द्रव्यगुण विज्ञान (शास्त्रीय औषधीय वनस्पतियों का महाकोश)

४८ द्रव्यगुणः।
पोताधानास्तु सर्वेषां सुस्निग्धा लघुदीपनाः ।
महाप्रमाणा गुरवः क्रियावन्तोऽल्पचेष्टिनः ॥३७॥
मत्स्याण्डानि विशेषेण वातपित्तहराणि च ।
ज्ञेयानि हृद्यरुच्यानि कटुपाकीनि चैवहि ॥३८॥
हंसवीजं परं बल्यं वृंहणं वातनाशनम् ।
पाके लघुतरं प्रोक्तं सर्वामयविवर्जितम् ॥ ३९ ॥
विष्टम्भिनः शुष्कमत्स्या अबल्या दुर्जरा मताः ।
सिङ्गला ग्रहणीदोषशमनी पवनापहा ॥ ४० ॥
इति मांसादिवर्गः ।
शाकानि प्रायशस्तानि विष्टम्भीनि गुरूणि च ।
रूक्षाणि बहुवर्चांसि सृष्टविण्मरुतानि च ॥ १ ॥
पत्रं पुष्पं फलं नालं कन्दं संस्वेदजं तथा ।
शाकं षड्विधमुद्दिष्टं गुरु विद्याद् यथोत्तरम् ॥२॥
नामिति। ब्रह्मदेवोऽपि वर्मी महाशकलो रोहितभेदः न तु
सर्पाकारमत्स्य इत्याह ॥ ३६ ॥
इति मांसादिवर्गः ।
अत्र व्यञ्जनेषु श्रेष्ठत्वात् प्रथमं मांसगुणमभिधाय अनन्तरं
शाकगुणे वाच्ये प्रथमं शाकानां सामान्यगुणमाह शाकानीति ॥१॥
तत्र शाकभेदेन गुणभेदमभिधातुं शाकभेदमाह पत्रमिति ।
संस्वेदजमिति छत्रकादि ॥ २ ॥