हस्त्यायुर्वेद: गजशास्त्र (पालकाप्य मुनि - सम्पूर्ण गज-चिकित्सा, शरीर-रचना एवं मत्त-गज प्रबन्धन)

ातिकीर्णपा?
Wait: स्या (syā) द्धा (ddhā) or द्वा (dvā)? It is 'द्वा': d-vā.
ति (ti)
की (kī)
र्त्त (rtta) or र्ण (rṇa)?
पा (pā) or या (yā)?
Wait, look at: "स्याद्वातिकीर्तपा"? No, "स्याद्वातकिल्विषी"?
Let's look at the letters:
स्या (syā)
द्वा (dvā)
ति (ti)
की (kī)
र्ण (rṇa) with repha?
पा (pā) ॥
Wait, look at the end of line 16: 'पा ॥'.

Line 17:
अतीवस्वेदकस्तस्मै दातव्यो दन्तिनं नृप ॥ २९ ॥
Wait, "अतीवस्वेदकस्तस्मै दातव्यो दन्तिनं नृप ॥ २९ ॥"
Wait, 'दन्तिने' or 'दन्तिनं'?
Look at 'नं': it has a dot on top! 'दन्तिनं'.

Line 18:
प्रथमायाँ द्वितीयायां देयो गोधूमस्वेदकः ॥
Wait, "प्रथमायां" - is there a candrabindu or anusvara? "प्रथमायां" with anusvara.
"द्वितीयायां देयो गोधूमस्वेदकः ॥"

Line

ि): द्धिhas a top loop and a bottom loop withि. Wait, look at line 19: प्रकोपयेत्तद्ध्योमजोपहतं->द्ध्यो! In line 10, the letter has: A vertical left line of the imatra. Thenष? No, wait, look at the letter षinभेषजं(line 7): standard ष with a diagonal bar. In line 10, the letter HAS a diagonal bar! It is definitely aष! Wait, why ष? Is it गर्भाष्णिष्क्रान्तमात्रस्तुorगर्भात्निष्क्रान्तmisprinted asगर्भाष्निष्क्रान्त? Wait, what if it's गर्भाद्विनिष्क्रान्त? No, where would the ष be? Wait, what if it's गर्भाद् विनिष्क्रान्त-> wait, ifविis not there, could it beगर्भाद् निष्क्रान्त? But why the crossbar? Wait, is it a broken न्नि? In some fonts, न्निis twoनs, the upper one can look like a box, and ink smudge looks like a diagonal. Wait, what about गर्भाभिनिष्क्रान्त`?
Wait, let's look at the

५७६ पालकाप्यमुनिप्रणीते- [ ४ उत्तरस्थाने-
वयोतीतेषु हीनेषु ये चापि क्षतशोणिताः ॥
विहिताः संनिपातेश्च ग्रहणी येषु वा पुनः ॥ २५० ॥
अरसीभावं ये नागा विरग्धकवलाश्च ये ॥
क्षीरं तेभ्यः प्रदातव्यं तामेभ्यो हितमिच्छता ॥ ५१ ॥
बलवन्तो हर्ववन्तः सर्वबीजा भवन्ति ये ।
अवाविद्यता ये वा स्युर्ये चाप्यव्यथता नृप ॥ ५२ ॥
क्षीरपानं परं तेषाभारोग्याय बलाय च ॥
एवमेतन्महीपाल मनसश्च प्रसादनम् ॥ ५३ ॥
यथावदनुपूर्वेण नित्यमेव भिषग्वरः ॥
न प्रमेही पिवेत्क्षीरं न कुष्ठी श्लीपदी तथा ॥
धनुर्भिन्नाश्रिताङ्गश्च न भिन्नो नैव कामली ॥ ५४ ॥
न व्रणी न किलासी च न च पामी पिबेद्द्विपः ॥
न पिबेच्छ्लेष्मगुल्मार्त्तो जलगण्डी च वारणः ॥ २५५ ॥
एवमेतेषु रोगेषु क्षीरं वैद्यो न दापयेत् ॥
बालस्याथो प्रदातव्यमथवा बलमिच्छता ॥ ५६ ॥
इत्येते कीर्त्तिताः सम्यक्क्षीरदानस्य पञ्चन् ॥
गुणदोषाश्च विधिवद्यथावदनुपूर्वशः ॥ ५७ ॥
अतः परं प्रवक्ष्यामि क्षीरपेयगुणानृतून् ॥
क्षीरपेये यथाऽऽयुक्तमन्नपानमथैव च ॥ ५८ ॥
वातं प्रकोपयेत्पयस्तित्तं रक्तं च दूषयेत् ॥
संजातरसवीर्य्यं च वारणाय प्रदापयेत् ॥
गव्यं माहिषमाजं वा तथा पञ्चनखंस्तनम् ॥
वातपित्तप्रशमनं वृष्यं बल्यमोषधैः ॥ २६० ॥
ऋतूनां प्रतिभागेन(च) प्रवक्ष्यामि नराधिप ॥
ग्राहि त्रिकटुकयुक्तमन्नं च दापयेत् ॥ ६१ ॥
कषायमधुरं शीतं शरत्काले हितं तथा ॥
अयुग्मं च शरत्काले लवणं च विवर्जयेत् ॥ ६२ ॥
( हेमन्ते त्रिकटुकं लवणान्नं च दापयेत् ॥ )
कटुकं चैव तिक्तं च कषायमधुरं तथा ॥ ६३ ॥

• धनुर्भिन्नानिलाक्रान्तः श्ली पामिनि पाठः क०पुस्तके ॥

३ अन्नपानविध्यध्यायः ] हस्त्यायुर्वेदः । ५७७
लवणं च महातप्यं वसन्ते दन्तिनां नृप ॥
एवमृतुषुसेवेषु विमृश्य गुणदोषतः ॥ ६४ ॥
स्वबुद्धया चैव दातव्यं विमृश्य गुरुलाघवम् ॥
—:०:—
विधाषां शालयः श्रेष्ठा ब्रीहयश्च नराधिप ॥ २६५ ॥
मध्यभं यवगोधूममध्य(ध)मं कङ्गकोद्रवम् ॥
(*त्रिविधेष्वपि मार्गेषु यथावदनुपूर्वशः ॥ ६६ ॥
विधाकाले सुपतिता (?) रसं तर्पयते नृप) ॥
रसस्तर्पयते रक्तं रक्तं मांसमथापि वा ॥ ६७ ॥
मांसं तर्पयते मेदो मेदोऽस्थीनि च दन्तिनाम् ॥
अस्थिभिः पुष्यते मज्जा मज्जा शुक्रं च पुष्यति ॥ ६८ ॥
शुक्रेण तर्पितो देहो हृष्टस्तृप्तमना भवेत् ॥
सस्वोत्साहबलोपेतः स्वस्थाशनश्च जायते ॥ ६९ ॥
स्वस्थाशनतया तस्य दोषा वातादयो नृप ॥
समीभवन्त्यथारोग्यं मदस्तस्मात्प्रवर्तते ॥ २७० ॥
मदः श्रीर्बलमोजस्तेजः कान्तिरागोग्यमेव च ॥
गन्धः सत्त्वञ्चशूक्त्वं च सत्त्वमुत्साहमेव च ॥ ७१ ॥
एवमादीन्महीपाल विधा वर्धयते गुणान् ॥
एतेषामेव संशोषमभावे विधया विना ॥ ७२ ॥
उपनाहे भवेन्द्याषां यवगोधूम एव च ॥
वृत्तमांगप्रमाणेन कर्तव्येन्धीपनाहिकम् ॥ ७३ ॥
भेदकान्द्रववांश्चैव तथैवोष्णकांश्चाथ पाः ॥
देयमपचितीनाय घृतं क्षीरं च दन्तिने ॥ ७४ ॥
तथैवोदकमन्थे च ग्रीष्मकाले प्रदापयेत् ॥
एवं पेयं तथा लेह्यं भोजनं च प्रदापयेत् ॥ २७५ ॥
नरेन्द्र द्विरदेन्द्रेभ्यो य इच्छेन्मोदमात्मनः ॥
वास्तसिद्धौ च ये दृष्टा गुणा ये वास्तुकर्मणः ॥ ७६ ॥
वास्तनेस्त्वप्रदानेन गुणाः सम्यक्प्रकीर्तिताः ॥
वास्तदानांशनाद्विद्या गुणांस्तुस्तगवांस्तु ॥ ७७ ॥

