गदनिग्रह (आचार्य सोढल - कायचिकित्सा एवं रोग-विनिश्चय सटीक)

१३६ आयुर्वेदीयग्रन्थमाला । [गुटिकाधिकारः
एतान्यङ्गानि षट्त्रिंशत्पुष्येण परिपेषिताम् ।
गुटिकां कोलमात्रां च छायाशुष्कां हि कारयेत् ॥२६१॥
नस्यपानाञ्जने चैषा सम्यग्लेपे च पूजिता ।
पुंसां सर्वविषार्तानां राजद्वारे रणे तथा ॥ २६२ ॥
वणिजां लाभकामानां विवादे च सदा हिता ।
सरीसृपा न तिष्ठन्ति यत्र तिष्ठति वेश्मनि ॥ २६३ ॥
अनया संप्रलिप्तस्य चौरवह्निभयं कुतः ।
सर्पदष्टभयं चापि जलराशिभयं न च ॥ २६४ ॥
भूतदोषे सिद्धार्थकाद्या गुटिका ।
सिद्धार्थकव्योषवचाश्वगन्धानिशाद्वयं हिङ्गु पलाशकं च ।
बीजं करञ्जात्कुसुमं शिरीषात्फलं च वल्कश्च कपित्थवृक्षात् ॥
समाणिमन्थं सनतं च कुष्ठं श्यानाकफलं किणिही सिता च ।
बस्तस्य मूत्रेण सुभावितं तत्पिचेन गन्व्य- गुडान्विदध्यात् ॥
दुष्टव्रणोन्मादनिशान्ध्ययुक्ता उद्वन्धका वारिनिमग्नदेहाः ।
दिग्घाहताः सर्पितसर्पदष्टास्तान्साधयत्यञ्जनपानलेपैः ॥२६७॥
शोषेऽश्वत्थवटकाः ।
मूलत्वक्पत्रशुङ्गानामश्वत्थस्य समाहरेत् ।
शतं शतावरीं मेदां मधुपर्णीं पुनर्नवाम् ॥ २६८ ॥
महासहां क्षुद्रसहां गुडूचीं श्रेयसीं शिवाम् ।
स्थिरां वयस्यां बृहतीं काकोलीं काकनासिकाम् ॥२६९
क्षीरद्रोणेषु दशसु पचेत्तत्सममात्रया ।
सिद्धं शीतं पुनः क्षीरं मन्थानेन विमन्थयेत् ॥ २७०॥
जायते यद्धृतं तत्र तदुद्धृत्य पुनः पचेत् ।
कल्कैर्मधुकजीवन्तीमधुकोत्पलजीवकैः ॥ २७१ ॥
द्राक्षामेदामहामेदावार्ताकीकण्टकारिका- ।
उच्चटात्रायमाणास्वंशृङ्गाटककसेरुकैः ॥ ३७२ ॥

४.] गदनिग्रहः । १२७
मज्जा तालस्य बीजानां पुष्करक्षं च केसरैः ।
धात्रीफलविदारीक्षुरसैः काश्मर्यजैः सह ॥ २७३ ॥
तत्सिद्धं कलशे ताम्रे कृतकौतुकमङ्गलः ।
उच्चटेशुरसक्षौद्रतुगाक्षीर्यांश्च बुद्धिमान् ॥ २७४ ॥
प्रस्थं प्रस्थं पृथग्दद्याच्छर्करार्धतुलां तथा ।
आत्मगुप्ताफलानां च कुडवं मरिचस्य च ॥ २७५ ॥
त्रिसुगन्धिकृतावार्पं मन्थानेन विमन्थितम् ।
पलिकान्मोदकान्कृत्वा स्थापयेन्मृन्मये नवे ॥ २७६ ॥
तेभ्यो द्वावप्यथवाप्येकं खादेद्योऽग्निबलं प्रति ।
मोदकं नियताहारो ब्रह्मचारी जितेन्द्रियः ॥ २७७ ॥
संहन्याद्यक्ष्मणः सद्य एकादशविधं बलम् ।
स्वरवर्णबलौदार्यतुष्टिपुष्टिविवर्धनम् ॥ २७८ ॥
आयुष्यं परमं चाग्र्यं भूतोपहतचेतसाम् ।
व्याकुलीकृतधातूनां वृद्धानां क्षीणरेतसाम् ॥ २७९ ॥
वाजीकरणमप्येतद्वन्ध्यानां पुत्रदं परम् ।
धनुस्त्रीमद्यभाराध्वखिन्नानां बलवर्धनम् ॥ २८० ॥
हृत्पार्श्वग्रहणीदोषमूत्रकृच्छ्रापतन्त्रकान् ।
अपस्मारं तथोन्मादं नाशयेत्तद्रसायनम् ॥ २८१ ॥
पाण्डुरोगे पुनर्नवामण्डूरः ।
पुनर्नवा त्रिवृच्छुण्ठी पिप्पली मरिचानि च ।
विडङ्गं देवकाष्ठं च चित्रकं पुष्कराह्वयम् ॥ २८२ ॥
हरिद्राद्वितयं दन्ती त्रिफला चविका तथा ।
कुटजस्य फलं तिक्ता पिप्पलीमूलमुस्तकम् ॥ २८३ ॥
एतानि समभागानि मण्डूरं द्विगुणं ततः ।
मूत्रे चाष्टगुणे पक्त्वा स्थापयेत्स्निग्धभाजने ॥ २८४ ।
पाण्डुशोफोदरानाहशूलार्शःकृमिरोगनुत् ।

१२८ आयुवेर्दीयग्रन्थमाला । [गुटिकाधिकारः
वातव्याधौ रसोनपिण्डः ।
पलं शतं रसोनस्य तिलस्य कुडवं तथा ।
हिङ्गु त्रिकटुकं क्षारौ द्वौ पञ्चलवणानि च ॥ २८५ ॥
शतपुष्पा वचा कुष्ठं पिप्पलीमूलचित्रकौ ।
अजमोदा यवानी च धान्यकं चापि बुद्धिमान् ॥२८६॥
प्रत्येकं च पलं चैषां सूक्ष्मचूर्णानि कारयेत् ।
घृतभाण्डे दृढे चैव स्थापयेद्दिनषोडशम् ॥ २८७ ॥
प्रक्षिप्य तैलमार्णीं च प्रस्थार्धं काञ्जिकस्य च ।
खादेत्कर्षप्रमाणं च तोयं मद्यं पिबेदनु ॥ २८८ ॥
आमवाते तथा वाते सर्वाङ्गैकाङ्गसंश्रिते ।
अपस्मारेऽनले मन्दे कासे श्वासे गलेषु च ॥ २८९ ॥
सोन्मादे वातसंग्रहे शूले शत्रुषु शस्यते ।
वातव्याधौ बृहल्लशुनपिण्डः ।
चव्यचित्रकतालीसं यवनी धान्यकं वचा ।
अजमोदाऽश्वगन्धा च दाडिमं चाम्लवेतसम्॥ २९०॥
रास्त्राग्रन्थिविडङ्गाहमभयाजीरकद्वयम् ।
क्षारद्वयसमायुक्तं लवणत्रयसंयुतम् ॥ २९१ ॥
शतमूली बलं कुष्ठं व्योषं पूतीकरञ्जकम् ।
शतपुष्पाऽजगन्धा च शठी रामठसंयुतम् ॥ २९२ ॥
निस्तुषं लशुनं कृत्वा द्रव्याणां च चतुर्गुणम् ।
घृतेन मिश्रितं पिण्डमक्षमात्रं तु भक्षयेत् ॥ २९३ ॥
आढ्यवाते हनुस्तम्भे मन्यास्तम्भे गलग्रहे ।
कोष्ठशीर्षगते वाते सर्वाङ्गानिलसंग्रहे ॥ २९४ ॥
तूनीप्रतूनीगुल्मेषु सप्तस्वेव क्षयेषु च ।
क्रमिकोष्ठापहारी च अशीतिपवनापहः ॥ २९५ ॥
क्षीराहारो भवेच्चात्र मांसाहारोऽथवापि वा ।
पुरुषः स्निग्धदेहस्तु स्नेहमत्स्यसमग्रतः ॥ २९६ ॥

