एव तद् दिशम् ऊर्जो भाजयति । प्रत्यङ्ङ आसीनः प्रस्तौति । प्रतीचीम् एव तद् दिशम् ऊर्जो भाजयति । दक्षिणासीनः प्रतिहरति । दक्षिणाम् एव तद् दिशम् ऊर्जो भाजयति । प्राञ्चो ऽन्य ऋत्विज आर्त्विज्यं कुर्वन्ति । प्राचीम् एव तद् दिशम् ऊर्जा भाजयन्ति । तस्माद् एषा दिशां वीर्यवत्तमोपजीवनीयतमा भूयिष्ठैः प्रीता । तस्माद् यत् प्रजा अवृत्तिं नीयन्ति' प्राचीर् एव यन्ति । एषा हि दिशां वीर्यवत्तमोपजीवनीयतमा भूयिष्ठैः प्रीता ॥ यद् उदीचीनदेवत्या उद्गातारो ऽथ कस्माद् विपर्यावृत्य दिश आर्त्विज्यं कुर्वन्तीत्य् आहुः । ब्रूयाद् दिशाम् अभिष्टयै दिशाम् अभिप्रेत्यै । तस्मात् सर्वासु दिक्ष्व् अन्नं विद्यत इति ॥ उद् दिवं स्तभानान्तरिक्षं पृण पृथिवीम् उपरेण दृंह् ॥ द्युतानस् त्वा मारुतो मिनोतु मित्रावरुणयोर् ध्रुवेण धर्मणा ॥ घृतेन द्यावापृथिवी आ पृणीथाम् ॥ सुपिप्पला ओषधीः कृधि स्वाहा इत्य् औदुम्बरीम् अभिजुहोति । इमान् एवैतल् लोकान् रसेनानक्ति ॥७२॥५
१ ल१-वर्जम् अन्यत्राधिपाठः यदुदीचीनदेवत्या उद्गातारो २? ल२ ॰त्तिन् व ष आवृत्तीन् ४ व ष तस्माद् ३? ल२ नयन्ति ५ ष स ब्रूयाद् ६ र ष ॥ ७ ॥
प्रजापतिः प्रजा असृजत । सो ऽग्निम् अपि मुखाद् असिसृक्षत । सो ऽग्निर् मुखाद् बीभत्समान ऊर्ध्वं उदद्रुत्य२ मस्तिष्कम उद्धत्यासृज्यत३ । तं देवाश् चर्षयश् चोपसमेत्याब्रुवन् विवृद्धो४ ऽयं५ म॑स्तिष्को मासुया भूत् करवामेमं कस्यां चिताचितीति६ । ते बृहस्पतिम् अब्रुवन् सोमम् अस्मिन् गृहाणेति । स बृहस्पतिर् अब्रवीत् स वा अयं क्रूर इवापूतो ऽमेध्यो' ऽश्लंतकृत२ इति । वयं त एतं 'पूतं मेध्यं४ शृतंकृतं कुर्म इत्य् अब्रुवन् । तं वै म आहरतेति । तथेति । तम् अस्मै प्रायच्छन् । तं प्रत्यगृह्णात् देवस्य त्वा

[२२] जैमिनीयब्राह्मणम् [ १.७७

सवितुः प्रसवें ऽश्विनोर् बाहुभ्यां पूष्णो हस्ताभ्यां प्रतिगृह्णामि इति ।
देवशङ्कैर वावैनं तत् प्रत्यगृह्लात् । तं प्रतिगृह्यापवयद
वसवस् त्वा पुनन्तु गायत्रेण छन्दसा सुप्रजावनिं रायस् पोषवनिम् ॥
रुद्रास् त्वा पुनन्तु त्रैष्टुभेन छन्दसा सुप्रजावनिं रायस् पोषवनिम् ॥
आदित्यास् त्वा पुनन्तु जागतेन छन्दसा सुप्रजावनिं रायस् पोषवनिम् ॥
इति । छन्दोभिश्च वावैनं तद् देवताभिश्चापावयत् । तं
पवयित्वा पश्चाद् अक्षं सादयति बार्हस्पत्यम् असि११ वानस्पत्यं
अक्षं१२ सादयित्वा गायत्रं विश्वरूपासु गायति ॥ ७३ ॥१४

प्रजापतेर् मूर्धोत्यायुपात्रम् इति । यद् आह बार्हस्पत्यम् असि इति
बृहस्पतिर् ह्य् एतम् अग्रे प्रत्यगृह्लात् । यद् आह वानस्पत्यम्
इति वनस्पतिभ्यो ह्य् एनम् अधिकुर्वन्ति । यद् आह प्रजापतेर्
मूर्धा इति प्रजापतेर् ह्य् एष मूर्धोसीत्१२ । यद् आह अत्यायु-
पात्रम् इत्य् अति ह्य् एतद् अन्यानि पात्राणि पात्रम् । यद् एतद्
देवपात्रं प्रथमं युज्यत उत्तमं विमुच्यते तेनैवात्य् अन्यानि
पात्राणि । प्र श्रेयसः पात्रम् आप्नोति य एवं वेद । तं पश्चाद्

