सामग्री पर जाएँ
सर्वकोश
संग्रह पर लौटें

गणितसारसंग्रह (महावीराचार्य - प्रो. लक्ष्मीचन्द्र जैन सविस्तार हिन्दी अनुवाद सटीक)

Ganitasarasangraha of Mahaviracharya with Hindi Translation

महावीराचार्य (अनुवादक: प्रो. एल. सी. जैन) द्वारा

DevanagariHindipublished421 पृष्ठ

-९. ४४ ] छायाव्यवहारः [ २७९
अत्रोद्देशकः
शङ्कुप्रदीपयोर्मध्यं षण्णवत्यङ्गुलानि हि ।
द्वादशाङ्गुलशङ्कोस्तु दीपच्छायां वदाशु मे षष्टिर्दीपशिखोत्सेधो गणितार्णवपारग ॥ ४२ ॥
दीपशङ्क्वन्तरानयनसूत्रम्—
शङ्कुनितदीपोन्नतिराप्ता शङ्कुप्रमाणेन ।
तल्लब्धहता शङ्कुच्छाया शङ्कुप्रदीपमध्यं स्यात् ॥ ४३ ॥
अत्रोद्देशकः
शङ्कुच्छायाङ्गुलान्यष्टौ षष्टिर्दीपशिखोदयः ।
शङ्कुदीपान्तरं ब्रूहि गणितार्णवपारग ॥ ४४ ॥
दीपोन्नतिसंख्यानयनसूत्रम्—
————————————————————————————————————————————————
उदाहरणार्थ प्रश्न
किसी शंकु और दीपक की क्षैतिज दूरी वास्तव में ९६ अंगुल है । दीपक की लौ की ऊँचाई
जमीन से ६० अंगुल है । हे गणितार्णव (गणित समुद्र) के पारगामी, मुझे शीघ्र ही १२ अंगुल
ऊँचे शंकु के संबंध में दीपक की लौ के कारण उत्पन्न होने वाली छाया का माप बतलाओ ॥ ४१½-४२ ॥
दीपक और शंकु के क्षैतिज अंतर को प्राप्त करने के लिए नियम—
(जमीन से) दीपक की ऊँचाई को शंकु की ऊँचाई द्वारा ह्रासित किया जाता है । परिणामी
राशि को शंकु की ऊँचाई द्वारा भाजित करते हैं । शंकु की छाया के माप को, इस प्रकार प्राप्त भजनफल
द्वारा गुणित करने पर, दीपक और शंकु का क्षैतिज अंतर प्राप्त होता है ॥ ४३ ॥
उदाहरणार्थ प्रश्न
शंकु की छाया की लंबाई ८ अंगुल है । दीप शिखा (दीपक की लौ) की (जमीन से)
ऊँचाई ६० अंगुल है । हे गणितार्णव के पारगामी, दीपक और शंकु के क्षैतिज अंतर के माप को
बतलाओ ॥ ४४ ॥
दीपक की (जमीन से ऊपर की) ऊँचाई के संख्यात्मक माप को प्राप्त करने के लिये नियम--
————————————————————————————————————————————————
माप है, 'अ' शंकु की ऊँचाई का माप है, ब' दीपक की ऊँचाई का माप है,
और 'स' दीपक तथा शंकु के बीच का क्षैतिज अंतर है ।
यह सूत्र पार्श्व में दी गई आकृति से स्पष्ट रूप से सिद्ध किया जा
सकता है ।
(४३) पिछली टिप्पणी में उपयोग में लाये गये प्रतीकों को ही उप-
योग में लाकर, इस नियमानुसार स = छ × (ब - अ) / अ होता है ।
(४४) अगले ४६-४७ वें श्लोकों के अनुसार शंकु की ऊँचाई का दिया गया माप १२
अंगुल है ।

२८० ] गणितसारसंग्रहः [ ९. ४५-
शङ्कुच्छायाभक्तं प्रदीपशङ्क्वन्तरं सैकम् ।
शङ्कुप्रमाणगुणितं लब्धं दीपोन्नतिर्भवति ॥ ४५ ॥
अत्रोद्देशकः
शङ्कुच्छाया द्विनिघ्नैव द्विशतं शङ्कुदीपयोः ।
अन्तरं ह्यङ्गुलान्यत्र का दीपस्य समुन्नतिः ॥ ४६ ॥
शंकुप्रमाणमत्रापि द्वादशाङ्गुलकं गते ।
ज्ञात्वोदाहरणे सम्यग्विद्यात्सूत्रार्थपद्धतिम् ॥ ४७ ॥
पुरुषस्य पादच्छायां च तत्पादप्रमाणेन वृक्षच्छायां च ज्ञात्वा वृक्षोन्नतेः संख्यानयनस्य
च, वृक्षोन्नतिसंख्यां च पुरुषस्य पादच्छायायाः सङ्ख्यानयनस्य च सूत्रम्—
स्वच्छायया भक्तनिजेष्टवृक्षच्छाया पुनस्सप्तभिराहता सा ।
वृक्षोन्नतिः साद्रिहृता स्वपादच्छायाहता स्याद्द्रुमभैव नूनम् ॥ ४८ ॥
दीपक और शंकु के क्षैतिज अंतर के माप को, शंकु की छाया द्वारा भाजित किया जाता है ।
तब इस परिणामी भजनफल में एक जोड़ा जाता है । इस प्रकार प्राप्त राशि जब शंकु की ऊँचाई के
माप द्वारा गुणित की जाती है, तब दीपक की ( जमीन से ऊपर की ) ऊँचाई का माप उत्पन्न
होता है ॥ ४५ ॥
उदाहरणार्थ प्रश्न
शंकु की छाया की लंबाई उसकी ऊँचाई से दुगुनी है । दीपक और शंकु की क्षैतिज दूरी का
माप २०० अंगुल है । इस दशा में दीपक की जमीन से ऊँचाई कितनी है ? इसी तथा गत प्रश्न में
शंकु की ऊँचाई १२ अंगुल लेकर नियम के साधन का अर्थ भलीभाँति सीख लेना चाहिये ॥ ४६-४७ ॥
जब मनुष्य की ( पाद प्रमाण में दी गई ) छाया की लंबाई का माप तथा ( उसी पाद प्रमाण
में दी गई ) वृक्ष की छाया की लंबाई का माप ज्ञात हों, तब उस वृक्ष की ऊँचाई का संख्यात्मक
माप निकालने के लिए नियम; साथ ही जब ( उसी पाद प्रमाण में ) वृक्ष की ऊँचाई का संख्यात्मक
माप तथा मनुष्य की छाया की लंबाई का संख्यात्मक माप ज्ञात हो, तब ( उसी पाद प्रमाण में ) वृक्ष
की छाया की लंबाई का संख्यात्मक माप निकालने के लिये नियम—
किसी व्यक्ति द्वारा चुने गये वृक्ष की छाया की लंबाई के माप को निज पाद प्रमाण में नापी
गई उसकी निज की छाया के माप द्वारा भाजित किया जाता है । इससे वृक्ष की ऊँचाई प्राप्त होती है ।
यह वृक्ष की ऊँचाई ७ द्वारा भाजित होकर और निज पाद प्रमाण में नापी गई निज की छाया द्वारा
गुणित होकर, निःसन्देह, वृक्ष की छाया की शुद्ध लंबाई के माप को उत्पन्न करती है ॥ ४८ ॥
( ४५ ) इसी प्रकार, ब = ( स/छ + १ ) अ
( ४८ ) यह नियम उपर्युक्त १२½ वें श्लोक के उत्तरार्द्ध में दिये गये नियम की विलोम दशा है ।
यहाँ दिये गये नियम में मनुष्य की ऊँचाई और उसके पाद माप के बीच का संबंध उपयोग में लाया
गया है ।

