द्रव्यगुण विज्ञान (शास्त्रीय औषधीय वनस्पतियों का महाकोश)

द्रव्यगुणाः। ५३
त्रिदोषशमनी वृष्या काकमाची रसायनी।
नात्युष्णा शीतवीर्य्या च भेदनी कुष्ठनाशिनी ॥३३॥
वायुं वत्सादिनी हन्यात् पित्तघ्नी तु सुवर्चला ॥३४॥
राजक्षवकशाकन्तु त्रिदोषशमनं लघु ।
ग्राहि शस्तं विशेषेण ग्रहण्यर्शोविकारिणाम् ॥३५॥
दीपनाः कफवातघ्नाश्चिरबिल्वाङ्कुराः सराः ॥३६॥
न्यग्रोधोदुम्बराश्वत्थप्लचपद्मादिपल्लवाः ।
कषायस्तम्भनाः शीता हिताः पित्तातिसारिणाम्३७
अवलगुजः कटुः पाके तिक्तः पित्तकफापहः ॥३८॥
वार्त्ताकं कटु तीक्ष्णोष्णं मधुरं कफवातजित् ।
वत्साद्नी गुडूची। अस्याश्च पित्तकफहन्तृत्वं बोध्यम् ।
तदुक्तं सुश्रुते ।
अटरूषकवेत्राग्रगुडूचीनिम्बपर्पटाः ।
किराततिक्तसहितास्तिक्ताः पित्तकफापहाः ॥
इति। अन्ये तु पत्रप्रधाने गुडूचीशाके तिक्तरसप्राधान्यात्
पित्तकफहरत्वमेवेत्याहुः । सुवर्चला सूर्य्यावर्त्तभेदः। अन्येतु
मारिषसदृशनालमार्त्तगलसदृशपत्रं लम्पकमाहुः ॥ ३४ ॥
राजक्षवको दुग्धिका। अन्येतु राजक्षवको बृहत्पत्रः
क्षवयुकारक इत्याहुः ॥ ३५ ॥
चिरबिल्वः करञ्जकः ॥ ३६ ॥
अवलगुजो बागुजोत्यन्नम् ॥ ३८ ॥
जीर्णमिति परिणतम्। अत्र जीर्णं पित्तलमित्यनेना-
परिणतस्यापि पित्ताविरोधित्वमिति बोधयति। अतएव माध-