• धनुश्चिह्नान्तर्गतो नास्ति पाठः कपुस्तके ।
  • १ घ. सुचरिता । २ क. ॰नश्च प्र० ।
  ७३

५७८ पालकाप्यमुनिविरचितो— [ ४ उत्तरस्थाने-
कटसंरुद्धभागानां कटस्नेहनमिष्यते ॥
तत्र ये हेतवः प्रोक्ताः कटश्रो(स्रो)तोविरोघने ॥ ७८ ॥
शरशक्त्यृष्टिखड्गानां प्रतिघातैः पृथग्विधैः ॥
प्रतिहस्ता(स्त्य)भिघाताद्वा प्रकोपदानिलस्य च ॥ ७९ ॥
वृक्षप्राकारभित्तीनां हरणाद्धृष्यतः करौ ॥
ज्वलनाभिहि(ह)तस्यापि रुष्यते दन्तिनः कटौ ॥ २८० ॥
एवं बहुविधोपायैः संनिरुद्धकटो गजः ॥
• दानपूर्णायतकटस्तिष्ठत्यल्पपरिश्र(स्र)वः ॥ ८१ ॥
सलोष्टकाष्ठेर्मातङ्गः कटान्तमभिघर्षति ॥
बहुशश्चावकिरति वालुकोदककर्दमैः ॥ ८२ ॥
लिङ्गैरैतैर्विजानीयात्संनिरुद्धकटं गजम् ॥
कटश्रो(स्रो)तोविशुद्धयर्थमिमं कुर्यादुपक्रमम् ॥ ८३ ॥
भद्रदारुहरिद्राभ्यां लवणैर्लशुनैरपि ॥
विडङ्गैः पञ्चमूलाभ्यां सेरत्नेन च दन्तिनः ॥ ८४ ॥
सर्पिःसिद्धमनिर्दग्धमन्तःश्रो(स्रो)तः प्रदापयेत् ॥
बस्तिदानेन नागस्य विशुद्धिरुपजायते ॥ २८५ ॥
माहिषं त्वथ गव्यं वा तत्र बस्तिं तु ग्राहयेत् ॥
तत्र नेत्रं दृढं बद्ध्वा काञ्चनं रौप्यमेव वा ॥ ८६ ॥
कोरटं पुष्पवृन्ताग्रं सुश्लक्ष्णं सुसमाहितम् ॥
द्वादशाङ्गुलमायामं प्रवेशे त्र्यङ्गुलं भवेत् ॥ ८७ ॥
मुद्गमात्रप्रमाणेन स्रोतसाऽथ समन्वितम् ॥
बांस्तदानेन नागस्ये कण्ठशुद्धिर्भविष्यति ॥ ८८ ॥
—:0:—
अतो गुणान्प्रवक्ष्यामि विधिवद्गात्रसेचने ॥
सर्वसेके च नागानां यथावदभिनिश्चितम् ॥ ८९ ॥
गुरुबन्धाभिघाताभ्यां विरुद्धपरिवर्तनात् ॥
विषमे कर्दमे निम्ने सलिले वाऽपि धावतः ॥ २९० ॥
स्खलनेर्भर्त्सनेर्बन्धैः प्ररोधैर्वाऽपि दन्तिनाम् ॥
अभिघातैश्च विविधैः स्तम्भो गात्रेषु जायते ॥ ९१ ॥
१ ख. सरसेन । २ क. ॰स्य विशुद्धिरुपजायते ॥ ८८ ॥ माहिष्ये(ण)
कण्ठशुद्धिर्भविष्यति न संशयः । अ° ।

३ अन्नपानविध्यध्यायः ] हस्त्यायुर्वेदः । ५७९
तथैव विषमाहाराच्छयनाद्वाऽपि दन्तिनाम् ॥
दुःस्थानाच्चापि नागानां जायते गात्ररोगता ॥ ९२ ॥
तेषां तैलेन सिक्तानां सर्पिषा वसयाऽपि वा ॥
भवन्ति मृदुभूतानि श्वयथुश्चोपशाम्यति ॥ ९३ ॥
आदीप्रस्य प्रशमनं हरणे प्रतिहस्तिनः ।
सहसा वाऽप्यभिहतस्तरक्षान्महतोऽपि वा ॥ ९४ ॥
क्षुभ्यन्ते दन्तिनोऽङ्गानि ततस्तिष्ठति वारणः ॥ २९५ ॥
स्तब्धगात्रापरकरः श्र(स्र)स्तश्रवणवालधिः ॥
भवेच्चैव ततः क्षिप्रं काष्ठभूतः सुदुर्मनाः ॥ ९६ ॥
यथोद्दिष्टप्रमाणेन सर्पिषा तस्य दन्तिनः॥
सेचनं सर्वगात्राणां विहितं नूवृतेन वा ॥ ९७ ॥
शेषैर्वाऽपि यथायोगमित्ययं विहितो विधिः ॥
─:(०):─
अतः परं प्रवक्ष्यामि शिरसो म्रक्षणे गुणान् ॥ ९८ ॥
विकृतान्यङ्कुशाग्रेण दन्तिनो घातनेन च ॥
ततो घृष्टानि सहसा कवलैः कुवलैरपि ॥ ९९ ॥
निर्वाणमुपगच्छन्ति भवन्ति च नराधिप ॥
शिरांसि स्निग्धकेशानि तथाऽलंकारमेव च ॥ ३०० ॥
दृष्टिश्च नाविला तस्य श्रो(स्रो)तश्चास्य न हन्यते ॥
कोशाद्विक्षरते मूत्रं प्रभिन्नस्य महीपते ॥ १ ॥
दन्तिनः पच्यते कोशः सर्व एव समन्ततः ॥
तस्य गैरिकयुक्तेन घृतेन परिषेचनम् ॥ २ ॥
तत्रारत्नेः प्रदातव्यं गैरिकस्य पलं भवेत् ॥
वृश्चिकाः कृकलाशा(सा)श्च तथैव गृहगोलिकाः ॥ ३ ॥
छर्दनात्क्रमयश्चान्ये बहवो वारणे हिताः ॥
रात्रौ विनिःसृता धान्नो भुजङ्गाश्च महाविषाः ॥ ४ ॥
व्यातिष्ठन्त्यप्रदीपत्वाद्व्रक्षयित्वा च तान्गजः ।
तीव्रां बाधामवाप्नोति मरणं वा नियच्छति ॥ ३०५ ॥
सुमना दुर्मनस्त्वं च कृतस्त्वं लिण्डमूत्रयोः ॥
सुखं विज्ञायते रात्रौ दीपे ज्वलति दन्तिनः ॥ ३०६ ॥