-९. ५२ ½ ] छायाव्यवहारः [ २८१
अत्रोद्देशकः
आत्मच्छाया चतुःपादा वृक्षच्छाया शतं पदाम् ।
वृक्षोच्छ्रायः को भवेत्स्वपादमानेन तं वद ॥ ४९ ॥
वृक्षच्छायायाः संख्यानयनोदाहरणम्—
आत्मच्छाया चतुःपादा पञ्चसप्ततिभिर्युतम् ।
शतं वृक्षोन्नतिर्वृक्षच्छाया स्यात्कियती तदा ॥ ५० ॥
पुरतो योजनान्यष्टौ गत्वा शैलो दशोदयः ।
स्थितः पुरे च गत्वान्यो योजनाशीतितस्ततः ॥ ५१ ॥
तदग्रस्थाः प्रदृश्यन्ते दीपा रात्रौ पुरे स्थितैः ।
पुरमध्यस्थशैलस्यच्छाया पूर्वांगमूलयुक् ।
अस्य शैलस्य वेधः को गणकाशु प्रकथ्यताम् ॥ ५२ ½ ॥
इति सारसंग्रहे गणितशास्त्रे महावीराचार्यस्य कृतौ छायाव्यवहारो नाम अष्टमः समाप्तः ॥
॥ समाप्तोऽयं सारसंग्रहः ॥
उदाहरणार्थ एक प्रश्न
पाद माप में निज की छाया की लम्बाई ४ है । ( उसी पाद माप में ) वृक्ष की छाया की
लम्बाई १०० है । बतलाओ कि ( उसी पाद माप में ) वृक्ष की ऊँचाई क्या है ? ॥ ४९ ॥
किसी वृक्ष की छाया के संख्यात्मक माप को निकालने के संबंध में उदाहरण—
किसी समय निज की छाया की लम्बाई का माप निज के पाद से चौगुना है । किसी वृक्ष की
ऊँचाई ( ऐसे पाद-माप में ) १७५ है । उस वृक्ष की छाया का माप क्या है ? ॥ ५० ॥ किसी नगर के पूर्व
की ओर ८ योजन (दूरी) चल चुकने के पश्चाव, १० योजन ऊँचा शैल (पर्वत) मिलता है । नगर में भी
१० योजन ऊँचाई का पर्वत है । पूर्वी पर्वत से पश्चिम की ओर ८० योजन चल चुकने के पश्चात् , एक
और दूसरा पर्वत मिलता है । इस अंतिम पर्वत के शिखर पर रखे हुए दीप नगर निवासियों को दिखाई
देते हैं । नगर के मध्य में स्थित पर्वत की छाया पूर्वी पर्वत के मूल को स्पर्श करती है । हे गणक, इस
( पश्चिमी ) पर्वत की ऊँचाई क्या है ? शीघ्र बतलाओ ॥ ५१-५२ ½ ॥
इस प्रकार, महावीराचार्य की कृति सार संग्रहनामक गणित शास्त्र में छाया नामक अष्टम व्यवहार
समाप्त हुआ ।
इस प्रकार यह सारसंग्रह समाप्त हुआ ।
( ५१-५२ ½ ) यह उदाहरण उपर्युक्त ४५ वें श्लोक में दिये गये नियम को निर्देशित करने
के लिये है ।