४.] गदनिग्रहः । १२९
वातव्याधौ व्योषाद्या गुटिका ।
व्योषं सग्रन्थिकं पथ्यां चित्रकं जीरकद्वयम् ।
अजमोदां यवानीं च वचां चैवमवल्गुजम् ॥ २९७ ॥
लवणत्रितयं क्षारं समभागानि चूर्णयेत् ।
यावन्त्येतानि द्रव्याणि तावन्तं गुग्गुलुं शुभम् ॥ २९८ ॥
पलार्धसंमितं चात्र योजयेच्चाम्लवेतसम् ।
गुटिकैषा हिता वाते सामे सन्ध्यस्थिमज्जगे ॥ २९९ ॥
नवं करोति भग्नं च जठरानलदीपनम् ।
पूजिता देवदेवेन कालपादेन शम्भुना ॥ ३०० ॥
कुष्ठे स्वायम्भुवो गुग्गुलुः ।
शशिरेशा पञ्चपलं तावद्गिरिजस्य गुग्गुलोर्दश च ।
ताप्यस्य पलत्रितयं द्वे लोहाच्छ्रवणिकायाश्च ॥ ३०१ ॥
त्रिफलाकरञ्जपल्लवखदिरगुडूचीवचात्रिवृद्दन्ती- ।
मुस्ताविडङ्गरजनीचतुरङ्गुलवह्निकुटजैश्च ॥ ३०२ ॥
पलिकैश्चूर्णमेतन्मूत्रेण गवां पिबेन्नरः प्रातः ।
कुष्ठी घृतमधुमिश्रं जयत्यसृग्वातमचिरेण ॥ ३०३ ॥
श्वित्राणि कुष्ठकोठौ विषगरगुल्मोदरप्रमेहांश्च ।
उन्मादभगन्दरमपस्मृतिश्लीपदकृमिश्चासान् ॥ ३०४ ॥
जयति वलीपलितानि च योगः स्वायम्भुवः प्रोक्तः ।
कुष्ठे धन्वन्तरीया सप्तविंशतिका गुग्गुलुगुटिका ।
त्रिकटुत्रिफलामुस्तं विडङ्गं चव्यचित्रकौ ।
सूक्ष्मैला पिप्पलीमूलं माक्षिकं सुरदारु च ॥ ३०५ ॥
तुम्बरुं पौष्करं कुष्ठं विषा च रजनीद्वयम् ।
सौवर्चलं विडं चैव सैन्धवं हस्तिपिप्पली ॥ ३०६ ॥
यावन्त्येतानि द्रव्याणि तावन्तं गुग्गुलुं पचेत् ।
प्रक्षिप्य सर्पिषा सार्धं गुटिकां कारयेद्बुधः ॥ ३०७ ॥

१३० आयुर्वेदौयग्रन्थमाला । [गुटिकाधिकारः
अजमोदा विडङ्गं च दाडिमं साम्लवेतसम् ।
बाष्पिका पौष्करं दारु त्वगेलापत्रकेसरम् ॥ ३०८ ॥
एषामर्धपलैर्भागैः पलानि दश गुग्गुलोः ।
संमिश्र्य सर्पिषा सार्धं गुटिकां कारयेद्बुधः ॥ ३०९ ॥
भक्षयित्वा ससर्पिष्कां जीर्णे च प्रमिताशनम् ।
वातश्लेष्मविकारेषु नाडीदुष्टव्रणेषु च ॥ ३१० ॥
श्लेष्मकासे च शोफे च योगमेनं प्रयोजयेत् ।
जठरं योनिशूलं च हन्तर्भूतं च विद्रधिम् ॥ ३११ ॥
पार्श्वशूलं कृमीन् गुल्मान्प्रमेहांश्छर्द्यरोचकौ ।
केवलानिलजात्रोगान् शीतजान् श्लैष्मिकानपि ३१२
सेविता नाशयत्याशु रसायनमनुत्तमम् ।
रास्नाद्यो गुग्गुलुः ।
रास्नामृतैरण्डसुराह्वविश्वं तुल्यं पुरेणाथ विमृद्य खादेत् ।
वातामयी कर्णशिरोगदी च नाडीयुतश्चैव भगन्दरी च ३१३
आमवाते धन्वन्तरीया द्वात्रिंशका गुग्गुलुगुटिका ।
त्रिकटुत्रिफलामुस्तं विडङ्गं चित्रकं वचा ।
चव्यैलापिप्पलीमूलं हपुषा सुरदारु च ॥ ३१४ ॥
तुम्बुरुं पौष्करं कुष्ठं विशाला रजनीद्वयम् ।
बाष्पिका जीरकं शुण्ठी सपत्रा च दुरालभा ॥ ३१५॥
सैन्धवं च बिडं क्षारौ विषा च हस्तिपिप्पली ।
भागानेषां समान्कृत्वा तुल्यं कृत्वा तु गुग्गुलुम्॥३१६॥
ततो बदरमात्रां तु गुटिकां कारयेद्बुधः ।
तां भक्षयित्वा तु मेधावी मधुना सह योजिताम् ॥३१७
आमं हन्यात्सुदुर्वारमन्त्रवृद्धिं गुदकृमीन् ।
आनाहं च तथोन्मादं कुष्ठानि गुदजानि च ॥३१८॥
गृध्रसीं च हनुस्तम्भपक्षाघातापतानकान् ।
शोफं प्लीहामयं मेहं कामलामपचीं तथा ॥ ३१९ ॥