तस्माद्गजहितार्थं च रक्षणे चानुजीविनाम् ॥
गजागारे प्रदीपार्थं स्यात्तैलकुडवो नृप ॥ ७ ॥
दन्ताभ्यङ्गे तु सामर्थ्यमत ऊर्ध्वं प्रवक्ष्यते ॥
दृढौ स्थिरौ दन्तवेष्टौ करीरी चैव दन्तिनाम् ॥ ८ ॥
विषाणैः प्रहरतां च न हीयन्ते च दन्तिनाम् ॥
न राजयश्च जायन्ते स्निग्धा दन्ताश्च भूमिप ॥ ९ ॥
एतत्सर्वं महीपाल दन्ताभ्यङ्गे विधीयते ॥
नेत्राभ्यङ्गे तु सामर्थ्यमत ऊर्ध्वं शृणुष्व मे ॥ ३१० ॥
अभीक्ष्णं साधु पश्यन्ति घृताभ्यङ्गेषु योजिताः ॥
अक्षिरोगा न जायन्ते स्थिरा दृष्टिस्तु जायते ॥ ११ ॥
नेत्रजानि तु रोमाणि स्निग्धान्यस्य दृढानि तु ॥
भवन्ति न न भिद्येत दृष्टिरस्तस्य कदाचन ॥ १२ ॥
शोभते चैव नेत्रं च निर्वाणं परमेव च ॥
एतत्सर्वं महीपाल नेत्राभ्यङ्गे विधीयते ॥ १३ ॥
पादाभ्यङ्गे तु नागानां वक्ष्यते गुणविस्तरम् ॥
नखा न परिभिद्यन्ते स्थिराः पादा भवन्ति वा ॥ १४ ॥
न चाध्वनि निषीदेत न च क्षीणतलो भवेत् ॥
न जायन्ते कचाः पादे न चक्षुरुपहन्मते ॥ ३१५ ॥
सर्वश्रमविनाशाय पादाभ्यङ्गो विधीयते ॥
यथा हि पादपः सिक्तः सर्वतः परिमाणतः ॥ १६ ॥
मूलतः स्कन्धतश्चापि सत्पुष्पफलवानपि ॥
एवं स्नेहपरीषेकैर्वारणास्तु विधीयते ॥ १७ ॥
प्रीणाति रोमकूपेभ्यः प्रविष्टो मांसमेदसी ॥
रोमान्तराणि नागस्य त्रिभिर्मात्राशतैः स्थितः ॥ १८ ॥
शुद्धाः प्रविशति स्नेहस्त्वक्चतुर्भिंश्च गच्छति ॥
रक्तं व्रजति वीर्येण मात्राणां पञ्चभिःशतैः ॥ १९ ॥
षड्भिर्मांसं प्रपद्येत शतैर्मेदश्च सप्तभिः ॥
शतैरष्टाभिरस्थीनि मज्जानं दशभिर्व्रजेत् ॥ ३२० ॥
मांसं मेदोऽस्थि वाऽऽसाद्य स्वशक्तिपरिणामतः ॥
तत्रस्थः शमयेद्रोगान्वात्तपित्तकफात्मकान् ॥ २१ ॥
१ ख. घ. ॰दोऽस्थि तामासा॰ ।

४. स्नेहविध्यध्यायः ] हस्तिआयुर्वेदः। ५८१
इत्यङ्गाप्येदं शुभलघुपदयुक्तं
दाना(नं) स्नेहानां द्विरदहितं विधिज्ञः ॥
कृत्स्नं प्रोवाच क्रमगुणविधियुक्तं
विप्रो नागानां प्रथितविपुलबुद्धिः ॥ ३२२ ॥ इति ॥
इति श्रीपालकाप्ये गजायुर्वेदशास्त्रे महाप्रवचने श्रीपाठे
चतुर्थ उत्तरस्थानेऽन्नपानविधिकथनं नाम
तृतीयोऽध्यायः ॥ ३ ॥
अथ चतुर्थोऽध्यायः ।
अथ खलु भगवन्तं पालकाप्यं रोमपादोऽङ्गाधिपतिरधिकतरमपृच्छत् । ‘भग-
वन्, कति स्नेहविशेषाः, कति स्नेहपाकविशेषाः, कति स्नेहद्वाराणि, कति स्नेह-
संयोगाः, केषां च व्याधीनामुपशमनकः स्नेह उपदिश्यते, किमुत्तममध्यमा-
धमानां नागानां स्नेहप्रमाणम्, केषां च स्नेहपानं प्रदेयम्, तदशेषेणाभिधत्तां
भगवान्’ इति ॥
अथ भगवानुवाच पालकाप्योऽङ्गरोमपादाय—'शृणु भद्रमुख स्नेहान्, स्नेह-
विशेषांश्च । तद्यथा—नवनीतं घृतं मस्तिष्कं मज्जा तैलं फलतैलं मेदो वसा
शुक्रमित्येते नव स्नेहविशेषाः । तत्र शुक्रमस्तिष्कव्यपेतान्गार्य्यः प्रोवाच ।
अष्टागेतः स्नेहान्सप्ताग्निवेशः । चतुरः स्नेहांस्तेषां प्राह गौतमः सर्पिस्तैलं
वसा मज्जा चेति । भरद्वाजस्तु स्थावरजङ्गमौ द्वौ विशेषौ प्राह । स्थावरस्तु
वीरुद्वनस्पतिवानस्पत्यजः । तत्र तैलं प्रधानम् । जङ्गमस्तु पयोदधिनवनीतघृ-
तानि । तेषु घृतं प्रधानम् । पानविरेचनानुवासनोत्तरवस्तिककटवस्त्यभ्यङ्ग-
गात्रसेकनस्यकर्माणि च। एतेषु प्रयोज्याः स्नेहाः। तत्र प्रवरमध्यमाधमवारणानां
स्नेहपानं प्रदेयम् । तत्र क्लान्तपिपासितपाकलाभिभूतातियातबलक्षीणमदक्षीण-
कृशविभिन्नामाशयविकाराणां च बालवृद्धधेनुकानामकृतमुखद्वासणमकामाना-
मन्नपानेष्वप्रसक्तानां च स्नेहपानमादेयं भवति । देया च तेषां विधा स्नेहसंयुक्ता
यथाद्रोणप्रमाणविहिता । तयाऽस्य धातुवृद्धिश्छविप्रसादः सौमनस्यं यवसा-
भिनन्दनत्वं चोपजायते ॥
तत्र मात्राप्रमाणं यथाविचारं स्नेहगतमनुव्याख्यास्यामः ॥
द्रोणेऽर्धाढकीनं प्रमाणं कृत्वोत्तमस्याग्निप्रमाणस्य विचारः । स्नेहोपयोगेन