परिशिष्ट १

संख्याओं का अभिधान करनेवाले सामान्य और संख्यात्मक अर्थबोधक संस्कृत शब्द

शब्दसामान्य अर्थसंख्या अभिधानउद्गम
अक्षिआँख The eye२मनुष्य की दो आँखें होती हैं ।
अग्निआग Fire३होमाग्नियों की संख्या ३ है, अर्थात् , गार्हपत्य, आहवनीय और दक्षिण ।
अङ्कसंख्या Number९शून्य को छोड़कर केवल ९ अङ्क होते हैं ।
अङ्गविज्ञान का एक विभाग<br>An auxiliary division or department of science६वेदों के अध्ययन के संबंध में ६ विभाग होते हैं, अर्थात् , शिक्षा, कल्प, व्याकरण, निरुक्त, छन्दस्, ज्योतिष ।
अचलपर्वत A mountain७पौराणिक भूगोल में माने गये ७ मुख्य पर्वत जो कुलाचल कहलाते हैं; अर्थात् , महेन्द्र, मलय, सह्य, शक्तिमत्, ऋक्ष, विंध्य, पारियात्र ।
अद्रिपर्वत A mountain७अचल देखिए ।
अनन्तआकाश The sky०आकाश को शून्य समझा जाता है ।
अनलआग Fire३अग्नि देखिए ।
अनीकसेना An army८संस्कृत में ८ प्रकार की सेनाओं का उल्लेख है, अर्थात् पत्ति, सेनामुख, गुल्म, गण, वाहिनी, पृतना, चमू, अनीकिनी । ( जिनागम में गण की जगह अक्षौहिणी का उल्लेख है ।)
अन्तरिक्षआकाश The sky०अनन्त देखिए ।
अब्धिमहासागर The ocean४चार महासागर माने जाते हैं, अर्थात्, पूर्वी, दक्षिणी, पश्चिमी और उत्तरी ।
अम्बकआंख The eye२अक्षि देखिए ।
अम्बरआकाश The sky०अनन्त देखिए ।

२ गणितसारसंग्रह

शब्दसामान्य अर्थसंख्या अभिधानउद्गम
अम्बुधिमहासागर The ocean४अब्धि देखिए ।
अम्भोधिमहासागर The ocean४अब्धि देखिए ।
अश्वघोड़ा A horse७सूर्य के रथ में ७ घोड़े माने जाते हैं ।
अश्विन्घोड़े सहित Consi-७अश्व देखिए ।
ting of horse
आकाशआकाश The sky०अनन्त देखिए ।
इनसूर्य The sun१२वर्ष के बारह माहों के संवादी सूर्यों की संख्या १२ होती
है; अर्थात् , धातृ, मित्र, अर्यमन्, रुद्र, वरुण, सूर्य, भग,
विवस्वत्, पूषन्, सवितृ, त्वष्टृ और विष्णु । ये बारह
आदित्य कहलाते हैं ।
इन्दुचन्द्रमा The moon१पृथ्वी के लिये केवल एक चन्द्रमा है ।
इन्द्रइन्द्र देवता The god१४चौदह मन्वन्तरों में से प्रत्येक के लिये १ इन्द्र की दर से
Indraचौदह इन्द्र होते हैं ।
इन्द्रियइन्द्रिय An organ५इन्द्रियां पांच प्रकार की होती हैं, आँख, नाक, जीभ, कान
of senseऔर शरीर ( स्पर्शन ) ।
इभहाथी An elephant८संसार की आठ दिशा विदिशाओं की रक्षा आठ हाथी करते
हुए कहे जाते हैं । वे ऐरावत, पुण्डरीक, वामन, कुमुद,
अञ्जन, पुष्पदन्त, सार्वभौम और सुप्रतीक हैं ।
इषुधनुष An arrow५मन्मथ के पाँच बाण माने जाते हैं, अर्थात्, अरविन्द, अशोक,
चूत, नवमल्लिका और नीलोत्पल ।
ईक्षणआँख The eye२अक्षि देखिए ।
उदधिमहासागर४अब्धि देखिए ।
The ocean
उपेन्द्रभगवान् विष्णु९विष्णु के ९ अवतार माने जाते हैं ।
God Viṣṇu
ऋतुऋतु A season६संस्कृत साहित्य के अनुसार वर्षा में ६ ऋतुएँ होती हैं,
अर्थात् , वसन्त, ग्रीष्म, वर्षा, शरद्, हेमन्त, शिशिर ।
करहाथ The hand२मानव के दो हाथ होते हैं ।
करणीयजो किये जाते हैं, व्रत५जैन धर्म के अनुसार पाँच प्रकार के व्रत होते हैं, अर्थात् ,
That which hasअहिंसा, अनृत, अस्तेय, ब्रह्मचर्य और अपरिग्रह ।
to be done : an
act of devotion
or austerity

गणितसारसंग्रह ३

शब्द | सामान्य अर्थ | संख्या अभिधान | उद्गम

करिन् | हाथी An elephant | ८ | इभ देखिए ।
कर्मन् | कर्म अथवा कार्य करने | ८ | जैन धर्म के अनुसार आठ प्रकार के कर्म ( प्रकृतिबंध )
| का प्रभाव Action : | | होते हैं, अर्थात्, ज्ञानावरणीय, दर्शनावरणीय, मोहनीय,
| the effect of | | अन्तराय, वेदनीय, नामिक, गोत्रिक और आयूष्क ।
| action as its | |
| karma | |
कलाधर | चन्द्रमा The moon | १ | इन्दु देखिए ।
कषाय | संसारी वस्तुओं में आसक्ति | ४ | जैन धर्म के अनुसार कर्मों के आस्रव का एक भेद कषाय
| Attachment to | | है, जिसके चार प्रकार हैं, अर्थात्, क्रोध, मान, माया
| worldly objects | | और लोभ ।
कुमारवदन | कुमार अथवा हिंदू युद्ध- | ६ | यह युद्धदेव छः मुखोंवाला माना जाता है ।
| देव के मुख The | | षण्मुख देखिये ।
| faces or Kumāra | |
| of the Hindu | |
| war-god | |
केशव | विष्णु का एक नाम A | ९ | उपेन्द्र देखिए ।
| name of Viṣṇu | |
क्षपाकर | चन्द्रमा The moon | १ | इन्दु देखिए ।
ख | आकाश Sky | ० | अनन्त देखिए ।
खर | | ६ |
गगनं | आकाश Sky | ० | अनन्त देखिए ।
गज | हाथी Elephant | ८ | इभ देखिए ।
गति | पुनर्जन्म का मार्ग | ४ | जैन धर्म के अनुसार संसारी जीव चार गतियों में जन्म लेते
| Passage into | | हैं, अर्थात्, देव, तिर्यञ्च, मनुष्य, नरक । पिथेगोरस का
| rebirth | | Tetractys इससे तुलनीय है ।
गिरि | पर्वत Mountain | ७ | अचल देखिए ।
गुण | गुण Quality | ३ | आदि पदार्थ में तीन गुण माने जाते हैं, अर्थात्, सत्त्व,
| | | रजस्, तमस् ।
ग्रह | ग्रह A planet | ९ | हिन्दू ज्योतिष में ९ प्रकार के ग्रह माने जाते हैं, अर्थात्,
| | | मंगल, बुध, बृहस्पति, शुक्र, शनि, राहु, केतु, सूर्य और
| | | चन्द्रमा ।
चक्षुस् | आँख The eye | २ | अक्षि देखिए ।