४.] गदनिग्रहः । १३१
नाम्ना द्वात्रिंशको ह्येष गुग्गुलुः कथितो महान् ।
धन्वन्तरिकृतो योगः सर्वरोगनिषूदनः ॥ ३२० ॥
वातव्याधौ बिल्वादयो गुग्गुलुः ।
बिल्वैलापटुहेमचव्यहपुषाद्राक्षाकणादाडिमं
मूलं पौष्करमक्षपाक्यमरिचं शुण्ठी यवानी वचा ।
कर्पूरेन्द्रयवाम्लवेतसत्रुटित्वक्तिन्तिडीकाग्निकं
नैम्बं पत्रमजाजियुग्मरुचकं क्षुद्राम्बुधात्रीफलम् ॥ ३२१॥
पाठाधान्ययवासदीप्यककणामूलं दलं बाष्पिका
मुस्ता कर्षसमैश्चतुष्पलयुतैः क्षौद्रस्य जीर्णस्य वै ।
दत्त्वा गुग्गुलुमत्र चाष्टपलिकं कृत्वा वटान्भक्षयेत्
ते जग्धा विनिहन्ति वातकफजान् व्याधीनशेषानपि३२२
अर्शसि योगराजो गुग्गुलुः ।
पिप्पलीपिप्पलीमूलचव्यचित्रकनागरैः ।
पाठाविडङ्गेन्द्रयवहिङ्गुभार्गीवचान्वितैः ॥ ३२३ ॥
सर्षपातिविषाजाजीजीरकै रेणुकायुतैः ।
गजकृष्णाजमोदाभ्यां कटुमूर्वासमन्वितैः ॥ ३२४ ॥
समभागान्वितैरेतैस्त्रिफला द्विगुणा भवेत् ।
त्रिफलासहितैरेतैः समभागस्तु गुग्गुलुः ॥ ३२५ ॥
एतच्चूर्णीकृतं सर्वं मधुना च परिप्लुतम् ।
योगराजमिमं विद्वान्भक्षयेत्प्रातरुत्थितः ॥ ३२६ ॥
अर्शांसि वातगुल्मं च पाण्डुरोगमरोचकम् ।
नाभिशूलमुदावर्तं प्रमेहान्वातशोणितान् ॥ ३२७ ॥
कुष्ठं क्षयमपस्मारं हृद्रोगं ग्रहणीगदम् ।
महान्तमग्निसादं च श्वासकासभगन्दरान् ॥ ३२८ ॥
रेतोदोषाश्च ये पुंसां योनिदोषाश्च योषिताम् ।
निहन्याच्चाशु तान्सर्वान्दुर्वारानप्यसंशयम् ॥ ३२९ ॥

१३२ आयुर्वेद्रीयग्रन्थमाला । [गुटिकाधिकारः
एष निष्परिहारस्तु पानभोजनमैथुने ।
सतताभ्यासयोगेन वलीपलितनाशनः ॥ ३३० ॥
नाडीव्रणे त्रिफलाद्यो गुग्गुलुः ।
हन्ति नाडीव्रणक्लेदभगन्दरगलामयान् ।
विद्रधिगुल्मपिटका गुग्गुलुस्त्रिफलान्वितः ॥ ३३१ ॥
प्रमेहे गोक्षुरगुग्गुलुगुटिका ।
त्रिकटुत्रिफले तुल्ये गुग्गुलुं च समांशकम् ।
गोक्षुरक्वाथसंयुक्तं गुटिकां कारयेद्बुधः ॥ ३३२ ॥
देशकालबलापेक्षी भक्षयेच्चानुलोमिनीम् ।
न चात्र परिहारोऽस्ति कर्म कुर्याद्यथेप्सितम् ॥ ३३३॥
प्रमेहान्वातरोग्रांश्च वातशोणितमेव च ।
मूत्राघातं मूत्रदोषं प्रदरं चापि नाशयेत् ॥ ३३४ ॥
वातगुल्मे वातरक्ते च कैशोरको गुग्गुलुः ।
वरमहिषलोचनोदरसन्निभवर्णस्य गुग्गुलोः प्रस्थम् ।
प्रक्षिप्य तोयराशौ त्रिफलां च यथोक्तपरिमाणाम् ॥ ३३५॥
द्वात्रिंशच्छिन्नरुहापलानि देयानि यत्नेन ।
संसाधयेत्प्रयत्नाद्दर्व्या संघट्टयेच्च तद्यावत् ॥ ३३६ ॥
अर्धक्षयितं जातं तोयं ज्वलनस्य संपर्कात् ।
अवतार्य वस्त्रपूतं पुनरपि संसाधयेदयःपात्रे ॥ ३३७ ॥
सान्द्रीभूते तस्मिन्नवतार्य हिमोपलस्पर्शे ।
पथ्याचूर्णं द्विपलं त्रिकटुकचूर्णं षडक्षपरिमाणम् ३३८
कृमिरिपुचूर्णार्धपलं कर्षं कर्षं त्रिवृद्दन्त्योः ।
पलमेकं गुडूच्या दत्त्वा संमूर्छयेद्यत्नेन ॥ ३३९ ॥
संस्थापयेच्च गुप्तं स्निग्धे भाण्डे घृतेन सुरभीणाम् ।
आदाय तस्य मात्रां विहितातिथिदेवताप्रणतिः ॥ ३४० ॥
खादेद्यथाग्नि मनुजो व्याधिकलापेक्षया सम्यक् ।
उष्णोदकं चानुपानं यूषं क्षीरं सुगन्धिसलिलं च ॥ ३४१॥

४.] गदनिग्रहः । १३३
इच्छाहारविहारो भेषजकालश्च सर्व एवात्र ।
तनुरोधि वातशोणितमेकद्वित्र्युल्बणं चिरोत्थमपि ॥३४२॥
भग्नस्रुतपरिशुष्कं स्फुटितमपि तन्निहन्ति यत्नेन ।
व्रणकासकुष्ठगुल्मश्वयथूदरपाण्डुरोगमेदांसि ॥ ३४३ ॥
मन्दाग्नित्वविबन्धं प्रमेहदोषांश्च नाशयति ।
सततं निषेव्यमाणः कालेन निहन्ति रोगगणम् ॥ ३४४॥
अभिभूय जरादोषं करोति कैशोरिकं रूपम् ।
त्रिफलाद्यो गुग्गुलुः ।
पलानि काथयेत्षष्टिं त्रिफलायास्तु गुग्गुलोः ।
पलैः षोडशभिः सार्धमपां द्रोणद्वयेन तु ॥ ३४५ ॥
चतुर्थागावशेषं तु कृत्वा भूयोऽप्यधिश्रयेत् ।
घनीभूतं कषायं तु ज्ञात्वा चोद्धृत्य निःक्षिपेत् ॥३४६॥
छिन्नाविडङ्गव्योषाणां चूर्णानि पलिकानि च ।
ततो मात्रां बलापेक्षी भक्षयेद्भातरक्तिनम् ॥ ३४७ ॥
कुष्ठिनं श्वित्रिणं चैव गुल्मिनं मेहिनं तथा ।
बलं मेधां स्मृतिं ज्ञानं तेज आयुर्विवर्धयेत् ॥ ३४८ ॥
गृध्रस्यां कंसाह्वयो गुग्गुलुः ।
पथ्याविभीतामलकीफलानां शतं क्रमेण द्विगुणाभिवृद्धम् ।
प्रस्थेन युक्तं तु पलङ्कषस्य द्रोणे जलस्य स्थितमेकरात्रम् ॥ ३४९॥
अर्धावशेषं कथितं कषायं भाण्डे पचेतं पुनरेव लौहे ।
अमूनि पश्चादवतार्य दद्याद्द्रव्याणि संचूर्ण्य पलार्धकानि ॥३५०
विडङ्गदन्तीत्रिफलागुडूचीकृष्णात्रिवृत्र्यूषणचित्रकाणि ।
यथेष्टचेष्टस्य नरस्य शीघ्रं हिमाम्बुपानाहितभोजनानि ॥ ३५१ ॥
निषेवमाणस्य निहन्ति रोगाञ्जङ्गागतान्गृध्रसिवातजान्गदान् ।
प्लीहानमुग्रं जठराणि गुल्मं पाण्ड्व्यर्कण्डूकृमिवातरक्तम् ॥३५२॥
कंसाह्वयो गुग्गुलुरेष नाम्ना ख्यातः क्षितौ तत्प्रथितप्रभावः ।
बलेन नागेन्द्रसमं मनुष्यं वेगेन कुर्याद्धरिवेगतुल्यम् ॥ ३५३ ॥
१२

