हस्त्यायुर्वेद: गजशास्त्र (पालकाप्य मुनि - सम्पूर्ण गज-चिकित्सा, शरीर-रचना एवं मत्त-गज प्रबन्धन)

४. स्नेहविध्यध्यायः ] हस्तिआयुर्वेदः। ५८१
इत्यङ्गाप्येदं शुभलघुपदयुक्तं
दाना(नं) स्नेहानां द्विरदहितं विधिज्ञः ॥
कृत्स्नं प्रोवाच क्रमगुणविधियुक्तं
विप्रो नागानां प्रथितविपुलबुद्धिः ॥ ३२२ ॥ इति ॥
इति श्रीपालकाप्ये गजायुर्वेदशास्त्रे महाप्रवचने श्रीपाठे
चतुर्थ उत्तरस्थानेऽन्नपानविधिकथनं नाम
तृतीयोऽध्यायः ॥ ३ ॥
अथ चतुर्थोऽध्यायः ।
अथ खलु भगवन्तं पालकाप्यं रोमपादोऽङ्गाधिपतिरधिकतरमपृच्छत् । ‘भग-
वन्, कति स्नेहविशेषाः, कति स्नेहपाकविशेषाः, कति स्नेहद्वाराणि, कति स्नेह-
संयोगाः, केषां च व्याधीनामुपशमनकः स्नेह उपदिश्यते, किमुत्तममध्यमा-
धमानां नागानां स्नेहप्रमाणम्, केषां च स्नेहपानं प्रदेयम्, तदशेषेणाभिधत्तां
भगवान्’ इति ॥
अथ भगवानुवाच पालकाप्योऽङ्गरोमपादाय—'शृणु भद्रमुख स्नेहान्, स्नेह-
विशेषांश्च । तद्यथा—नवनीतं घृतं मस्तिष्कं मज्जा तैलं फलतैलं मेदो वसा
शुक्रमित्येते नव स्नेहविशेषाः । तत्र शुक्रमस्तिष्कव्यपेतान्गार्य्यः प्रोवाच ।
अष्टागेतः स्नेहान्सप्ताग्निवेशः । चतुरः स्नेहांस्तेषां प्राह गौतमः सर्पिस्तैलं
वसा मज्जा चेति । भरद्वाजस्तु स्थावरजङ्गमौ द्वौ विशेषौ प्राह । स्थावरस्तु
वीरुद्वनस्पतिवानस्पत्यजः । तत्र तैलं प्रधानम् । जङ्गमस्तु पयोदधिनवनीतघृ-
तानि । तेषु घृतं प्रधानम् । पानविरेचनानुवासनोत्तरवस्तिककटवस्त्यभ्यङ्ग-
गात्रसेकनस्यकर्माणि च। एतेषु प्रयोज्याः स्नेहाः। तत्र प्रवरमध्यमाधमवारणानां
स्नेहपानं प्रदेयम् । तत्र क्लान्तपिपासितपाकलाभिभूतातियातबलक्षीणमदक्षीण-
कृशविभिन्नामाशयविकाराणां च बालवृद्धधेनुकानामकृतमुखद्वासणमकामाना-
मन्नपानेष्वप्रसक्तानां च स्नेहपानमादेयं भवति । देया च तेषां विधा स्नेहसंयुक्ता
यथाद्रोणप्रमाणविहिता । तयाऽस्य धातुवृद्धिश्छविप्रसादः सौमनस्यं यवसा-
भिनन्दनत्वं चोपजायते ॥
तत्र मात्राप्रमाणं यथाविचारं स्नेहगतमनुव्याख्यास्यामः ॥
द्रोणेऽर्धाढकीनं प्रमाणं कृत्वोत्तमस्याग्निप्रमाणस्य विचारः । स्नेहोपयोगेन