४ गणितसारसंग्रह

शब्दसामान्य अर्थसंख्या अभिधानउद्गम
चन्द्रचन्द्रमा The moon१इन्दु देखिए ।
चन्द्रमस्चन्द्रमा The moon१इन्दु देखिए ।
जलधर पथआकाश Sky०अनन्त देखिए ।
जलधिमहासागर Ocean४अब्धि देखिए ।
जलनिधिमहासागर Ocean४अब्धि देखिए ।
जिनवह नाम जिसमें अरिहंत२४जिन आगम के अनुसार भरत कर्मक्षेत्र में अवसर्पिणी काल
सिद्ध, आचार्य, उपाध्यायमें २४ तीर्थंकर होते हैं; प्रथम तीर्थंकर ऋषभदेव और
और सर्व साधुओं काअंतिम तीर्थंकर वर्द्धमान महावीर माने जाते हैं।
नाम गर्भित रहता है।
The name which
implies Arhat,
Siddhas, Achryas,
Upadhyayas &
all Saints.
ज्वलनआग Fire३अग्नि देखिए ।
तत्वतत्व७जैन धर्म में सात तत्वों की मान्यता इस प्रकार है : जीव
Elementary Pri-(चेतन), अजीव (अचेतन), आस्रव (कर्मों के आने
nciples.के द्वार), बंध (कर्मों का आत्मा के साथ सम्बन्ध),
संवर (आस्रव का निरोध), निर्जरा (कर्मों का एक देश
नाश) और मोक्ष (आत्मा का पूर्ण रूप से कर्मों से छूटना)।
तनुकाय Body८शिव का तनु आठ वस्तुओं से बना हुआ माना जाता है :
पृथ्वी, अप्, तेजस्, वायु, आकाश, सूर्य, चन्द्र, यजमान ।
तर्कEvidence६तर्क के छः प्रकार हैं : प्रत्यक्ष, अनुमान, उपमान, शब्द,
अर्थापत्ति और अनुपलब्धि ।
तार्क्ष्यध्वजविष्णु Viṣṇu९उपेन्द्र देखिए ।
तीर्थंकTirthankar or२४जिन देखिए ।
Jina.
दन्तिन्हाथी An elephant८इभ देखिए ।
दुरितसांसारिक कर्म८कर्मन् देखिए ।
Worldly action

गणितसारसंग्रह ५

शब्दसामान्य अर्थसंख्या अभिधानउद्गम
दुर्गापार्वती का अवतार<br>Name of Manifestation of Parvati or Durga.९दुर्गा के ९ अवतार माने जाते हैं ।
दिक्दिशा बिन्दु Quarter or a cardinal point of the universe.८लोक में आठ दिशाबिन्दु माने जाते हैं ।
दिक्दिशाएँ Directions१०दस दिशाओं की मान्यता इस प्रकार है कि चार दिशाएँ, चार विदिशाएँ तथा अधो और ऊर्ध्व दिशाएँ मिलकर दस दिशाएँ होती हैं ।
दिक्आकाश Sky०अनन्त देखिए ।
दृक्आँख The eye२अक्षि देखिए ।
दृष्टि” ” ””” ”
द्रव्यद्रव्य का लक्षण सत् है और जो उत्पत्ति, विनाश और ध्रौव्यता सहित है वह सत् है । Elementary substance whose characteristic is existence implying manifestation , disappearance & permanence.६जिनागम के अनुसार ६ द्रव्य हैं: जीव, धर्म, अधर्म, पुद्गल, काल और आकाश ।
द्विपहाथी<br>An Elephant८इभ देखिए ।
द्विरद”””
द्वीपपृथ्वी में स्थित पौराणिक द्वीप विभाग<br>A puranic insular division of the terrestrial world.७इनके सात विभाग हैं : जम्बू, प्लक्ष, शाल्मली, कुश, क्रौञ्च, शाक, पुष्कर ।

