हस्त्यायुर्वेद: गजशास्त्र (पालकाप्य मुनि - सम्पूर्ण गज-चिकित्सा, शरीर-रचना एवं मत्त-गज प्रबन्धन)

पुनराढकम्, तथा कुवलपल्लवयवसलवणविधाप्रमाणं यथोद्दिष्टमन्नपानविधौ
विधेयम्। एवमेतेन प्रमाणेन यथाद्रोणमष्टा(व)रत्निसप्तारत्निषडरत्निपञ्चारत्निचतु-
ररत्नित्र्यरत्नीनां स्नेहपानमनुविधेयं भवति । तत्र ग्रीष्मवर्षाशरद्धेमन्तशिशिर-
वसन्तेषु स्नेहपानमप्रसेयम्(?) । अथ पित्तप्रबलभूयिष्ठानां पित्तनिर्हरणार्थं
गोघृतं प्रधानमुपदिश्यते । मेदःश्लेष्मानिलव्याध्यभिभूतानां तैलमष्टारत्निप्रमा-
णस्य चत्वारिंशदाढकानि पानार्थमुपकल्पयेत् । अच्छपाने स्नेहमपि वर्धयेत् ।
भक्तस्नेहात्मभृति पञ्चविधां ह्रासयेत्तु । तथाऽऽढकविवृद्धिर्यावद्वादशाढकम् । अतो
द्वाढकविवृद्धिर्यावद्विंशत्याढकम् । अतः परं त्र्याढकविवृद्धिर्यावत्रिंशदाढकम् ।
अतः परं चतुराढकविवृद्धिर्यावत्पूर्वोद्दिष्टं स्नेहप्रमाणं स्यात् । तस्माद्ग्रहणीं पूर्व-
मेव कवलपिण्डप्रतिपानैर्दीपयित्वा सुमनसं जीर्णयवसकवलकुवलभक्तं विदित्वा
द्विपक्षशयितं वा यथाकालोत्थितमात्मशब्दानुवयसां भिषगुत्सृष्टमूत्रपुरीषं परीक्ष्य
स्नेहं पाययेत् । पीतवन्तमभिज्ञाय ऋजुवीथ्यां प्रतिवार्य द्वे पदशते त्रीणि वा
स्थानमुपानयेत् । ततोऽस्य चतुरङ्गुलोच्छ्रायं यवसमुपानयेत् । अपबद्धपर्वशष्पं
तस्योपयुज्यमानं मुखवैशद्यमुत्पादयति, पिपासां चोपहरति ॥
अथैनं लङ्घितस्नेहमभिज्ञाय लोहितकशालितण्डुलानां षष्टिकानां व्रीहीणां
विधाष्टभागस्य प्रद्रवभूयिष्ठामस्यन्दि सिद्धामलवणामस्नेहामीषदूष्णां यवागूं पाय-
येत् । पीतवन्तं चावगाहयेत् । नदीप्रस्रवणसरस्तडागानामकर्दमसलिलेऽवगाह्य
स्थानमुपनयेत् । लङ्घनप्लवनहरणीयानि यानि चान्यानि व्यायामजातीयानि
सर्वाण्येव विवर्जयेत् । अथैनं स्थानमुप•••• •••• •••पित्वा यवसेनेवोपच्छन्दयेत् ।
विधाहासं चोपनयन्प्रक्रमयेद्यवसेन । एवं प्रतिपूर्णमभिज्ञाय द्विनालिके शय्या-
भागमुपनयेत् । तस्योपनीतशय्याभागस्य श्वासो वेपथुर्ग्लानिश्चोपशाम्यति ।
शायक(शय्याक?)ाधोरणैश्चाप्रमत्तैर्मृत्तिकाभक्षणकृताद्दोषात्संरक्ष्यो भवति । मृत्तिकारक्षणं
शङ्कुमस्य हस्ते बध्नीयात् । द्विपक्षशयनं(*चैनं) चतुर्नाडिकावशेषायां रजन्यां
यथाकालोत्थितमात्मच्छन्दोपयुक्तयवसं सुमनसमभिज्ञाय द्वितीयेऽहनि स्नेहं
पाययेत्। एतेनैव क्रमयोगेन(ण) यथोद्दिष्टमष्टारत्निविशिष्टमपरन्त्यधमं दशवर्षा-
त्प्रभृति यावदशीतिकाः, तावत्स्नेहपानं नियोजयेत् । तावन्तं च कालं स्नेहं
दद्याद्यावत्स्नेहमतिसार्यते, स्निग्धमृदुलिण्डश्चाभिवर्तते ।
तत्र श्लोकः—
कोष्ठनिर्वापणार्थं तु तैलपीतस्य दन्तिनः ।
दोषाणां (णां) चानुलोमार्थं घृतपानं प्रशस्यते ॥

• कपुस्तके नास्ति ॥