पुनराढकम्, तथा कुवलपल्लवयवसलवणविधाप्रमाणं यथोद्दिष्टमन्नपानविधौ
विधेयम्। एवमेतेन प्रमाणेन यथाद्रोणमष्टा(व)रत्निसप्तारत्निषडरत्निपञ्चारत्निचतु-
ररत्नित्र्यरत्नीनां स्नेहपानमनुविधेयं भवति । तत्र ग्रीष्मवर्षाशरद्धेमन्तशिशिर-
वसन्तेषु स्नेहपानमप्रसेयम्(?) । अथ पित्तप्रबलभूयिष्ठानां पित्तनिर्हरणार्थं
गोघृतं प्रधानमुपदिश्यते । मेदःश्लेष्मानिलव्याध्यभिभूतानां तैलमष्टारत्निप्रमा-
णस्य चत्वारिंशदाढकानि पानार्थमुपकल्पयेत् । अच्छपाने स्नेहमपि वर्धयेत् ।
भक्तस्नेहात्मभृति पञ्चविधां ह्रासयेत्तु । तथाऽऽढकविवृद्धिर्यावद्वादशाढकम् । अतो
द्वाढकविवृद्धिर्यावद्विंशत्याढकम् । अतः परं त्र्याढकविवृद्धिर्यावत्रिंशदाढकम् ।
अतः परं चतुराढकविवृद्धिर्यावत्पूर्वोद्दिष्टं स्नेहप्रमाणं स्यात् । तस्माद्ग्रहणीं पूर्व-
मेव कवलपिण्डप्रतिपानैर्दीपयित्वा सुमनसं जीर्णयवसकवलकुवलभक्तं विदित्वा
द्विपक्षशयितं वा यथाकालोत्थितमात्मशब्दानुवयसां भिषगुत्सृष्टमूत्रपुरीषं परीक्ष्य
स्नेहं पाययेत् । पीतवन्तमभिज्ञाय ऋजुवीथ्यां प्रतिवार्य द्वे पदशते त्रीणि वा
स्थानमुपानयेत् । ततोऽस्य चतुरङ्गुलोच्छ्रायं यवसमुपानयेत् । अपबद्धपर्वशष्पं
तस्योपयुज्यमानं मुखवैशद्यमुत्पादयति, पिपासां चोपहरति ॥
अथैनं लङ्घितस्नेहमभिज्ञाय लोहितकशालितण्डुलानां षष्टिकानां व्रीहीणां
विधाष्टभागस्य प्रद्रवभूयिष्ठामस्यन्दि सिद्धामलवणामस्नेहामीषदूष्णां यवागूं पाय-
येत् । पीतवन्तं चावगाहयेत् । नदीप्रस्रवणसरस्तडागानामकर्दमसलिलेऽवगाह्य
स्थानमुपनयेत् । लङ्घनप्लवनहरणीयानि यानि चान्यानि व्यायामजातीयानि
सर्वाण्येव विवर्जयेत् । अथैनं स्थानमुप•••• •••• •••पित्वा यवसेनेवोपच्छन्दयेत् ।
विधाहासं चोपनयन्प्रक्रमयेद्यवसेन । एवं प्रतिपूर्णमभिज्ञाय द्विनालिके शय्या-
भागमुपनयेत् । तस्योपनीतशय्याभागस्य श्वासो वेपथुर्ग्लानिश्चोपशाम्यति ।
शायक(शय्याक?)ाधोरणैश्चाप्रमत्तैर्मृत्तिकाभक्षणकृताद्दोषात्संरक्ष्यो भवति । मृत्तिकारक्षणं
शङ्कुमस्य हस्ते बध्नीयात् । द्विपक्षशयनं(*चैनं) चतुर्नाडिकावशेषायां रजन्यां
यथाकालोत्थितमात्मच्छन्दोपयुक्तयवसं सुमनसमभिज्ञाय द्वितीयेऽहनि स्नेहं
पाययेत्। एतेनैव क्रमयोगेन(ण) यथोद्दिष्टमष्टारत्निविशिष्टमपरन्त्यधमं दशवर्षा-
त्प्रभृति यावदशीतिकाः, तावत्स्नेहपानं नियोजयेत् । तावन्तं च कालं स्नेहं
दद्याद्यावत्स्नेहमतिसार्यते, स्निग्धमृदुलिण्डश्चाभिवर्तते ।
तत्र श्लोकः—
कोष्ठनिर्वापणार्थं तु तैलपीतस्य दन्तिनः ।
दोषाणां (णां) चानुलोमार्थं घृतपानं प्रशस्यते ॥

• कपुस्तके नास्ति ॥

४ स्नेहविध्यध्यायः ] हस्त्यायुर्वेदः । ५८३
तत्र सर्पिः पाने .... .... .... .... .... .... .... ।
सुखोष्णोदकेनावसेकः पानं ह्यनुसंभवः ॥
स्नेहपानगुणानन्यत्(न्यान्)प्रवक्ष्याम्यत उत्तरम् ।
तत्र तावत्प्रवक्ष्यामि महापीनीगुणोदयम् ॥०
तत्रोपयुक्त्या विधिवदुत्साहं जनयत्यपि ।
लाघवं चैव गात्राणामथवाऽग्नेर्विवर्धनम् ॥
अध्वनस्तूर्णगमनं महतश्चाम्भसो भवेत् ।
प्लवणं मर्दनं चैव गृहप्राकारदन्तिनाम् ॥
कर्माण्येतानि मातङ्गो गुरूण्यान्यानि यानि च ।
तानि पीनीगुणैर्युक्तः करोत्यपपरिश्रमम् ॥
दृढसर्वेन्द्रियबलः प्रसन्नत्वक्तनूरुहः ।
भवत्युत्साहसंपन्नो यथाकालप्रभेदतः ॥
दुःस्थानमथ दुःशय्यां वधबन्धाभिघातनम् ।
स्नेहपीतो विषहते शीतमुष्णं च वारणः ॥
सुखसंवर्तनप्रेक्ष्यः सुखस्थानोपवेशनः ।
भवत्यपि च मातङ्गः सुखसर्वाङ्गचेष्टितः ॥
अत ऊर्ध्वं तु नागानां सर्वसेके गुणान्शृणु ।
गुरूष्मघ्नो मलहरः स्नेहनो बलकृत्तथा ॥
मृदुकरश्चेति गुणाः षडभ्यङ्गे प्रकीर्तिताः ।
एतत्ते कीर्तितं राजन्यथा पृष्टं त्वयाऽनघ ॥
—:() :—
• अथ प्रोवाच नृपतिर्विनयेन कृताञ्जलिः ।
यस्तु दृष्टो भगवता आहारविधिविस्तरः ॥
सर्वं दास्यामि नागेभ्यो तत्ते तस्मिन्महामुने ।
गुणा ये भगवन्दृष्टा तन्मे व्याचक्ष्व पृच्छतः ॥
एकैकस्य च ये दोषा गुणाश्चैव महामुने ।
ततः प्रोवाच भगवान्पालकाप्यो महामुनिः ॥
कृत्याकृत्यविधिं सर्वं वारणानां यथाक्रमम् ।
(*शृणु सर्वमशेषेण यत्त्वं मां परिपृच्छसि ॥

• धनुश्चिह्नद्वयान्तःस्थो नास्ति पाठः कपुस्तके ॥
  • १ क. °युक्तवि°। २ क. °दतः । दुः° ।