६ गणितसारसंग्रह

शब्द | सामान्य अर्थ | संख्याभिधान | उद्गम

धातु | शरीर के सरंचक | ७ | सप्त धातुएँ ये हैं—रस ( Chyle ), रक्त, मांस,
| अवयव Constituent | | चर्बी, अस्थि, मज्जा, वीर्य ।
| principles of | |
| the body. | |
धृति | छंद के एक विभेद | १८ | इस छंद में श्लोक के प्रत्येक पद में १८ अक्षर
| का नाम Name of | | रहते हैं ।
| a kind of metre. | |
नग | पर्वत | ७ | अचल देखिए ।
| Mountain | |
नन्द | राजाओं के वंश का नाम | ९ | कहा जाता है कि मगध में ९ नन्द राजाओं ने राज्य
| Name of a dyna- | | किया ।
| sty of kings | |
नभस् | आकाश Sky | ० | अनन्त देखिये ।
नय | वस्तु के एक अंश ग्रहण | २ | जिनागम में मुख्यतः दो नयों का निरूपण है : द्रव्यार्थिक
| करने वाला ज्ञान | | नय और पर्यायार्थिक नय ।
| Method of | |
| Comprehending | |
| things from | |
| particular stand- | |
| points. | |
नयन | आँख The eye | २ | अक्षि देखिए ।
नाग | हाथी An elephant | ८ | इभ देखिए ।
निधि | खजाना Treasure | ९ | कुबेर के पास नव प्रसिद्ध निधियाँ मानी जाती हैं :
| | | पद्म, महापद्म, शङ्ख, मकर, कच्छप, मुकुन्द, कुन्द,
| | | नील, खर्व । जिनागम में चक्रवर्ती के भी इनसे भिन्न नव-
| | | निधियों का उल्लेख है ।
नेत्र | आँख The eye | २ | अक्षि देखिए ।
पदार्थ | वस्तुओं के विभेद | ९ | जिनागम में सात तत्व तथा पुण्य और पाप ये दो
| Category of | | मिलकर नव पदार्थ होते हैं । तत्व देखिए ।
| things | |

गणितसारसंग्रह ७
शब्द | सामान्य अर्थ | संख्या अभिधान | उद्गम
पन्नग | सर्प The serpent | ७ | हिन्दू पुराणों में कभी कभी आठ और कभी कभी
| | | सात प्रकार के सर्पों का वर्णन मिलता है ।
पयोधि | समुद्र Ocean | ४ | अब्धि देखिए ।
पयोनिधि | " " | " | " "
पावक | अग्नि Fire | ३ | अग्नि देखिए ।
पुर | नगर City | ३ | हिन्दू पुराणों के अनुसार तीन असुरों के प्ररूपक तीन
| | | पुरों ने देवों के प्रति अत्याचार किया और शिव ने उन्हें
| | | विनष्ट किया । त्रिपुरान्तक से तुलना करिए ।
पुष्करिन् | हाथी Elephant | ८ | इभ देखिए ।
प्रालेयांशु | चंद्रमा The Moon | १ | इन्दु देखिए ।
बन्ध | कर्म बंध Karmic | ४ | जिनागम में बंध के मुख्यतः चार भेद बतलाए गये
| bondage | | हैं : प्रकृति बंध, स्थिति बंध, अनुभाग बंध और प्रदेश बंध ।
बाण | बाण Arrow | ५ | इषु देखिए ।
भ | नक्षत्र | २७ | हिन्दू ज्योतिष में सूर्य पथ पर मुख्यतः २७ नक्षत्रों
| A constellation | | की गणना की गई है ।
भय | डर Fear | ७ |
भाव | तत्व Elements | ५ | पांच तत्व या पंच भूत ये हैं : पृथ्वी, अप्, तेजस्,
| | | वायु, आकाश ।
भास्कर | सूर्य The Sun | १२ | इन देखिए ।
भुवन | लोक The World | ३ | ऊर्ध्वलोक, मध्यलोक, और अधोलोक, की मान्यता है ।
भूत | तत्व Element | ५ | भाव देखिए ।
भूभ्र | पर्वत Mountain | ७ | अचल देखिए ।
मद | घमण्ड Pride | ८ | अष्ट मद के भेद इस प्रकार है : ज्ञान, रूप, कुल,
| | | जाति, बल, ऋद्धि, तप, शरीर का मद ।
महीभ्र | पर्वत Mountain | ७ | अचल देखिए ।
मातृका | देवी A goddess | ७ | साधारणतः सात प्रकार की देवियाँ मानी जाती हैं ।
मुनि | साधु Sage | ७ | मुख्यतः सात प्रकार के ऋषियों का उल्लेख मिलता
| | | है : कश्यप, अत्रि, भरद्वाज, विश्वामित्र, गौतम, जमदग्नि,
| | | वसिष्ठ ।
मृगाङ्क | चंद्रमा The Moon | १ | इन्दु देखिए ।
रुद्र | शिव या रुद्र का नाम | ११ | रुद्रों की संख्या ११ मानी गई है ।
| A name of Śiva | |
| or Rudra | |

८ गणितसारसंग्रह
शब्द | सामान्य अर्थ | संख्या अभिधान | उद्गम
यति | मुनि Sage | ७ | मुनि देखिए ।
रजनीकर | चंद्रमा The Moon | १ | इन्दु देखिए ।
रत्न | त्रयनिधि Trinity | ३ | जिनागम में मोक्ष का मार्ग सम्यग्दर्शन, सम्यग्ज्ञान,
| | | और सम्यक्चारित्र का एक होना बतलाया गया है, जिन्हें
| | | तीन रत्न भी निरूपित किया गया है ।
रत्न | मूल्यवान पत्थर A pre- | ९ | नव प्रकार के रत्न माने गये हैं : वज्र, वैडूर्य, गोमेद,
| cious gem | | पुष्पराग, पद्मराग, मरकत, नील, मुक्ता, प्रवाल ।
रन्ध्र | छिद्र Opening | ९ | मानव शरीर में नव मुख्य रन्ध्र होते हैं ।
रस | स्वाद Taste | ६ | मुख्य रस छः हैं : मधुर, अम्ल, लवण, कटुक,
| | | तिक्त, कषाय ।
रुद्र | शिव का नाम Name | ११ | मृड देखिए ।
| of a Deity | |
रूप | आकार Form or | १ | प्रत्येक वस्तु का केवल एक रूप होता है ।
| shape | |
लब्ध | नव शक्तियों की प्राप्ति | ९ | नव लब्धियाँ निम्नलिखित हैं : अनन्त दर्शन, अनन्त-
| Attainment of | | ज्ञान, क्षायिक सम्यक्त्व, क्षायिक चारित्र, क्षायिक दान,
| nine powers | | क्षायिक लाभ, क्षायिक भोग, क्षायिक उपभोग, क्षायिक
| | | वीर्य । ये कर्मों के क्षय से क्षायिक भाव के रूप प्राप्त
| | | होते हैं ।
लब्धि | Attainment | ९ | लब्ध देखिए ।
लेख्य | | ६ |
लोक | World | ३ | भुवन देखिए ।
लोचन | आँख The eye | २ | अक्षि देखिए ।
वर्ण | | ६ | जिनागम में वर्ण के पांच प्रकार हैं : कृष्ण, नील, पीत,
| | | रक्त और श्वेत ।
वसु | वैदिक देवताओं की एक | ८ | ये देवता संख्या में आठ होते हैं ।
| जाति A class of | |
| Vedic deities | |
वह्नि | अग्नि Fire | ३ | अग्नि देखिए ।
वारण | हाथी Elephant | ८ | इभ देखिए ।
वार्धि | समुद्र Ocean | ४ | अब्धि देखिए ।
विधु | चंद्रमा The moon | १ | इन्दु देखिए ।
विषधि | समुद्र Ocean - | ४ | अब्धि देखिए ।
विषनिधि | " | " | "