१३४ आयुर्वेदीयग्रन्थमाला । [गुटिकाधिकारः
आयुष्यप्रदो हर्षकरोऽतिपथ्यश्चक्षुष्प्रदः पुष्टिकरो विषघ्नः ।
क्षतस्य सन्धानकरो विशेषाद्व्रणेषु शस्तः सकलेषु चैव ॥३५४॥
गण्डमालायां त्रिफलाद्या गुग्गुलुगुटिका ।
त्रिफलात्रिवृतादन्तीनीलिनीचतुरङ्गुलाः ।
एषां तु भिषजा ग्राह्या प्रत्येकं पलविंशतिः ॥ ३५५ ॥
कुट्टितैः कथितैरेभिश्चतुर्द्रोणमपाम्भसः ।
पचेत्तु सलिलं तावद्यावद्द्रोणावशेषितम् ॥ ३५६ ॥
पञ्चाशच्चात्र निक्षिप्य गुग्गुलोस्तु पलान्यपि ।
ततः पाकघनीभूते त्वगेलानागकेसरम् ॥ ३५७ ॥
त्रिकटुत्रिफलामुस्तं यवानीजीरकानि च ।
पिप्पलीमूलदहनहपुषाकृष्णजीरकम् ॥ ३५८ ॥
बाष्पिका साजमोदा च तिन्तिडीकाम्लवेतसौ ।
सौवर्चलं च कृत्वैषां श्लक्ष्णचूर्णं विनिक्षिपेत् ॥ ३५९॥
प्रत्येकमर्धपलिकैर्भागैः सम्यग्विचक्षणः ।
ततोऽक्षमात्रां गुटिकां भक्षयेत्तां दिने दिने ॥ ३६० ॥
गण्डमालार्बुदग्रन्थ्यूरुस्तम्भोदरपीडितः ।
अनेनैव विधानेन गिरिजं वा प्रयोजयेत् ॥ ३६१ ॥
वातरक्ते बृहत्स्वायम्भुवगुग्गुलुः ।
अलम्बुषालोहचूर्णमनयोर्द्वे पले पले ।
पलत्रयं च ताप्युत्थाद्वाकुची पलपञ्चकम् ॥ ३६२ ॥
शिलाजतु तयोस्तुल्यं पलानि दश गुग्गुलोः ।
सर्वाण्येकत्र संचूर्ण्य गुटिकां कारयेद्बुधः ॥ ३६३ ॥
शाणं कर्षार्धकर्षं वा ततः खादेत्प्रयत्नतः ।
वातरक्तं च कुष्ठानि श्वित्राणि विविधानि च ॥ ३६४॥
भगन्दरान् क्षुद्ररोगानर्शांसि ग्रहणीगदान् ।
बस्तिवातगुददोषांश्च पाण्डुतामुदराणि च ॥ ३६५ ॥

गदनिग्रहः । १३५
शोफश्लीपदमानाहं यक्ष्माणं च विशेषतः ।
नाडीव्रणांश्च सर्वांस्तु हन्याद्विद्रधिहृद्गदान् ॥ ३६६ ॥
वृष्यो बल्यश्च धन्यश्च केश्यो मेधाग्निवर्धनः ।
आयुर्वर्णकरस्त्वच्यः पुत्रसौभाग्यदस्तथा ॥ ३६७ ॥
गर्भसन्धानकृत्प्रोक्तो गर्भपुष्टिकराः परम् ।
कालपादेन विख्यातो नाम्ना स्वायंभुवो भुवि ॥३६८॥
कासे सप्तचत्वारिंशतिका गुग्गुलुगुटिका ।
त्रिकटुत्रिफलामुस्तं कुटजं गजपिप्पलीम् ।
त्वगेलापत्रहपुषाग्रन्थिकं जीरकद्वयम् ॥ ३६९ ॥
विडङ्गं चित्रकं पाठां त्रायमाणां दुरालभाम् ।
पटोलेन्द्रयवान् दारु पञ्चैव लवणानि च ॥ ३७० ॥
यवानीं बाष्पिकां भार्गीं हरिद्रे सारिवाद्वयम् ।
दाडिमं पौष्करं धान्यं वचां क्षारद्वयं तथा ॥ ३७१ ॥
हरेणुकाजमोदं च तिन्तिडीकाम्लवेतसौ ।
सतुम्बरूणि सर्वाणि कार्षिकाण्युपकल्पयेत् ॥ ३७२ ॥
गुग्गुलुश्च समो देयो हविषा सह योजयेत् ।
अक्षमात्रां तु गुटिकां भक्षयेन्मधुना सह ॥ ३७३ ॥
कासं श्वासं तथा शोफमर्शांस्य भगन्दरम् ।
हृत्पृष्ठपार्श्वशूलं च हन्ति मन्दाग्नितामपि ॥ ३६४ ॥
आमवातमुदावर्तमेदोवृद्धिगुदकृमीन् ।
अश्नाहं च तथोन्मादं कुष्ठपाण्डूदरामयान् ॥ ३७५ ॥
नाडीदुष्टव्रणान् सर्वान्प्रमेहंश्लीपदानपि ।
वातरक्ते कण्डिका गुग्गुलुगुटिका ।
त्रिफलातिविषादारुदार्वीमुस्ताटरूषकैः ।
खदिरासननक्ताह्वागुडूचीनृपपादपैः ॥ ३७६ ॥
भूनिम्बनिम्बकटुकाकलिङ्गकुलकैः समैः ।
क्वाथं कृत्वा ततः पूर्वं शीतमष्टगुणेऽम्भसि ॥ ३७७ ॥

