द्रव्यगुण विज्ञान (शास्त्रीय औषधीय वनस्पतियों का महाकोश)

४६ द्रव्यगुणः ।
इत्यादि । स्वभाव इति स्वभावस्तद्रव्यजातिप्रभवः स्वाभा-
विको धर्मः । तत् प्रतिनियतं गुरुलाघवम् । यथा
स्वभावाल्लघवो मुद्गास्तथा लावकपिञ्जलाः ।
इत्यादि । धातव इति शोणितादयः । तदुदाहरणञ्च
धातूनां शोणिताद्यानां गुरु विद्यात् यथोत्तरम् ।
इति । क्रियेति क्रिया चेष्टा तद्यथा
अलसेभ्यो विशिष्यन्ते प्राणिनो ये बहुक्रियाः ।
इति । विशिष्यन्त इति लघुत्वेन विशिष्टा भवन्तीत्यर्थः ।
लिङ्गमिति लिङ्गं स्त्रीत्वादि यदाह
गौरवं लिङ्गसामान्ये पुंसां स्त्रीणास्तु लाघवम् ।
इति । लिङ्गसामान्य इति जातिसामान्ये । तथाच हारीतः
चतुष्पादेषु लघ्वी स्त्री विहगेषु लघुः पुमान् ।
इति । जतुकर्णेऽप्युक्तम्
बन्ध्या छागी प्रशस्ता स्यादभावे वर्करीमता ।
तथाच पराशरः ।
चतुष्पात्सु स्त्रियो ग्राह्याः पुंमांसो विहगेषु च ।
इति । यत्तु भाषितं काशिराजेन छागमेव नपुंसकं
तदनार्षं सर्वतन्त्रविरोधात् । प्रमाणमिति
महाशरीरा गुरवः स्वजातौ लघवोऽन्यथेति ।
संस्कारोऽन्यथात्वं तद्यथा मांसरसगुणनिर्देशे सुश्रुतः
स्नेहगोरसधान्याम्लफलाम्लैरन्वितञ्च यत् ।
यथोत्तरं गुरुं विद्यादिति । चरकेऽपि
गुरूणां लाघवं विद्यात् संस्कारात् सविपर्य्ययम् ।
व्रीहेर्लाजा यथाच स्युः शक्तूनां सिद्धपिण्डकाः ॥
इति । सविपर्य्ययमिति संस्काराल्लघूनामपि गौरवं विद्या-
दित्यर्थः । गुरोरपि व्रीहेर्लाजा लघव इत्यर्थः । लघूनां...