५८४ पालकाप्यमुनिविरचितो- [ ४ उत्तरस्थाने-
बलं नागेषु राजेन्द्र प्रोक्तं प्रकृतिसंभवम् ।
तद्बलं द्विविधं भूप प्रवक्ष्यामि यथाक्रमम् ) ॥
विद्यास्नेहरसैर्युक्तं यच्च प्रकृतिसंभवम् ।
तद्धि श्रेष्ठं बलं राजन्बले बलसमाश्रितम् ॥
ततः प्रयोगे सततं विपरामर्शणे तथा ।
षड्रसा यं महीपाल आहारंविधिमाश्रिताः ॥
तेषां विभागं वक्ष्यामि यथातथ्यं महीपते ।
कषायं मधुरं शीतं पित्तघ्नं तिक्तमेव च ॥
अम्लं च लवणं चैव तस्य तीक्ष्णं च कोपनम् ।
कषायं कटुकं तिक्तं रूक्षं चानिलकोपनम् ॥
अम्लमुष्णं च लवणं स्निग्धं वातनिवृत्तये ॥
मधुरं लवणं सौम्यं शीतं च कफवर्धनम् ॥
तिक्तं च कटुकं चैव रूक्षं च कफनाशनम् ।
मधुराम्लकषायाणां लवणस्य तथैव च ॥
दद्यादरत्निपलिकं दन्तिने प्रथमे दिने ।
कटुकस्याथ कर्षं च तिक्तस्य द्विगुणं ततः ॥
भागान्वृद्ध्या क्रमः कार्यो यावत्सम्पक्प्रतिष्ठितः ।
पित्तसात्म्यस्य नागस्य परिशुद्धमुखस्य च ॥
पलानि मधुरः पिण्डषष्टिर्देया विजानता ।
तिक्तकः पञ्चहीनो वा दशभिः कटुको नृप ॥
षष्टिरेव कषायस्य लवणस्य तथैव च ।
सप्तहस्ताय दातव्यो हीनो हीनाय दन्तिने ॥
विज्ञेयो विंशतिपलः केवलस्तु प्रमाणतः ।
ज्ञेयमौषधवर्गाणां प्रमाणं पिण्डवत्प्रभो ॥
मात्रया हीनया द्रव्यं विकारं न निवर्तयेत् ।
. अधिकं कुरुते दोषं वारणस्य महीपते ॥
तस्मादग्निं बलं कालं शरीरं प्रकृतिं वयः ।
सात्म्यं सत्त्वं च विज्ञाय भिषग्भेषजमाचरेत् ॥
द्रोणे तु विंशतिपलं भेषजानां विधीयते ।
एतत्प्रमाणं (*घृतमनु)विधेयं भवति, अथ वातरक्तपित्तोपशमने वर्तते,

• कपुस्तकस्थोऽयं पाठः । ख-घपुस्तकयोस्तु वर्णानां त्रुटिरेव स्थापिता ॥

४ स्नेहविध्यध्यायः ] हस्त्यायुर्वेदः । ५८५
श्लेष्मणश्चाऽऽधिक्यमभिनिर्वर्तयति, पित्तजातव्याधीनामुपशमने वर्तते । बल-
वर्णकरं वृष्यं कृत्स्नाङ्गबृंहणं मतम् । वर्चःसंघातकरमग्निदीपनं श्वयथुगात्ररोगप्र-
शमनं रक्तगुल्मशोणिताण्डवातरोगोत्कर्णकवातानाहस्कन्धसर्वाङ्गरोगपाण्डुरोग-
तृणशोषिशिरोभितापगात्रशोफशूलविचुन्मालीकदम्बपुष्पहस्तग्रहमन्याग्रहाक्षि-
रोगसमुत्थनां च सर्वेषामुपशमने सर्पिर्वर्तते । तत्र तैलं पित्तं वर्धयत्युष्णवीर्य-
त्वात् , कटुकषायत्वाच्च श्लेष्माणमुपशमयति । त्वग्वर्णप्रसादजननं मृदुकरण-
मेकाङ्गगतानां च व्याधीनां सर्वाङ्गगतानां च, विबन्धभेदनम्, कण्डूकृमिहरम्,
कोष्ठविशोधनम्, आक्षेपकानां च बाह्याभ्यन्तरायामज्जवगण्डग्रहाभिस्थ

शरभशार्दूलसृमरचमरवतरवृषभोष्ट्ररुरुगवयगोधाश्वाविधशल्यकत्तमालकुररमां-
सैैर्यथोद्दिष्टप्रमाणैरसंस्कृतं युक्ताम्ललवणं नातिस्निग्धं च भोजनं दद्यात् ।
ततः कुलीरशङ्खनकशिशुमाररोहितमत्स्यकूर्ममहाशकलपाठीनवर्मिणाम् ।
तैलोदकपिप्पलीमरिचसैन्धवलवणसंयुक्तेन मातुलुङ्गरसविस्फार्जितेनार्जकपत्र-
च्छन्नसुगन्धेन रसेन यथोद्दिष्टप्रमाणेन भोजयेत् । एतैरेव मांसैर्यथोद्दिष्टैः सुक-
ल्पितैर्दधिघृतमरिचसैन्धवशृङ्गवेरगुडशर्करामाधुर्योपगतं सुसंस्कृतमुपकल्पयेद्वे-
सवारम् । तेनास्य वर्धितशरीरस्य स्थिरकठिनमांसजाड्याद्व्यायामासमर्थं च
विप्रेक्ष्यते । गोऽजाविमहिषीणां सुसारेण दध्ना युक्तानि भोजनान्युपकल्पयेत् ।
तथा गुडकृशरादधिपिण्याकरससंयुक्तं पिण्डं भोजन

Here is the line-by-line transcription of the Sanskrit text from the page:

४ स्नेहविध्यध्यायः ] हस्त्यायुर्वेदः । ५८७
प्रशान्तिमुपगच्छन्ति, वक्षसश्च बलशुद्धिमनुजनयति, पूर्वकायः प्रबली भवती-
त्येतदनुभक्तिकं स्नेहपानमुपदिशन्त्याचार्याः ॥
अत ऊर्ध्वं षडृतुविभागजं स्नेहपानविधिमनुव्याख्यास्यामः ॥
यदा तु ग्रीष्मे-विततमयूखः सविता मध्यमकोष्ठमुपगतो भवति, तदा वायुः
प्रबलो भवति । खरपरुषोष्णभावात्कालस्य तद्वायुरभिभवति, तदा तु वार-
णानां नानाविधलिङ्गवेदनाश्च विकारान्कुरुते । तदा तैलमसंस्कृतं त्रिभागज-
लसंयुक्तं मासमेकं खेजाकमथितमच्छं दापयेत्पूर्वाह्ने । ततः प्राप्ते मध्याह्ने
चावगाह्य यथा चतुर्गुणसंयुक्तं तृणमुपयोजयेत्, विधां (*चास्मै यथावत्प्रमाण-
विहितां दद्यात् । मृत्तिकारक्षणं च विशेषतः कार्यम् । एतदुपयोजयेत्