१३६ आयुर्वेदग्रन्थमाला । [ गुटिकाधिकारः
गुडूच्याः कारयेत्क्वाथमर्धे शिष्टेऽथ वारिणि ।
क्षिप्त्वा पुरं नवे भाण्डे स्थापयेद्रजनीमथ ॥ ३७८ ॥
आतपेनैव तीव्रेण कौशिकं परिशोषयेत् ।
शुष्कस्य तु पलान्यष्टौ तावन्मानं शिलाजतु ॥ ३७९ ॥
ताप्यचूर्णात्पलं चैकं द्वे पले मधुसर्पिषोः ।
एकीकृतं सुसंक्षुद्य लिह्यात्तं त्रिफलाम्बुना ॥ ३८० ॥
तनुना मुद्गयूषेण जाङ्गलानां रसेन च ।
जीर्णे यूषेण भुञ्जीत पुराणं शालिषष्टिकम् ॥ ३८१ ॥
यथारोगं यथासात्म्यं रसैर्यूषैश्च संस्कृतैः ।
त्रिसप्ताहप्रयोगेण वातरक्तं सुदारुणम् ॥ ३८२ ॥
निहन्ति वीर्यतः शीघ्रं कुष्ठरोगं व्रणानपि ।
छिन्नभिन्नांश्च संधत्ते दरिद्र इव कन्थडीम् ॥ ३८३ ॥
गण्डमालायामष्टाचत्वारिंशत्संज्ञा गुग्गुलुगुटिका ।
त्रिकटुत्रिफलामुस्तं कुटजं गजपिप्पलीम् ।
त्वगेलापत्रहपुषाग्रन्थिकं जीरकद्वयम् ॥ ३८४ ॥
विडङ्गं चित्रकं पाठां त्रायमाणां दुरालभाम् ।
पटोलेन्द्रयवान् दारु पञ्चैव लवणानि च ॥ ३८५ ॥
यवानीं बाष्पिकां भार्गीं हरिद्रे सारिवाद्वयम् ।
दाडिमं पौष्करं धान्यं वचां क्षारद्वयं तथा ॥ ३८६ ॥
पिप्पलीं चाजमोदं च तिन्तिडीकाम्लवेतसम् ।
तुम्बरूणि च सर्वाणि कार्षिकाण्युपकल्पयेत् ॥ ३८७ ॥
सूक्ष्मचूर्णीकृतेष्वेषु पलानि दश पञ्च च ।
महिषाक्षस्य मतिमान् तत्पादेन च माक्षिकम् ॥३८८॥
अष्टचत्वारिंशत्संज्ञः कृष्णात्रेयेण भाषितः ।
गण्डमालापचीग्रन्थिमुकमुन्मिणगद्गदान् ॥ ३८९ ॥
श्वयाढ्यवातशोफांश्च मन्यास्तम्भं तथार्दितम् ।
अश्रींसि च प्रमेहांश्च स्थौल्यदोषगुदामयान् ॥ ३९० ॥

४.] गदनिग्रहः । १३७
अर्बुदं घ्राणरोगं च बाधिर्यं गृध्रसीं तथा ।
पूतिनासं प्रतिश्यायं पिटकां क्षतविद्रधिम् ॥ ३९१ ॥
सोदरामन्त्रवृद्धिं च जयेदग्निं च दीपयेत् ।
अमृताद्या गुग्गुलुगुटिका ।
अमृतात्रुटिवेल्लवत्सकं कलिपथ्यामलकानि गुग्गुलुः ।
क्रमवृद्धमिदं मधुप्लुतं पिटिकास्थौल्यभगन्दराञ्जयेत् ॥ ३९२ ॥
शोफे गुडार्द्रकगुटिकाः।
गुडार्द्रकं वा गुडनागरं वा गुडाभयां वा गुडपिप्पलीं वा ।
कर्षाभिवृद्ध्या त्रिपलप्रमाणं खादेन्नरः पक्षमथापि मासम् ॥
शोफप्रतिश्यायगलास्यरोगान् सश्वासकासारुचिपीनसादीन् ।
जीर्णज्वरार्शोग्रहणीविकारान् हन्यात्तथान्यन्कफवातरोगान् ॥
गुल्मे आरोग्यलवणम् ।
पलानि दश वारुण्याः स्रुकाण्डात्पलविंशतिः ।
शतं सिंहीफलानां तु कुमार्याश्च पलद्वयम् ॥ ३९५ ॥
अर्कपत्रशतं चैकं शतं पूतीकपत्रकात् ।
महिषाख्यात्पाणिमानीं रसोनात्पलपञ्चकम् ॥ ३९६ ॥
पलानि पञ्च सिन्धूत्थाच्चिरबिल्वत्वचस्तथा ।
सौवर्चलात्तथा त्रीणि व्योषात्पञ्च पलानि च ॥३९७॥
पलद्वयं तु काचस्य सामुद्रलवणाद्दश ।
पलमेकं बिडाख्यस्य कुडवं दरकृष्णतः ॥ ३९८ ॥
यवान्याश्चाजमोदायाः पलार्धं तु पृथक् पृथक् ।
रामठस्य पलं चैकं पलैकं जीरकद्वयात् ॥ ३९९ ॥
कुडवं राजिकायाश्च प्रस्थार्धं चित्रकस्य च ।
सर्वमेकत्र संयोज्य कुट्टयित्वा ह्युलूखले ॥ ४०० ॥
प्रस्थार्धं चार्कदुग्धस्य मानीं सर्षपतैलतः ।
एकत्र मिलितं कृत्वा चान्तर्धूमं ततो दहेत् ॥ ४०१ ॥

१३८ आयुर्वेदीयग्रन्थमाला । [गुटिकाधिकार
मस्तुना तं पिबेत्क्षारं कर्षार्धं कर्षमेव वा ।
गुल्मं शूलं तथानाहमरुचिं पाण्डुतां तथा ॥ ४०२ ॥
हृद्रोगं ग्रहणीदोषमर्शोऽजीर्णं विषूचिकाम् ।
अष्ठीलामूर्ध्ववातं च वातकुण्डलिकं तथा ॥ ४०३ ॥
मूत्रग्रन्थि प्रतिश्यायं कासं श्वासं तथाऽश्मरीम् ।
प्लीहानमामदोषांश्च वातश्लेष्मोद्भवान् गदान् ॥ ४०४॥
हन्यादारोग्यलवणं सन्नस्याग्नेश्च दीपनम् ।
गण्डमालायां काञ्चनारगुग्गुलुः ।
पलानां दशकं ग्राह्यं काञ्चनारत्वचो बुधैः ।
षट्पला त्रिफला ग्राह्या व्योषं ग्राह्यं पलत्रयम्॥४०५॥
पलैकं वरुणस्यापि त्वगेलापत्रकं तथा ।
कर्षकर्षमितं ग्राह्यं सर्वाण्येकत्र चूर्णयेत् ॥ ४०६ ॥
सर्वै चूर्णमिदं यावत्तावन्मात्रस्तु गुग्गुलुः ।
संमर्द्य गुटिकाः कार्याः शाणमात्रास्ततो बुधैः ॥४०७॥
भक्षयेत्प्रातरेकैकामनुपानविशेषतः ।
गण्डमालां जयेदुग्रामपचीमर्बुदानि च ॥ ४०८ ॥
ग्रन्थीन्ब्रणां सगुल्मांश्च विद्रधिं च भगन्दरम् ।
अनुपाने प्रयोक्तव्यः क्वाथो मुण्डीसमुद्भवः ॥ ४०९ ॥
क्वाथो वा खदिरस्याथ पथ्याक्वाथोष्णकं जलम् ।
गण्डमालायां काञ्चनगुटिका ।
त्रिफलायास्त्रयो भागा व्योषाच्च द्विगुणो मतः॥४१०॥
तस्माच्च द्विगुणं ज्ञेयं काञ्चनारस्य वल्कलम् ।
एकीकृते तु चूर्णेऽस्मिन् समो देयोऽथ गुग्गुलुः॥४११॥
क्षौद्रं दशगुणं दद्यात्त्रिफलाचूर्णतो भिषक् ।
सर्वासु गण्डमालासु गलगण्डे तथैव च ॥ ४१२ ॥
नाडीव्रणे विद्रधौ च गुटिकेयं प्रशस्यते ।
इति श्रीसोढलप्रथिते गदनिग्रहे गुटिकाधिकारश्चतुर्थः ।