१ य श उद्धृत्य र उद्धृत्य | ल उद्धृत्य व ष उद्धृत्य
२ ? य उपदिह्यास्सृज्यत | र ल व ष उदिह्यास्सृज्य(र ज)त | श उदितह्यास्सृजत
३ ! य निक्षुनो ल नितुनो | व ष वितुनो श निक्नवो
४ सर्वेषु कोशेषु य
५ य ल व ष मूर्°
६ ? र श ॰चितीति
७ ल मेध्य अन्यत्र मेध्ये
८ ? य र ल ष श्रितंकृत | व ष श्रितंश्रित
९-९ य र श पूतमेध्यं | ल व ष पूतंभमध्यं
१० ष-वर्जम् अन्यत्र श्रितं
११ ल१ ष अधिपाठः वानस्पत्यमसि
१२ ? र व श मूर्धोविशद्
१३ र श अक्षरं
१४ र ष ॥८॥

नमः पितृभ्यः पूर्वसद्भ्यो' नमस् साकंनिषद्वभ्यः ।
युञ्जे वाचं शतपदीं गाये सहस्रवर्तनीम् ॥
गायत्रं त्रैष्टुभं जगद् विश्वा रूपाणि संभृतम् ।
देवा ओकांसि चक्रिरे ॥
इति । यन् नमः पितृभ्यः पूर्वसद्भ्यः इति पितरो वा अत्र पूर्वे
उपसीदन्ति । न तेभ्य एवैतन् नमस्करोति नमस् साकंनिषद्वभ्यः
इति यैर् एव ब्राह्मणैस् सहोपसीदन्त्य् आर्त्विज्यं करिष्यंस् तेभ्य
एवैतन् नमस्करोति । युञ्जे वाचं शतपदीम् इति वाचम् एवैतच्
छतपदीं युङ्क्ते । गाये सहस्रवर्तनीम् इति युक्ताम् एवैनाम् एतत्
सहस्रवर्तनीं भूतां गायति । गायत्रं त्रैष्टुभं जगत् इति—एतानि वै
त्रीणि सवनानि—तान्य् एवैतान्व् आत्मन् परिगृह्णीते । विश्वा
रूपाणि संभृतम् इति—यज्ञो वै विश्वा रूपाणि—यज्ञम् एवैतेन
संभरति । देवा ओकांसि चक्रिरे इति सर्वमेव् एवैतेन यज्ञं कुरुते ॥ ७४॥६

१ र श पूर्ववत्सेम्यो | ल पूर्व सद्गचो
२ व ष ॰निम्
३ र श पूर्वसत्स्य
४ य र व ष ॰निम्
५-५ ? ल; व ष एवैनात्मन् | ल२ एवैतन्नामन्
६ र ष ॥ ९ ॥

कुसुर्विन्दो' हौद्दालकिस् सोमानाम् उज्जगौ । तम् उ हासित-
मृगा कश्यपानां पुत्रा ऊचुः को ऽनु नो ऽयं नृशंसको ऽन्त उद्गा-
यत्य् एतेमम् अनुव्याहरिष्याम इति । ते ऽनुव्याहरिष्यन्त आ-
स्तावम् उपसेदुः । स होवाच नमो ब्राह्मणा अस्तु पुरा वा अहम्
अद्य प्रातरनुवाकाद् गायत्रेण विश्वरूपासु यज्ञं संस्थापयम् । स
यथा गोभिर् गवायम् इत्वा४ श्रमणम् अवलम् अनुसंवुदेद् एवं
वावेदं यज्ञशरीरम् अनुसंवुदाम इति । ते होत्थाय प्रवव्रजुर् नमो
ऽस्मै ब्राह्मणायास्तु विदां वा अयम् इदं चकारेति । पुरा ह वा अस्य
प्रातरनुवाकाद् गायत्रेण विश्वरूपासु यज्ञस् संस्थितो भवति य
एवं वेद ॥ ७५ ॥५

१ ? य कुसुविंदो | र ल२ श असुविंदो | ल१ आसुविंदो | व ष आसुविंदो
२ य व ष अधिपाठः इति
३ य-वर्जं सर्वत्र एतेमाम्
४ ल श इत्यप
५ र ष ॥ १० ॥