५८८ पालकाप्यमुनिविरचितो- [ ४ उत्तरस्थाने-

प्रवेगप्रशमाच्छ्लेष्मणः पूर्वलिङ्गत्वं प्रायशो भवति । ततस्त्रिफलारससंयुक्त-
मयथोक्तप्रमाणं तैलं पाययेत् । अनेन कफजा विकाराः प्रशान्तिमुपगच्छन्ति ॥
अथ वसन्ते संजातबलवीर्यास्वोषधीषु प्रमुदितविहगेषु पुष्पभारावनतशा-
खिष्वाम्रकुरबकवनखण्डबहुलेषु द्विरेफानुनादिषु वनदेशेषु द्विरदपतीनां
त्रिभागप्रसन्नायुक्तं तैलं द्रापयेत् । पूर्वोद्दिष्टसामान्यक्रियाविधिग्नुष्ठेयो भवति ।
अनेन च मातङ्गाः प्रहृष्टा दीप्ताग्नयोऽनुपहतवीर्या यवसाभिनन्दिनः शुद्धमूत्र-
बस्तयः प्रसन्नवयसश्च भवन्ति । इत्येष षडृतुपानविधिर्विहितः ) पूर्वाचार्यै-
रिति । आस्वादे मधुरा विपाक ईषत्तिक्तकटुकषायां च व्युपगतफेना नातिबल-
वती सुरो तच्छील्याभिपूजिता भिषग्भिरुपयोज्या नागानां भवति द्रोणे
द्व्याढकं तु पयः सर्पिषोऽर्धाढकं विनीय दापयेत् । अथैव द्रोणे ततः प्रभृति यथा-
प्राणप्रमाणेन पयसः सर्पिषश्च वृद्धिरनुष्ठेयो भवति । एवमेतत्सर्पिःक्षीरपानमध्व-
क्रान्तस्तच्छविरदुर्बलकृष्यबालबलक्षीणभ्रममथितविष्वकतार्यातिनीतभारक्रा-
न्तधातुकोपहतशोणितपित्तपित्तातिसारविषसंसर्गोपहतदेहगात्ररोगाभिभूतानां
मदपरिस्रावक्षीणां क्षीणदेहानां नव(ग्र)हाणां प्रशस्तं भवति । न तु क्रान्तपीत-
पानीयमूर्छितश्लेष्मगुल्ममूत्राघातापष्टमेहीकृमिकोष्ठामाशयविकारगलग्रहात-
र्द्धाभिभूतानाम् । मृत्तिकाभ्यवहारिणां (च) क्षीरपानमप्रदेयं भवति ।
मस्तिष्कमज्जाघृतनवनीतं तिलतैलं फलतैलमेदोवसाः सर्वाण्येव च यथो-
र्द्दिष्टानि च प्रमाणतः पयांसि रसांश्च जाङ्गलभूशयानां च महति कटाहे समा-
लोड्य मृद्वग्निना पचेत्, शनैर्दर्य्याऽवघट्टयेत् । तत्संजातफेनमभिगतद्रव्यरसं
वृत्तगुलिकमात्रानुपहतमविदग्धमभिविज्ञाय दर्व्या तदौषधमुद्धृत्योद्वर्त्तनकृत-
मादाय तत्र मृदुपाकं तैलं पक्त्वा व्रणविधिषु योज्यम् । नागानां बल्यं स्थिरी-
करणं भवति । तदा मध्यमपाकं बस्तिनस्येषु प्रयोगकुशलैर्यथाविधिविहितम् ।
इहाऽऽचार्यैरभ्यङ्गसाधनार्थं च खरपाकं प्रशस्यते । तत्राभ्यङ्गमङ्गमस्त्यङ्गाश्रयव्या-
धिप्रशमनं क्रियाप्रयोगकुशलं प्रयुक्तं मृदुकरणमध्यं व्याधितृष्णोपशमने प्राहु-
राचार्याः । तत्र सहस्रपाकं प्रधानमुपदिशन्ति । शतपाकं मध्यमम्, दशावरे,
विंशत्यपरे, कनीयन्(?)स्नेहानुगतद्रव्यांनिष्पन्नं सततभावनात् । संयुक्ततैलद्र-
व्यकपालपालं काष्ठचर्मसंसर्गोपगमतैलैर्नित्यमत्र तैलविधानं कार्यमभ्यङ्गार्थम् ।
अत ऊर्ध्वं सद्यःस्नेहविधिमनुव्याख्यास्यामः ॥

१ क. ०या चेत्युप० । २ क. ०रावच्छी० । ३ क. ०नं वाऽऽहु० । ख.
०नं चाऽऽहु० ।

वराहवसापिप्पलीलवणमज्जाघृततिलपिष्टसंयुक्तं सद्यःस्नेहः । वराहजमांस-
मूलकबदरदधियुक्तं सद्यःस्नेहः । पिप्पलीमरिवशृङ्गवेरचव्याजमोदस्थूलमत्स्य-
वसातैलैर्यवागूः सद्यःस्नेहः । स्थलकुकुटवराहमांससंयुक्ता कृशरा सद्यःस्नेहः ।
मेदोमेडुकीमत्स्यरससंयुक्तः पायसो वा सद्यःस्नेहः । पयोऽनुपानगुडतैलचूर्णसं-
सिद्धां कृशरां भोजयेत्सद्यःस्नेहः । सुसंस्कृतं वेसवारं भक्षितवतः फणिज्ज-
करससंयुक्तां सुरां पाययेत्सद्यःस्नेहः । दधिपयोयवकुलत्थबदरचूर्णसिद्धं
फाणितगर्भं गुडसंयुक्तं सद्यःस्नेह इति ॥
यदा व्यायामयोजितस्वेदानां पर्वतारोहणाध्वगमनात्परिखिन्नदेहानां
सशर्करं चाध्वगमनं मधु सेवमानानां स्थानप्रतिरुद्धानां दण्डप्राजनवृक्षलोष्टका-
ष्ठाभिघातैश्चातिमात्रविहितविच्युतभग्नशाखानां वाताद्गात्रस्तम्भापरिणमनचल-
नलङ्घनहरणीयस्तम्भनीयेषु व्यायामाव्यवायसमुत्थेष्वेवमादिषु विकारेषु संश्र-
मजनितस्वेदेषु गात्रगतेषु च विकारेषु प्रदेयोऽभ्यङ्गः सर्वगतः स्नेहोऽस्य मार्दवं
जनयति, छविं प्रसादयति, लिक्षायूकाश्चोपहन्ति, रोमकूपप्रविष्टः स्नेहः स्निग्धो-
ष्णस्वेदनमार्दवमुपजनयति, शिरास्नाय्वस्थिसंधिपेशीनां प्रसादमभिनिवर्तयति ।
चतुर्विधः स्नेहोऽभ्यङ्गेषु योज्यः । अथ शिशिरे सुभगकाले हिमपतनजातस्वेदाः
संस्तब्धशरीरा जडीभूतकरचरणप्रदेशा यदा भवन्ति द्विरदाः, तदा तेषां
तैलतैलाढककिण्वगौरकद्वादशपलं सामुद्रलवणपञ्चपलं च चूर्णीकृत्य दृषदि पेष-
यित्वा मन्दाग्निनाऽधिश्रित्य चैतत्कथितमभिज्ञायावतार्य शिरोवज्रं सर्वकायम-
भ्यञ्जयेत् । घृतेन शिरः । त्र्यहं चैवं प्रयोजयेत् । तेनास्य च्छविर्न परिपाच्यते,
वातातपहिमपतनसहिष्णुर्भवति । न चापि वातपित्तनिमित्ता विकाराः संभवन्ति ।
यदा तु प्राजनाङ्कुशाभिघातैः शिरःकर्मकृतैः प्रलेपैः क्षारैर्वा नानाविध-
वेदनाः कदम्बपुष्पीविचुन्मालिवाल्मीकपिटकाः संभवन्तीत्येवमादयो विकारा
नेत्रगताः शिरोगताश्च, तेषामुपशमननिमित्तमभ्यङ्गः सर्पिषा कार्यः । तेन घना-
ङ्कुशर्भातचारान्सम्यग्वेत्ति, तथाऽक्षीणि रोहन्ति मूर्धजातवरमस्तककेशाश्चा-
स्योपजायन्तेऽलंकाराश्चेतीत्यर्थं शिरोभ्यङ्गं दद्यात् । यदा तु प्रश्चु(स्रु)तक-
टमदराजिविभूषितस्यावकटमुखविशुद्धिस्तदा कटबस्तिविधानेन कटविशोधनं
कार्यम् । उभयतः कटविशुद्धश्रो(स्रो)तोमुखस्य वारणस्य यथावेगोपगतं दानं
सम्यक्प्रवर्तयति ॥
—:०:—
अत ऊर्ध्वं तस्य बस्तिदाननासिकागुणान्वक्ष्यामः॥
कर्णनयनग्रीवामन्याकटमुखदन्तवेष्टतालुजिह्वाक्षिशिरोदन्तोर्ध्वभागजा जत्रु-