५.] गदनिग्रहः । १३९
अथातः पञ्चमो लेहाधिकारः प्रारभ्यते ।
अर्शसि पथ्यावलेहः ।
श्यामागूडूच्यामलचित्रकाणां भागान् पलानां शतसंमितांश्च ।
सर्वान्पृथक्संपरिकल्प्य युक्त्या द्रोणद्वयेऽपां तु विपाच्य पात्रे ॥ १
लौहे दृढे मन्दहुताशने च पादावशिष्टं विधिवाद्द्विजिज्ञः ।
भूयः पचेत्तं तुलया गुडस्य शुक्लेन वस्त्रेण विशोधितस्य ॥ २ ॥
चूर्णीकृतैर्जीरकयुग्मदन्तीपाठात्रिवृत्त्र्यूषणग्रन्थिकाद्यैः ।
धान्याजमोदेभकणायवानीभल्लातकारुष्करैश्च पलप्रमाणैः ॥ ३ ॥
प्रस्थत्रयेणाथ हरीतकीनामैकध्यमालोड्य शनैस्तु दर्य्या ।
ज्ञात्वा सुपक्वं रसगन्धवर्णैः कुम्भे निदध्यात्त्रिसुगन्धियुक्तम्॥४॥
प्रस्थार्धयुक्तं मधुनोऽत्र शीते भल्लातकास्थिप्रभवाच्च तैलात् ।
दत्त्वा पलार्धं यवशूकजस्य चाष्टौ पलान्येव सितोपलायाः ॥ ५ ॥
एनं लिहेदक्षफलप्रमाणमर्शोविकारी प्रसमीक्ष्य वह्निम् ।
कुष्ठानि सर्वाणि निहन्ति हिक्कां श्वासं च कासारुचिपाण्डुरोगान्
मन्दानलत्वं ग्रहणीविकारान् गुल्मान्सशोफान्उदरामयांश्च ।
शूलानि यक्ष्माममसृक्प्रवृत्तिं पथ्यावलेहोऽयमिति प्रदिष्टः ७॥
अर्शसि चित्रकावलेहः ।
चित्रकस्य शतं दद्यात्तत्तुल्यो ग्रन्थिको मतः ।
पञ्चाङ्गदशमूलस्य शेषान् पञ्चपलान् पृथक् ॥ ८ ॥
बलां भार्गी शठीं पाठां पौष्करं मूलमेव च ।
चतुर्द्रोणेऽम्भसां पक्त्वा द्रोणशेषे तथैव च ॥ ९ ॥
पचेद्गुडशतं दत्त्वा लेहवत्साधु साधयेत् ।
चतुष्पलं तु पिप्पल्यास्तुगाक्षीर्याः पलद्वयम् ॥ १० ॥
त्रिजाताच्च पलं चैकं मरिचस्य पलं तथा ।
सूक्ष्मचूर्णं ततः कृत्वा दर्या सम्यग्विघट्टयेत् ॥ ११ ॥
पलमात्रं ततः खादेत्प्लीहगुल्मोदरर्शसाम् ।

१४० आयुर्वेदीयग्रन्थमाला। [लेहाधिकारः
हन्ति यक्ष्माणमत्युग्रं शीतार्त्ति चाम्लपित्तकम् ॥ १२ ॥
भारद्वाजेन कथितो लेहश्चित्रकसंज्ञकः ।
अर्शसि चित्रकावलेहः ।
तोयद्रोणे चित्रकमूलतुलार्धं
साध्यं यावत्पाददलस्थमथेदम् ।
अष्टौ दत्त्वा जीर्णगुडस्य पलानि
क्वाथ्यं भूयः सान्द्रतया समवेतम् ॥ १३ ॥
त्रिकटुकमिशिपथ्याकुष्ठमुस्तावराङ्ग-
कृमिरिपुदहनैलाचूर्णकीर्णोऽवलेहः ।
जयति गुदजकुष्ठप्लीहगुल्मोदराणि
प्रबलयति हुताशं शश्वदभ्यस्यमानः ॥ १४ ॥
रक्तपित्ते कूष्माण्डावलेहः ।
कूष्माण्डकात्पलशतं सुस्विन्नं निष्कुलीकृतम् ।
पचेत्तप्ते घृतप्रस्थे पात्रे ताम्रमये दृढे ॥ १५ ॥
यदा मधुनिभः पाकस्तदा खण्डशतं क्षिपेत् ।
पिप्पलीशृङ्गवेराच्च द्वे पले जीरकस्य च ॥ १६ ॥
त्वगेलापत्रमरिचधान्यकानां पलार्धकम् ।
न्यसेच्चूर्णीकृतं तत्र दर्व्या संघट्टयेत्ततः ॥ १७ ॥
तत्पक्वं स्थापयेद्भाण्डे क्षौद्रं दत्त्वा घृतार्धकम् ।
तद्यथाग्निबलं खादेद्रक्तपित्ती क्षतक्षयी ॥ १८ ॥
श्वासकासारुचिच्छर्दितृष्णाज्वरनिपीडितः ।
वृष्यं पुनर्नवकरं बलवर्णप्रसादनम् ॥ १९ ॥
उरःसन्धानकरणं बृंहणं स्वरबोधनम् ।
अश्विभ्यां निर्मितं सिद्धं कूष्माण्डकरसायनम् ॥ २० ॥
१. अस्मत्प्रे 'क्षौद्रार्धकां सितां केचित् केचिद्राक्षां सितार्धकाम् । द्राक्षार्धानि
लवङ्गानि मनाक् कर्पूरकं क्षिपेत्' इति योगरत्नाकरेऽधिकः पाठः ।