गणितसारसंग्रह ९

शब्द | सामान्य अर्थ | संख्या अभिधान | उद्गम

विषय | इंद्रियों के विषय Ob- | ५ | पंचेन्द्रियों के विषय पांच हैं : गन्ध, रस, रूप; स्पर्श,
| ject of sense | | शब्द ।
वियत् | आकाश Sky | ० | अनन्त देखिए ।
विश्व | वैदिक देवताओं का | १३ | इस समूह में १३ सदस्य होते हैं।
| एक समूह A group | |
| of Vedic deities | |
विष्णुपद | आकाश Sky | ० | अनन्त देखिए ।
वेद | The Vedas | ४ | चार वेद ये हैं : ऋक्, यजुस्, साम, अथर्व ।
वैश्वानर | अग्नि Fire | ३ | अग्नि देखिए ।
व्यसन | बुरी आदत An | ७ | जिनागम में जीव का अहित करने वाले सप्त व्यसन
| unwholesome | | निम्नलिखित रूप में उल्लिखित हैं : द्यूत, मांस भक्षण,
| addiction | | मदिरापान, वेश्यागमन, परस्त्री सेवन, अस्तेय, आखेट ।
व्योम | आकाश Sky | ० | अनन्त देखिए ।
व्रत | अणु व्रत या महाव्रत | ५ | जिनागम में अणु व्रत और महाव्रत ५ हैं। हिंसा,
| Partial or whole | | झूठ, कुशील, परिग्रह और स्तेय (चोरी) नामक पंच
| act of devotion | | पापों से एक देश विरक्त होना अणुव्रत है। हिंसादि पांच
| or austerity | | पापों का सर्वथा त्याग करना महाव्रत है। करणीय भी
| | | देखिए ।
शङ्कर | रुद्र का नाम Name | ११ | मृड देखिए ।
| of Rudra | |
शर | बाण Arrow | ५ | इषु देखिए ।
शशधर | चंद्र The Moon | १ | इन्दु देखिए ।
शशलाञ्छन | ” ” | ” | ” ”
शशाङ्क | ” ” | ” | ” ”
शशिन् | ” ” | ” | ” ”
शस्त्र | बाण Arrow | ५ | इषु देखिए ।
शिखिन् | अग्नि Fire | ३ | अग्नि देखिए ।
शिलीमुखपद | षट्पद The legs | ६ | मधुमक्खी या भौंरे के छः पैर माने जाते हैं।
| of a bee | |
शैल | पर्वत Mountain | ७ | अचल देखिए ।
श्वेत | | १ |
सलिलाकर | समुद्र Ocean | ४ | अब्धि देखिए ।
सागर | ; ” | ” | ” ”

१० गणितसारसंग्रह
शब्द | सामान्य अर्थ | संख्या अभिधान | उद्गम
सायक | बाण Arrow | ५ | इषु देखिए ।
सिन्धुर | हाथी Elephant | ८ | इभ देखिए ।
सूर्य | The Sun | १२ | इन देखिए ।
सोम | चंद्र The moon | ४ | इन्दु देखिए ।
स्तम्बेरम | हाथी Elephant | ८ | इभ देखिए ।
स्वर | संगीत का स्वर A | ७ | सात शब्द स्वर हैं : षडज, ऋषभ, गांधार, मध्यम, पञ्चम,
| note of the | | धैवत, विषाद । संगीत के प्रारम्भ में इन्हीं सप्त स्वरों के
| musical scale | | आदि अक्षरों को ग्रहण कर स, रि, ग, म, प, ध, नि का
| | | ज्ञान कराया जाता है ।
हय | घोड़ा Horse | ७ | अश्व देखिए ।
हर | रुद्र का नाम Name | ११ | मृड देखिए ।
| of Rudra | |
हर नेत्र | Siva’s eyes | ३ | शिव की दो आँखों के सिवाय एक और आंख मस्तक के
| | | मध्य में रहती है ।
हुतवह | अग्नि Fire | ३ | अग्नि देखिए ।
हुताशन | ” ” | ” | ” ”
हिमकर | चंद्रमा The Moon | १ | इन्दु देखिए ।
हिमगु | ” ” | ” | ” ”
हिमांशु | ” ” | ” | ” ”