तद् आहुः अध्वर्यो किं स्तुतं स्तोत्रं होता प्रातरनुवाकेनान्वशंसीद्
इति । अकर्म वयं तद् यद् अस्माकं कर्म इत्य् आह होतारं पृच्छत
इति । होतः किं स्तुतं स्तोत्रं प्रातरनुवाकेनान्वशंसीः इति । अकर्म
वयं तद् यद् अस्माकं कर्म इत्य् आह उद्गातारं पृच्छत इति । उद्गातः
किं स्तुतं स्तोत्रं होता प्रातरनुवाकेनान्वशंसीत् इति । अकर्म वयं तद् यद्
अस्माकं कर्म इति ब्रूयाद् अगासिषम्' यद् अत्र गेयम् इति । तं यदि
ब्रूयुः तमांसि वा अगासीर् न ज्योतींषि इति ज्योतींष्य् एवाहम्
अगासिषम् इति ब्रूयान् न तमांसि इति । ज्योतिस् तद् यद् ऋग्
ज्योतिस् तद् यत् साम ज्योतिस् तद् यद् देवता । एतानि वा अहं ज्योतींष्य्
अगासिषं युष्मान् एव तमसा पाप्मना विध्यति इति । तमसा
चैवैनांस् तत् पाप्मना च विध्यति ॥ ७६ ॥३

१ सर्वेषु कोशेषु अगासिष्ठ
२ ल श ते
३ र ष ॥ ११ ॥

पश्चात् प्राञ्च उपसीदन्ति । वाचम् एवैतत् सुखतो ऽवरुन्ध-
ते । यत् पुरस्तात् प्राञ्च उपसीदेयुर् वाचं पृष्ठतः कुर्वीरन् । वाग्
एषाम् उपदासुका स्यात् ॥
वाग् वै देवेभ्यो ऽपाक्रामत् । सा वनस्पतीन् प्राविशत् । सैष

छुक्रम् अपहरति । अमुष्माद् एव तत् लोकाद्
Right col has 5 lines:
Line 1: द्विषन्तं भ्रातृव्यम् अन्तरेति य एवं वेद ॥
Line 2: नाक्षम्¹ उपस्पृशेत् । यद् अक्षम् उपस्पृशेद् भ्रातृव्यै³ श्रियम्
Line 3: क्रूञ्च्यात् । अन्तरा चक्रौ प्रोहति । तस्माद् यद् अन्तरा चक्राव्
Line 4: अनसस्⁴ तद् उपजीवनीयतमम् । तस्माद् अन्तरा क्षम्ये युक्तौ⁵
Line 5: युनक्ति ॥ ७७ ॥⁶
LOOK AT THAT!
Left column has 4 lines, right column has 5 lines!
They do NOT have the same number of lines!
Look at Block 1:
Left column has 4 lines! Under line 4 of left column, there is EMPTY SPACE! Line 5 is only on the right column: "युनक्ति ॥ ७७ ॥⁶"!
Now look at Block 2:
Left column has 8 lines:
Line 1: वसवो वा एतम् अग्रे प्रौहन् । ते ऽश्राम्यन् । ते रुद्रान्
...
Line 8: बृहस्पतिर् वा एतम् अग्रे प्रौहत् । स रूपेण वर्चसा व्यार्ध्यत² ।
Right column has 8 lines:
Line 1: स ऐक्षत

२४ ] जैमिनीयब्राह्मणम् [ १.८४
फाल्गुन्य् अविद् भवत् । स यं कामयेत पापीयान् स्याद् इति
कृष्णम् अस्य पवित्रे ऽप्यस्येत् पापीयान् एव भवति । अथ यं
कामयेत नार्वाङ् न परस् स्याद् इति धूम्रम् अस्य पवित्रे ऽप्यस्येन्
नैवार्वाङ् न परो भवति । अथ यं कामयेत श्रेयान् स्याद् रुचम्
अश्नुवीतेति१ फाल्गुनम् अस्य पवित्रं कुर्याच् श्रेयान् एव भवति
रुचम् अश्नुते ॥
अस्ति हि तन्नाप्यू आदित्यस्य न्यक्तम् । तद् अन्तर्वेद्य् अवहृत्य
संमार्ष्टि वसवस् त्वा संमृजन्तु गायत्रेण छन्दसा ॥ रुद्रास् त्वा संमृजन्तु
त्रैष्टुभेन छन्दसा ॥ आदित्यास् त्वा संमृजन्तु जागतेन छन्दसा इति ॥
तद् उदीचीनदशं पवित्रवत्या वितनोति पवित्रं ते विततं ब्रह्मणस् पते
इति समष्ट्यै । तपोष् पवित्रं विततं दिवस् पदे इति स्वर्गकामस्य ।
अरूरुचद् उपसः पृश्निर अग्रयुः२ इति प्रजाकामस्य । सर्वोभिर् एव
वितनुयाद् एतेषां सर्वेषां कामानाम् उपाप्त्यै ॥
राजानम् आनयति । तम् अभिमन्त्रयते स पवस्व सुधामा देवानाम्
अभि प्रियाणि धाम ॥ त्रिद् देवेभ्यो ऽपववास् त्रिर् आदित्येभ्यस् त्रिर्
अङ्गिरोभ्यः ॥ येन सूर्येण ब्रह्मणा बृहस्पतये ऽपवथास् तेन मह्यं पवस्व ॥
सं नः पवस्व शं गवे शं जनाय शम् अर्वते ।
शं राजन्न् ओषधीभ्यः ॥
इति । शम् एवोद्गात्रे भवति शं यजमानाय शं प्रजाभ्यः ॥
[L2