५.] गदनिग्रहः । १४१
रक्तपित्ते खण्डकूष्माण्डकावलेहः ।
प्रस्थेनाज्यस्य भृष्टं पलशतमलघुच्छिन्नकूष्माण्डकस्य
पक्तव्यं खण्डतुल्यं मधु शिशिरतरे तत्र दद्याद्धृतार्थम् ।
व्योषं धान्यं सजीरं प्रसृतिमितमथ स्याच्चतुर्जातकं च
प्रक्षेप्यं रक्तपित्तं हरति बलकरः खण्डकूष्माण्डकोऽयम् ॥२१
अर्शसि खण्डसूरणावलेहः ।
कूष्माण्डकविधानेन शस्यते सूरणं सदा ।
अर्शसां मूढवातानां मन्दाग्नीनां विशेषतः ॥ २२ ॥
गुडकूष्माण्डकावलेहः ।
कूष्माण्डकात्पलशतं सुस्विन्नं निष्कुलीकृतम् ।
प्रस्थं तैलघृतादेयं तस्मिंस्तप्ते प्रदापयेत् ॥ २३ ॥
त्वक्पत्रधान्यकं व्योषं जीरकैलाह्वयानलम् ।
ग्रन्थिकं चव्यमातङ्गपिप्पलीशृङ्गवेरकम् ॥ २४ ॥
शृङ्गाटकं कसेरुं च पेलवं तालमस्तकम् ।
चूर्णीकृत्य पलांशेन गुडस्य तुलया पचेत् ॥ २५ ॥
शीतीभूते पलान्यष्टौ मधुनः संप्रदापयेत् ।
कफपित्तानिलहरं मन्दाग्नीनां च दीपनम् ॥ २६ ॥
कृशानां बृंहणं श्रेष्ठं वाजीकरणमुत्तमम् ।
प्रमदासु प्रसक्तानां ये चान्ये क्षीणरेतसः ॥ २७ ॥
क्षयेणैव गृहीतानां परमुक्तं भिषग्जितम् ।
कासं श्वासं ज्वरं हिक्कां हन्ति छर्दिमरोचकम् ॥ २८ ॥
गुडकूष्माण्डकं ख्यातं कृष्णात्रेयेण पूजितम् ।
शोषे एलाद्यवलेहः ।
एलाजमोदामलकामयाक्षगायत्र्यरिष्टासनसारसालान् ।
विडङ्गभल्लातकचित्रकोग्रकट्त्रिकाम्भोदसुराष्ट्राजांश्च ॥ २९ ॥
पक्त्वा जलेनैव पचेद्धि सर्पिस्तस्मिन्सुसिद्धे त्ववतारिते च ।
त्रिंशत्पलं चात्र सितोपलाया दद्यात्तुगायाश्च पलानि षड् ॥३०॥

१४२ आयुर्वेदौयग्रन्थमाला । [ लेहाधिकारः
प्रस्थं घृतस्य द्विगुणं च कुर्यात्क्षौद्रं ततो मन्थहतं निदध्यात् ।
पलं पलं प्रातरतः प्रलिह्यात्पश्चात्पिबेत्क्षीरमतन्द्रितश्च ॥ ३१ ॥
एतद्धि मेध्यं परमं पवित्रं चक्षुष्यमायुष्यमथ यशस्यम् ।
यक्ष्माणमाशु व्यपहन्ति चैव पाण्ड्वामयञ्च क्षतमूर्ध्वरक्तम्॥
श्वासं च हन्ति स्वरभेदकासं हृद्दाहगुल्मग्रहणीगदांश्च
न चात्र किंचित्परिवर्जनीयं रसायनं चैतदुपास्यमानम् ॥३२
अर्शसि भल्लातकावलेहः ।
भल्लातकसहस्रं तु द्रोणेऽपां विधिवत्पचेत् ।
ततः पादावशिष्टं तु पुनरग्नावधिश्रयेत् ॥ ३४ ॥
गुडस्य तु तुलां दत्त्वा तत्र भूयो विपाचयेत् ।
त्र्यूषणं त्रिफला दन्ती चित्रको हस्तिपिप्पली ॥ ३५ ॥
चव्यञ्चामेोदापाठाश्च पिप्पलीमूलमेव च ।
एषां द्विपलिकान्भागान् सूक्ष्मचूर्णानि कारयेत् ॥३६॥
लेहीभूते ततः पश्चात्प्रक्षिपेन्मतिमान्भिषक् ।
शीतीभूते ततः पश्चाच्चातुर्जातपलं क्षिपेत् ॥ ३७ ॥
उदुम्बरसमां मात्रां खादयेच्च यथाबलम् ।
अर्शांसि ग्रहणीदोषं प्लीहानं विषमज्वरम् ॥ ३८ ॥
दुष्टगुल्मोदरं हन्ति मन्दाग्नित्वमरोचकम् ।
कासश्वासहरो हृद्यो भल्लातकगुडः स्मृतः ॥ ३९ ॥
ग्रहण्यां कल्याणको गुडावलेहः ।
प्रस्थत्रये ह्याममलकीरसस्य शुद्धस्य दत्त्वाऽर्धतुलां गुडस्य ।
चूर्णीकृतैर्ग्रन्थिकजीरचव्यव्योषेभकृष्णाहपुषाजमोदैः ॥ ४० ॥
विडङ्गसिन्धुत्रिफलायवानीपाठाग्निधान्यैश्च पलप्रमाणैः ।
दत्त्वा त्रिवृच्चूर्णपलानि चाष्टौ ह्यष्टौ च तैलस्य पचेद्यथावत् ४१
तं भक्षयेदक्षकफलप्रमाणं यथेष्टचेष्टं त्रिसुगन्धियुक्तम् ।
अनेन सर्वे ग्रहणीविकाराः सश्रासकासस्वरभेददोषाः ॥ ४२॥

५.] गदनिग्रहः । १४३
पाण्डूदरं गुल्मभगन्दरात्तिमेदःसमुत्थं च विकारजातम् ।
शाम्यन्ति, चायं चिरमन्दवह्नेर्हतस्य पुंस्त्वस्य च वृद्धिहेतुः ४३
स्त्रीणां च वन्ध्यामयनाशनः स्यात्कल्याणको नाम गुडः प्रतीतः।
भृष्ट्वैषत्रिवृतां तैले त्रिसुगन्धि पिचुं पिचुम् ।
सिद्धे विधेयमत्रैव गुडे कल्याणपूर्वके ॥ ४४ ॥
कार्श्ये पञ्चजीरकावलेहः ।
कुस्तुम्बर्यो यवानी समरिचमगधा दीप्यकाजाजिचव्याः
पथ्या श्यामा च मूलं कृमिहरहपुषे कारवी शीतकञ्च ।
शुण्ठीवन्दाकनागोद्भवशतकुसुमा मेथिका चाक्षभागाः
कंसेल्लाङ्गागयुग्मं सकलगणमिदं चूर्णयेदौषधानाम् ॥४५॥
सर्पिःप्रस्थं प्रदद्याद्गुडपलदशभिः साधयेन्मन्दवह्नौ
क्षीरप्रस्थैश्चतुर्भिः स च सकलगदान्हन्ति युक्तस्त्रिगन्धैः ।
लेहोऽयं चानिलघ्नः कृशबलजननः शोधनश्चार्त्तवस्य
या स्त्री गर्भं न धत्ते जनयति तनयं दीर्घजीवानुयुक्तम् ४६
योनिरोगे पञ्चजीरकावलेहः ।
जीरकं हपुषा धान्यं यवानी बदराणि च ।
शताह्वां मेथिका हिङ्गुपत्रिका कामवृक्षकम् ॥ ४७ ॥
पिप्पलीपिप्पलीमूलमजमोदा च वाष्पिका ।
चित्रकं च पलांशानि तथा चैव चतुःपलम् ॥ ४८ ॥
कसेरुकं नागरं च कृष्णा जीरकमेव च ।
गुडस्यार्धशतं दद्याद्धृतप्रस्थं तथैव च ॥ ४९ ॥
क्षीरद्विप्रस्थसंयुक्तं शनैर्मृद्वग्निना पचेत् ।
पञ्चजीरक इत्येष सूतिकानां प्रशस्यते ॥ ५० ॥
गर्भार्थिनीनां नारीणां प्रदुष्टे चैव मारुते ।
विंशतिर्व्यापदो योनेः कासं श्वासं स्वरक्षयम् ॥ ५१ ॥
हलीमकं पाण्डुरोगं दौर्गन्ध्यं कृच्छ्रमूत्रताम् ।
हन्ति पीनोन्नतकुचाः पद्मपत्रायतेक्षणाः ॥ ५२ ॥