५९० पालकाप्यमुनिविरचितो— [४ उत्तरस्थाने-
न्ता विकाराः प्राजनाङ्कुशाभिघातजाश्च विकारा न संभवन्ति । वयःस्थापन-
स्वरवर्णजननं रोमवर्णप्रसादनच्छवीजननं धमनीशिरास्नाव्यस्थिमांससंधीनां च
स्थिरीकरणं नस्यकर्मण्यस्य विधानम्, कर्मणोऽस्य वा विधानम्, गुणाश्च
व्याख्याताः ॥
—:—
अत ऊर्ध्वं बस्तिगुणान्वक्ष्यामः ॥
यथावत्तस्य विधाऽपरां शर्कटिकाशाखावातभग्नविद्युत्प्रमथिताष्ठीवप्ला-
ङ्गूलवंशवक्ष्यरूप(त्र्य)स्थिजघनकठाभागेषु सर्वाङ्गगतेषु वातविकारेषु प्रशस्तो
बस्तिः ।
तस्य विधानं यथाविधबस्तिसिद्धौ वक्ष्यामः । उत्कृष्टक्षयभागेषु शय्याभा-
गोपगतानां ये व्रणा रुधिरप्रस्राविणः, तोदभेदपरिकर्षणदाहपूरयसिका(?)-
न्विताश्च कण्डूबहुलाः पिच्छिलपरिस

३ स्नेहविध्यध्यायः ] हस्तिआयुर्वेदः । ५९१
सप्त गवां पयसश्चतुःप्रस्थे मधुकभद्रदारुणोऽर्धपलं पेषयित्वाऽधिश्रयेत् ।
प्रस्थान्पञ्चात्र तैलं पञ्चमालोक्य पाचयेत् । तदनुपदग्धं सिद्धमवतार्य बस्ति-
कर्मपानाभ्यञ्जनस्यकर्मसूपयोज्य यथार्थं सिद्धिर्भवति ।
-:०:-
अथ वज्रकतैलविधिं व्याख्यास्यामः ।
बलातिबलयोः पलशतं खण्डशः कल्पयित्वा विंशतिप्रस्थेऽपामधिश्रयेत्,
चतुर्भागावशिष्टमवतार्य निष्क्वाथं तत्राऽऽवपेत् । देवदारुमधुकरास्नाजीवक-
र्षभकाकोलीमुद्गपर्णीमाषपर्णीमेदामहामेदाच्छिन्नरुहाकर्कटशृङ्गीपयस्याकाकनाशा
इत्येतेषामौषधानां कार्षिकान्भागान्कृत्वा पयोष्टगुणं निष्क्वाथ्यानूपानां मांसानां
पलशतप्रमाणं पञ्चमं तैलप्रस्थं कृत्वाऽधिश्रयेत् । तद्यथार्थसिद्धमवतार्य सर्ववात-
जानां विकाराणां निबर्हणार्थं दद्यात् । एतेनैव निष्क्वाथेन प्रतिवापौषधैश्च पयो-
जाङ्गलर्ससनिहितैः सिद्धं सर्पिः कृत्वा पित्तजानां विकाराणामुपशमनीयं बला-
वहं मंदसंजननं दद्यात् ।
-:०:-
अथ त्रिवृतविधिमनुव्याख्यास्यामः ।
द्विपञ्चमूलं श्वदंष्ट्रा द्विदभं द्विगुच्छं द्विशेरेयकं वत्साडनीशतावरीकुलत्थय-
वबदरश्रीपर्णीमधूकानां पूर्वोद्दिष्टप्रमाणं निष्क्वाथं कृत्वा सर्वमधुरप्रतीवापः ।
अनन्तावनकुष्ठटं द्राक्षासवलोध्रहरिवरसरलभद्रदारुव्याघ्रनखरास्नाकुष्ठतगर-
हरेणुकापिप्पलीशृङ्गवेरवचापातमालपत्रनलिकोशीरमञ्जिष्ठादारुहरिद्राणां सर्पि-
स्तैलवसानां प्रस्थे प्रतिवापं कार्षिकमौषधानां भागं कृत्वा चतुर्गुणेन पयसा
संयोज्य विंशतिपलकं मांसप्रमाणं कृत्वा जाङ्गलातूपोदकानां रसं त्रिगुणं खज-
वमथितमवतार्य ततो नक्रमहिषवराहशिशुमारवसानामुपदानं कृत्वा यथार्थं
कटाहेऽधिश्रयेत् । तं मन्दाग्निना सिद्धं यथाक्रममवतार्य सिद्धलक्षणसंपन्नं
कनीयसं तृवृतमाचक्ष्महे । ततस्तद्वातसमुत्थानां शरीराणां च हस्तिनां नस्य-
कर्माभ्यङ्गोपजोनोत्तरपानेषु हितं तद्यथार्थमेवंविधानामन्येषाम् च प्रयोजयेत् ।
इत्येवं सुवृतविधिराद्यः कनीयान्व्याख्यातः ॥
अथाशीतिव्यञ्जनस्य वायोर्निबर्हणं कोष्ठानुगतशरीरस्य च वापोर्विशे-
षतः प्रशमनं जलधरसलिलविसर्गादद्विद्राप्यायितायां मेदिन्यां बस्तिनस्या-
भ्यङ्गाच्छपानादिषु सततम्रुपयुज्यमानं तेजोबलवीर्यसंपादनं चाऽऽयुषश्च प्रत्या-
नयनं रसशोणितमांसमेदोस्थिमज्जाशुक्रक्षयावसन्नानां च बलक्षीणमदक्षीणो-
त्कर्णकवातगतिहस्तग्रहदन्तरोगपादरोगगात्ररोगादितदेहानां वातस्कन्दबा-