परिशिष्ट २
अनुवाद में अवतरित संस्कृत शब्दों का स्पष्टीकरण
आबाधा Segment of a straight line forming the base of a
Ābādhā triangle or a quadrilateral.
आढक A measure of grain.
Āḍhak परिशिष्ट-४ की सारिणी ३ देखिए ।
अध्वान The vertical space required for presenting the long
Adhvān and short syllables of all the possible varieties of
metre with any given number of syllables, the space
required for the symbol of a short or a long syllable
being one aguṅla and the intervening space between
each variety being also an aṅgula.
अध्याय ६—३३३½ से ३३६½ का टिप्पण देखिए ।
आदिधन Each term of a series in arithmetical progression is
Ādidhana conceived to consist of the sum of the first term
and a multiple of the common difference. The sum
of all the first terms is called the Ādidhan.
अध्याय २—६३ और ६४ का टिप्पण देखिए ।
आदिमिश्रधन The sum of a series in arithmetical progression
Ādimiśradhana combined with the first term thereof.
अध्याय २—८० से ८२ का टिप्पण देखिए ।
अगरु A kind of fragrant wood;
Agaru Amyris agallocha.
अम्ल वेतस A kind of sorrel; Rumex vesicarius.
Amla-vētasa
अमोघवर्ष Name of a king; lit : one who showers down truly
Amōghvarṣa useful rain.
अंश A measure of weight in relation to metals.
Aṁśa परिशिष्ट ४ की सारिणी ६ देखिए ।
अंशमूल 'Square root of a fractional part.
Aṁśamūla अध्याय ४-३ का टिप्पण देखिए ।

१२ गणितसारसंग्रह
अंगुल A measure of length; finger measure.
Aṅgula अध्याय १-२५ से २९ तथा परिशिष्ट ४ की सारिणी १ देखिए ।
अंतरावलम्बक Inner perpendicular; the measure of a string
Antarāvalam- suspended from the point of intersection of two
baka strings streched from the top of two pillars to a
point in the line passing through the bottom of
both the pillars.
अंत्यधन The last term of a series in arithmetical or
Antyadhana geometrical progression.
अणु Atom or particle.
Aṇu अध्याय १—२५ से २७ तथा परिशिष्ट ४, सारिणी १ देखिए ।
अरिष्टनेमि The twenty second Tirthṅkar.
Ariṣṭanēmi
अर्बुद Name of the eleventh place in notation.
Arbud
अर्जुन Name of a tree; Terminalia, Arjuna, W. & A.
Arjuna
असित Name of a tree; Grislea Tomentosa.
Asita
अशोक Name of a tree; Jonesia Asoka Roxb.
Aśōka
औँड्र-औँड्र फळ A kind of approximate measure of the cubical
Auṇḍra- contents of an excavation or of a solid. This kind
Auṇḍraphala of approximate measure is called Auttra by Brahm-
agupta. अध्याय ८—२ का टिप्पण देखिए ।
आवलि A measure of time. परिशिष्ट ४, सारिणी २ देखिए ।
Āvali
अयन ” ” ”
Ayana
बीज Literally seed; here it is used to denote a set of two
Bīja positive integers with the aid of the product and
the squares whereof, as forming the measure of the
sides, a right angled triangle may be constructed.
अध्याय ७—२०½ का टिप्पण देखिए ।

गणितसारसंग्रह १३
भाग A measure of baser metals.
Bhāga परिशिष्ट ४, सारिणी ६ देखिए ।
A measure fraction.
A variety of miscellaneous problems on fractions.
अध्याय ४—३ का टिप्पण देखिए ।
भागभाग A complex fraction.
Bhāgabhāga
भागाभ्यास A variety of miscellaneous problems on fractions.
Bhāgābhyāsa अध्याय ४—३ का टिप्पण देखिए ।
भागहार Division.
Bhāgahāra
भागमात्र Fractions consisting of two or more of the varieties of
Bhāgamātṛ Bhāga, Prabhāga, Bhāgabhāga, Bhāgānubandha and
Bhāgāpavāha fractions. अध्याय ३—१३८ का टिप्पण देखिए ।
भागानुबंध Fractions in association.
Bhāgānubandha अध्याय ३—११३ का टिप्पण देखिए ।
भागापवाह Dissociated fractions.
Bhāgāpavāha अध्याय ३–१२३ का टिप्पण देखिये ।
भागसम्वर्ग A variety of miscellaneous problems on fractions.
Bhāgasamvarga अध्याय ४—३ का टिप्पण देखिए ।
भाज्य The middle one of the three places forming the cube
Bhājya root group ; that which has to be divided.
अध्याय २—५३ और ५४ का टिप्पण देखिए ।
भार A measure of baser metals. परिशिष्ट ४, सारिणी ६ देखिए ।
Bhāra
भिन्नदृश्य A variety of miscellaneous problems on fraction.
Bhinnadṛśya अध्याय ४—३ का टिप्पण देखिए ।
भिन्नकुट्टीकार Proportionate distribution involving fractional
Bhinnakuṭṭī- quantities. पृष्ठ १२३ की पाद-टिप्पणी देखिए ।
kāra
चक्रिकाभञ्जन The destroyer of the cyle of recurring rebirths ; also
Cakrikābhañ- the name of a king of the Rāṣṭrakūṭa dynasty.
jana
चम्पक Name of a tree bearing a yellow fragrant flower ;
Campaka Michelia Champaka.
छन्द A syllabic metre.
Chandas
चिति Summation of series.
Citi

