हस्त्यायुर्वेद: गजशास्त्र (पालकाप्य मुनि - सम्पूर्ण गज-चिकित्सा, शरीर-रचना एवं मत्त-गज प्रबन्धन)

५७६ पालकाप्यमुनिप्रणीते- [ ४ उत्तरस्थाने-
वयोतीतेषु हीनेषु ये चापि क्षतशोणिताः ॥
विहिताः संनिपातेश्च ग्रहणी येषु वा पुनः ॥ २५० ॥
अरसीभावं ये नागा विरग्धकवलाश्च ये ॥
क्षीरं तेभ्यः प्रदातव्यं तामेभ्यो हितमिच्छता ॥ ५१ ॥
बलवन्तो हर्ववन्तः सर्वबीजा भवन्ति ये ।
अवाविद्यता ये वा स्युर्ये चाप्यव्यथता नृप ॥ ५२ ॥
क्षीरपानं परं तेषाभारोग्याय बलाय च ॥
एवमेतन्महीपाल मनसश्च प्रसादनम् ॥ ५३ ॥
यथावदनुपूर्वेण नित्यमेव भिषग्वरः ॥
न प्रमेही पिवेत्क्षीरं न कुष्ठी श्लीपदी तथा ॥
धनुर्भिन्नाश्रिताङ्गश्च न भिन्नो नैव कामली ॥ ५४ ॥
न व्रणी न किलासी च न च पामी पिबेद्द्विपः ॥
न पिबेच्छ्लेष्मगुल्मार्त्तो जलगण्डी च वारणः ॥ २५५ ॥
एवमेतेषु रोगेषु क्षीरं वैद्यो न दापयेत् ॥
बालस्याथो प्रदातव्यमथवा बलमिच्छता ॥ ५६ ॥
इत्येते कीर्त्तिताः सम्यक्क्षीरदानस्य पञ्चन् ॥
गुणदोषाश्च विधिवद्यथावदनुपूर्वशः ॥ ५७ ॥
अतः परं प्रवक्ष्यामि क्षीरपेयगुणानृतून् ॥
क्षीरपेये यथाऽऽयुक्तमन्नपानमथैव च ॥ ५८ ॥
वातं प्रकोपयेत्पयस्तित्तं रक्तं च दूषयेत् ॥
संजातरसवीर्य्यं च वारणाय प्रदापयेत् ॥
गव्यं माहिषमाजं वा तथा पञ्चनखंस्तनम् ॥
वातपित्तप्रशमनं वृष्यं बल्यमोषधैः ॥ २६० ॥
ऋतूनां प्रतिभागेन(च) प्रवक्ष्यामि नराधिप ॥
ग्राहि त्रिकटुकयुक्तमन्नं च दापयेत् ॥ ६१ ॥
कषायमधुरं शीतं शरत्काले हितं तथा ॥
अयुग्मं च शरत्काले लवणं च विवर्जयेत् ॥ ६२ ॥
( हेमन्ते त्रिकटुकं लवणान्नं च दापयेत् ॥ )
कटुकं चैव तिक्तं च कषायमधुरं तथा ॥ ६३ ॥

• धनुर्भिन्नानिलाक्रान्तः श्ली पामिनि पाठः क०पुस्तके ॥