हस्त्यायुर्वेद: गजशास्त्र (पालकाप्य मुनि - सम्पूर्ण गज-चिकित्सा, शरीर-रचना एवं मत्त-गज प्रबन्धन)

५९२ पालकाप्यमुनिविरचितो— [४ उत्तरस्थाने-
ह्यभ्यन्तरायाममर्दितशरीरजवगण्डकशीतकष्कन्भानां वा तथा विनयकर्म-
संभवानां च गाढबन्धप्रबद्धानामुन्मथितप्रमथितसंक्लिष्टनिहितदुःखार्थदुर्विरि-
क्तानां निर्भुग्ननिर्वद्धताभिहि(ह)तभग्नावन्नतविच्युत(?) एवं निर्वेष्टिति पिष्टी-
स्थितिविमथितानामांगन्तूनां गात्ररोगाणामुपशमनाथं त्रिवृतविधिर(म)त्र
व्याख्यास्यामः । कृष्णश्वेतकषायवर्णानां तिलानां तैलमुत्पाद्य, अथातसीसर्षपै-
रण्दतैलान्युपादाय गोजाविमहिषीणां सर्पिंश्च पुनर्महिषरुरुपृषतगोजाविखरोष्ट्र-
व्याघ्रसिंहद्वीपितरक्षुश्वाविच्छल्यकवराहशिशुमारनकपाठीनतिनिशमकरकच्छ-
पचर्मिणामजगरशृगालवानराणां यथाप्रधानं यथालाभं वसाः संहृत्य, एतेषा-
मेव च महिषादीनां सत्त्वानां मस्तिष्कं प्रत्येकभाजनस्थमुपकल्पयेत् । गोजा-
विमहिषाणां सुरभितृणनिषेविणां प्राणवतां प्रभूतघवसाहाराणां पयांस्युपहार्य
महति कटाह महास्थाल्यां वाऽधिश्रयेत् । पक्त्वाऽष्टभागावशिष्टं पयोऽवतार्य
शीतीभूतं दधिवद्वलवद्भिः पुरुषैः कन्याभिर्वाऽवमथ्य क्षीरघृतमुत्पाद्य प्राज्यमेवं
क्षीरघृतकरणविधिः । तथोदकानां मत्स्यनक्रशिशुमारपाठीनचर्मिपाटलाक्षश्वा-
विच्छल्यकरोहितकर्कटकेल्लिसत्कूर्माणां च निर्यूहं कटाहेश्रियेत् । पक्त्वाऽ-
स्याष्टभागावशिष्टं प्रकल्पयेत् । तथा जाङ्गलानां लावकतित्तिर्वर्तिकककुभक्र-
करकपिज्जलर्बर्हिणकुकुटानां निर्यूहान्कृत्वा तद्द्व्यं संस्कृतानुपाचौदकानां च
हंसकारण्वचक्रवाककारनन्दीमुखाटावकबलाकामद्गुक्रौञ्चपूर्वादीनां यथा-
लाभं स्वपातान्सुसंस्कृतान्सजावमथितान्सानुपकल्पयेत् । पबवदरकुलत्थम-
धुकश्रीपर्णीसणबीजाढकीमहत्पञ्चमूलविदारिकन्दादिकं च वर्गे पूर्वोदिष्टेन प्रमा-
णेन कनीयसत्रिवृतस्य यथोद्दिष्टं प्रमाणं मन्दाग्निसिद्धं निष्क्वाथं नस्वावस्था-
यिनमुपकल्पयेत् । स्थानासनयोगाभ्यां द्विपानां देशकालपरिणामे सति*''''॥
-:o:-
अथोचितक्रियास्वपहतवीर्यां सिण्ण(?) महौषधगणमत्र व्याख्यास्यामः ॥
जीवकर्षभकौ मुद्गपर्णीमेदाच्छिन्नरुहीक्षीरकाकोलीपयस्याकर्कटशृङ्गीकाक-
नासारान्ना महामेदाषष्टीमधुकान्तासारिवासरलभद्रदारुहरिद्रवरुणनागपुष्पम-
ञ्जिष्ठारक्तचन्दनोशीरकुष्ठतगरव्याघ्रनखशतपुष्पामांसीपद्महरिवरेकुकुमकूटन्नटभ-
द्रमुस्तासूक्ष्मैलास्थूलैलाखर्जूरद्राक्षापिप्पलीमूलचव्याजमोदतेजोवतीविडङ्गशृङ्ग-
वेराणां यथाप्रमाणमनुविधाय दृषदि पेषयित्वा श्लक्ष्णमौषधगणमेकीभावमुप-
कल्प्य पयांसि सर्पिस्तैलवसामज्जा वा त्वेकीभावमुपकल्प्य मन्दाग्निसिद्धं
मध्यम्यावरोत्तरपाकं यथाविधिं साधयित्वा तेनैव च क्रमेण रसप्रायान्निर्यूहान्पु-

• 'अत्र कियान्पाठस्त्रुटितश्छिष्प्यादाशषु' इति प्रतिभाति ॥