१४ गणितसारसंग्रह
चित्र-कुट्टीकार Curious and interesting problems involving pro-
Citra-kuṭṭīkāra portionate division.
चित्र-कुट्टीकार मिश्र Mixed problems of a curious and interesting nature
Citra-kuṭṭīkāra involving the application of the operation of pro-
miśra portionate division.
दंड A measure of distance.
Daṇḍa परिशिष्ट ४ की सारिणी १ देखिए ।
दश Tenth place.
• Daśa
दशकोटि Ten Crore.
Daśa-kōṭi
दशलक्ष Ten Lakhs or one million.
Daśa-Lakṣa
दश सहस्र Ten thousand.
Daśa-sahasra
धरण A weight measure of gold or silver ;
Dharaṇa परिशिष्ट ४ की सारणियाँ ४ और ५ देखिए ।
दीनार A weight measure of baser metals. Also used
Dīnāra as the name of a coin.
परिशिष्ट ४ की सारिणी ६ देखिए ।
द्रक्षण A weight measure of baser metals.
Drakṣūṇa परिशिष्ट ४ की सारिणी ६ देखिए ।
द्रोण A measure of capacity in relation to grain.
Drōṇa परिशिष्ट ४ की सारिणी ३ देखिए ।
डुण्डुक Name of a tree.
Duṇḍuka
द्विरग्रशेषमूल A Variety of miscellaneous problems on fractions.
Dviragraśēṣamūla
एक Unit place.
Eka
गण्डक A weight measure of gold. परिशिष्ट ४ की सारिणी ४ देखिए ।
Gaṇḍaka
घन Cubing; the first figure on the right, among the three
Ghana digits forming a group of figures into which a
numerical quantity whose cube root is to be found
out has to be divided. अध्याय २-५३, ५४ का टिप्पण देखिए ।

गणितसारसंग्रह १५
घनमूल Cube root.
Ghanamūla
घटी A measure of time. परिशिष्ट ४ की सारिणी २ देखिए।
Ghaṭī
गुणकार Multiplication.
Guṇakāra
गुणधन The product of the common ratio taken as many
Guṇadhana times as the number of terms in a geometrically
progressive series multiplied by the first term. अध्याय
२-९३ का टिप्पण देखिए।
गुञ्जा A weight measure of gold or silver. परिशिष्ट ४ की सारणियां
Guñjā ४ और ५ देखिए।
हस्त A measure of length. परिशिष्ट ४ की सारिणी १ देखिए।
Hasta
हिंताल Name of a tree ; Phaenix or Elate Paludosa.
Hintāla
इच्छा That quantity in a problem on Rule-of-Three in
Icchā relation to which something is required to be found
out according to the given rate.
इन्द्रनील Sapphire.
Indranīla
जम्बू Name of a tree; Eugenia Jambalona.
Jambū
जन्य Trilateral and quadrilateral figures that may by
Janya derived out of certain given data called bījas.
जिन Those who have attained partial or whole success
Jinas in getting themselves absorbed in the unification
of their soulś right faith, right knowledge and
right character may be called Jinas.
जिनपति The chief of the Jinas, generally, Tīrthaṅkara.
Jinapati
जिन-शान्ति The sixteenth Tīrthaṅkara.
Jina-Śānti
जिन-वर्द्धमान The last or twenty-fourth Tīrthaṅkara.
Jina-Vardhamāna

१६ गणितसारसंग्रह
कदम्ब Name of a tree; Nauclea Cadamba.
Kadamba
कला A weight measure of baser metals.
Kalā परिशिष्ट ४, सारिणी ६ देखिए।
कलासवर्ण Fraction. अध्याय ३ के प्रथम श्लोक में पृष्ठ ३६ पर कलासवर्ण की पाद
Kalāsavarṇa टिप्पणी देखिए।
कर्म The mundane soul has got vibrations through mind,
Karmas body or speech. The molecules and atoms, which
assume the form of mind, body or speech, engender
vibrations in the soul, whereby an infinite number
of subtle atoms and ultimate particles are attracted
and assimilated by the soul. This assimilated group
of atoms is termed as Karma. Its effect is visible
in the multifarious conditions of the soul. There
are eight main classifications of the nature of Karmas.
परिशिष्ट १ में कर्म देखिए।
कर्मान्तिक A kind of approximate measure of the cubical
Karmāntika contents of an excavation or of a solid. अध्याय ८—९ का
टिप्पण देखिए।
कर्ष A weight measure of gold or silver. परिशिष्ट ४ की सारणियाँ
Karṣa ४ और ५ देखिए।
कार्षापण A Karṣa.
Kārṣāpaṇa
केतकी Name of a tree; Pandanus Odoratissimus.
Kētakī
खारी A measure of capacity in relation to grain.
Khārī
खर्व The thirteenth place in notation.
Kharva
किष्कु A measure of length in relation to the sawing of
Kiṣku wood.
कोटी Crore, the 8th place in notation.
Kōṭi
कोटिका A numerical measure of cloths, jewels and canes.
Kōṭikā परिशिष्ट ४ की सारिणी ७ देखिए।
क्रोश A measure of length. परिशिष्ट ४ की सारिणी १ देखिए।
Krōśa

गणितसारसंग्रह १७
कृष्णागरु A kind of fragrant wood ; a black variety of Agallo-
Kṛṣṇāgaru chum.
कृति Squaring.
Kṛti
क्षेपपद Half of the difference between twice the first term
Kṣēpapada and the common difference in a series in arithmetical
progression.
क्षित्या The 21st place in notation.
Kṣityā
क्षोभ The 23rd place in notation.
Kṣōbha
क्षोणी The 17th place in notation.
Kṣōṇī
कुडह या कुडब A measure of capacity in relation to grain. परिशिष्ट ४
Kuḍaha or की सारिणी ३ देखिए ।
Kuḍaba
कुम्भ " " "
Kumbha
कुङ्कुम The pollen and filaments of the flowers of saffron,
Kuṅkuma Croeus sativus.
कुर्वक Name of a tree ; the Amaranth or the Barleria.
Kurvaka
कुटज Name of a tree ; Wrightia Antidysenterica.
Kuṭaja
कुट्टीकार Proportionate division, अध्याय ६-७९½ देखिए ।
Kuṭṭīkāra
लाभ Quotient or share.
Lābha
लक्ष Lakh, the 6th place in notation.
Lakṣ
लङ्का The place where the meridian passing through
Laṅkā Ujjain meets the equator.
लव A measure of time. परिशिष्ट ४ की सारिणी २ देखिए ।
Lava
मधुक Name of a tree, Bassia Latifolia.
Madhuka