१४४ आयुर्वेदीयग्रन्थमाला । [ लेहाधिकारः
उपयोगात्स्त्रियो नित्यमलक्ष्मीकलिवर्जिताः ।
श्रीबाहुशालो गुडावलेहः ।
त्रिवृत्तेजोवतीदन्तीश्वदंष्ट्राचित्रकं शठी ।
गवाक्षीमुस्तबिल्वाह्वं विडङ्गानि हरीतकी ॥ ५३ ॥
पलानि षड् वृद्धदारोः षोडशैव तु सूरणात् ।
जलद्रोणद्वये क्वाथ्य चतुर्थांगावशेषितम् ॥ ५४ ॥
पूतं रसं तु तं दत्त्वा क्वाथेभ्यस्त्रिगुणो गुडः ।
लेहं पचेद्धि तं यावद्दवींलेपं व्रजेद्बुधः ॥ ५५ ॥
अवतार्य ततः पश्चाच्चूर्णानीमानि दापयेत् ।
त्रिवृत्तेजोवतीकट्वीचित्रकं द्विपलांशकम् ॥ ५६ ॥
एलात्वक्पत्रनागाह्वं षट्पलं परिकीर्तितम् ।
द्वात्रिंशच्च पलानीह चूर्णीकृत्व प्रदापयेत् ॥ ५७ ॥
ततो मात्रां प्रयुञ्जीत जीर्णे क्षीरं रसायनम् ।
पञ्चगुल्मान् प्रमेहांश्च पाण्डुरोगं हलीमकम् ॥ ५८ ॥
जयेदर्शांसि सर्वाणि तथा सर्वोदराणि च ।
अयं सर्वान् गदांश्चैव कल्याणो लेह उत्तमः ॥ ५९ ॥
दुर्नामान्तकरश्चैव मेधाजनन उत्तमः ।
गुडः श्रीबाहुशालोऽयं दुर्नामारिः प्रकीर्तितः ॥ ६० ॥
सर्वरोगं निहन्त्याशु वृक्षमिन्द्राशनिर्यथा ।
श्वासकासे बिभीतकावलेहः ।
प्रस्थं बिभीतकानामनस्थां साधयेद्गवां मूत्रे ।
लेहवदवलेहो मधुसहितः श्वासकासहरः ॥ ६१ ॥
कासेऽगस्त्यहरीतक्यवलेहः ।
द्विपञ्चमूलेभकणात्मगुप्ताभार्ङ्गीशठीपुष्करमूलविश्वाः ।
पाठामृताग्रन्थिकशङ्खपुष्पीरास्नाग्न्यापामार्गबलायवासाः ॥६२॥
द्विपालिकांस्तच्च यवाढकं च हरीतकीनां च शतं गुरूणाम् ।
द्रोणे जलस्याढकसंयुते तु क्वाथीकृते पूतचतुर्थभागे ॥ ६३ ॥

५.] गदनिग्रहः । १४५
पचेत्तुलां शुद्धगुडस्य दत्त्वा पृथक्सतैलात्कुडवं घृताच्च ।
चूर्णं च तावन्मगधोद्भवाना मनेकरोगौघमथाशु हन्यात् ॥६४॥
तद्राजयक्ष्मग्रहणीप्रदोषशोफाग्निमान्द्यस्वर भेदकासान् ।
पाण्ड्वामयश्वासशिरोऽक्षिरोगान्हृद्रोगहिक्काविषमज्वरांश्च ॥ ६५ ॥
मेधाबलोत्साहमतिप्रदं च चकार चैतद्भगवानगस्त्यः ।
कासे द्वितीयोऽगस्त्यहरीतक्यवलेहः ।
दशमूलीं स्वयङ्गुप्तां शङ्खपुष्पीं शठीं बलाम् ।
हस्तिपिप्पल्यपामार्गपिप्पलीमूलचित्रकान् ॥ ६६ ॥
भार्गीं पुष्करमूलं च द्विपलांशान् यवाढकम् ।
हरीतकीशतं चैकं जले पञ्चाढके पचेत् ॥ ६७ ॥
यवैः स्विन्नैः कषायं तं पूतं तच्चाभयाशतम् ।
पचेद्गुडतुलां दत्त्वा कुडवं च पृथग्घृतात् ॥ ६८ ॥
तैलाच्च पिप्पलीचूर्णात्सिद्धे शीते च माक्षिकात् ।
कुडवं, पलमानं च चतुर्जातं समावपेत् ॥ ६९ ॥
लेिह्याद्वे चाभये नित्यं ततः खादेद्रसायनात् ।
वलीं च पलितं हन्याद्वर्णाग्निबलवर्धनम् ॥ ७० ॥
पञ्च कासान् क्षयं श्वासं सहिध्मं विषमज्वरम् ।
गुल्ममेहग्रहण्यर्शोहृद्रोगारुचिपीनसान् ॥ ७१ ॥
अगस्त्यविहितं धन्यमिदं श्रेष्ठं रसायनम् ।
यथोद्दिष्टान् गुणं कुर्वन्निचं चेत्कुरुते यदि ॥ ७२ ॥
तदा सायं गुडो योज्य एष एवाल्पमात्रया ।
पादशेषे कषायेऽत्र स्विन्ना विद्याद्धरीतकीः ॥ ७३ ॥
भर्जितास्तिलतैलस्य कुडवे गोघृतस्य वा ।
पचेत्ताम्रमये पात्रे आपाकाल्लोहितोदयात् ॥ ७४ ॥
सङ्ख्या फलानां शतश्चातुर्जातं पृथक्पलम् ।
बद्ध्वा पोटलके पथ्या यवान् स्विन्नांश्च कारयेत् ॥ ७५ ॥
१३