५९२ पालकाप्यमुनिविरचितो— [४ उत्तरस्थाने-
ह्यभ्यन्तरायाममर्दितशरीरजवगण्डकशीतकष्कन्भानां वा तथा विनयकर्म-
संभवानां च गाढबन्धप्रबद्धानामुन्मथितप्रमथितसंक्लिष्टनिहितदुःखार्थदुर्विरि-
क्तानां निर्भुग्ननिर्वद्धताभिहि(ह)तभग्नावन्नतविच्युत(?) एवं निर्वेष्टिति पिष्टी-
स्थितिविमथितानामांगन्तूनां गात्ररोगाणामुपशमनाथं त्रिवृतविधिर(म)त्र
व्याख्यास्यामः । कृष्णश्वेतकषायवर्णानां तिलानां तैलमुत्पाद्य, अथातसीसर्षपै-
रण्दतैलान्युपादाय गोजाविमहिषीणां सर्पिंश्च पुनर्महिषरुरुपृषतगोजाविखरोष्ट्र-
व्याघ्रसिंहद्वीपितरक्षुश्वाविच्छल्यकवराहशिशुमारनकपाठीनतिनिशमकरकच्छ-
पचर्मिणामजगरशृगालवानराणां यथाप्रधानं यथालाभं वसाः संहृत्य, एतेषा-
मेव च महिषादीनां सत्त्वानां मस्तिष्कं प्रत्येकभाजनस्थमुपकल्पयेत् । गोजा-
विमहिषाणां सुरभितृणनिषेविणां प्राणवतां प्रभूतघवसाहाराणां पयांस्युपहार्य
महति कटाह महास्थाल्यां वाऽधिश्रयेत् । पक्त्वाऽष्टभागावशिष्टं पयोऽवतार्य
शीतीभूतं दधिवद्वलवद्भिः पुरुषैः कन्याभिर्वाऽवमथ्य क्षीरघृतमुत्पाद्य प्राज्यमेवं
क्षीरघृतकरणविधिः । तथोदकानां मत्स्यनक्रशिशुमारपाठीनचर्मिपाटलाक्षश्वा-
विच्छल्यकरोहितकर्कटकेल्लिसत्कूर्माणां च निर्यूहं कटाहेश्रियेत् । पक्त्वाऽ-
स्याष्टभागावशिष्टं प्रकल्पयेत् । तथा जाङ्गलानां लावकतित्तिर्वर्तिकककुभक्र-
करकपिज्जलर्बर्हिणकुकुटानां निर्यूहान्कृत्वा तद्द्व्यं संस्कृतानुपाचौदकानां च
हंसकारण्वचक्रवाककारनन्दीमुखाटावकबलाकामद्गुक्रौञ्चपूर्वादीनां यथा-
लाभं स्वपातान्सुसंस्कृतान्सजावमथितान्सानुपकल्पयेत् । पबवदरकुलत्थम-
धुकश्रीपर्णीसणबीजाढकीमहत्पञ्चमूलविदारिकन्दादिकं च वर्गे पूर्वोदिष्टेन प्रमा-
णेन कनीयसत्रिवृतस्य यथोद्दिष्टं प्रमाणं मन्दाग्निसिद्धं निष्क्वाथं नस्वावस्था-
यिनमुपकल्पयेत् । स्थानासनयोगाभ्यां द्विपानां देशकालपरिणामे सति*''''॥
-:o:-
अथोचितक्रियास्वपहतवीर्यां सिण्ण(?) महौषधगणमत्र व्याख्यास्यामः ॥
जीवकर्षभकौ मुद्गपर्णीमेदाच्छिन्नरुहीक्षीरकाकोलीपयस्याकर्कटशृङ्गीकाक-
नासारान्ना महामेदाषष्टीमधुकान्तासारिवासरलभद्रदारुहरिद्रवरुणनागपुष्पम-
ञ्जिष्ठारक्तचन्दनोशीरकुष्ठतगरव्याघ्रनखशतपुष्पामांसीपद्महरिवरेकुकुमकूटन्नटभ-
द्रमुस्तासूक्ष्मैलास्थूलैलाखर्जूरद्राक्षापिप्पलीमूलचव्याजमोदतेजोवतीविडङ्गशृङ्ग-
वेराणां यथाप्रमाणमनुविधाय दृषदि पेषयित्वा श्लक्ष्णमौषधगणमेकीभावमुप-
कल्प्य पयांसि सर्पिस्तैलवसामज्जा वा त्वेकीभावमुपकल्प्य मन्दाग्निसिद्धं
मध्यम्यावरोत्तरपाकं यथाविधिं साधयित्वा तेनैव च क्रमेण रसप्रायान्निर्यूहान्पु-

• 'अत्र कियान्पाठस्त्रुटितश्छिष्प्यादाशषु' इति प्रतिभाति ॥

५ बस्तिदानाध्यायः ] हस्त्यायुर्वेदः । ५९३
नरधिश्रयेत् । एवं सहस्रपाकमुत्तमम्, शतपाकं मध्यमम्, अवरं दशपाकम्,
त्रिवृतं साधयेदिति ।
तत्र श्लोकः—
एवं मया स्नेहविधिः प्रकल्पितः प्रमाणविद्भिर्विहितो यथार्थतः ॥
यथाविकारं च यथार्थतः क्रियां गजेषु कुर्याद्द्विपजां वरस्तथा ॥ इति ।
इति श्रीपालकाप्ये हस्त्यायुर्वेदे महाप्रवचने श्रीपाठे चतुर्थ
उत्तरस्थाने स्नेहविधिकथनं नाम चतुर्थोऽध्यायः ॥ ४ ॥
अथ पञ्चमोऽध्यायः ।
ऋषिं प्रश्नविदां श्रेष्ठमादित्यसमतेजसम् ॥
अङ्गराजो महाबुद्धिः पालकाप्यं महौजसम् ॥ १ ॥
सुखोपविष्टं वरदं कृतजप्यं कृताञ्जलिम् ॥
उपसंगृह्य चरणौ पप्रच्छ प्रणतो मुनिम् ॥ २ ॥
प्रजासु हितकामस्त्वं नित्यं धर्मचिकीर्षया ॥
रक्षणं च परो धर्मस्तत्र युक्तोऽहमञ्जसा ॥ ३ ॥
तन्मे बलममित्रघ्नं दन्तिनो दत्तवारणः ॥
तैरियं पृथिवी लब्धा समुद्रवसना मया ॥ ४ ॥
तेषाममितसत्त्वानां न किंचिदिह वर्तते ॥
भयमन्यत्र रोगेभ्यस्तथैषां भयमुत्तमम् ॥ ५ ॥
तेषां पुरस्तान्निखिला चिकित्सा कीर्तिता म(त्व)या ॥
मह्यं शुश्रूषवे सम्यग्भगवन्व्यक्तलक्षण ॥ ६ ॥
बस्तयो हि चिकित्सार्धं व्यापित्वात्सर्वमेव वा ॥
तेषां विधिं विशेषेण भगवन्प्रब्रवीतु मे ॥ ७ ॥
तस्य तद्वचनं श्रुत्वा पालकाप्यस्ततोऽब्रवीत् ॥
उवाच निखिलं त्वेवं विधिवत्सिद्धिदायकम् ॥ ८ ॥
गुणानुपद्रवांश्चैव कृत्याकृत्यविनिश्चयः ॥
येषु वा स्थापनं कार्यमनुवासनमेव च ॥ ९ ॥
केवलं चानुवास्या ये येषु वा स्थापनं हितम् ॥
तत्र द्रव्यप्रमाणानि स्नेहबस्तिनिरूहयोः ॥ १० ॥