द्रव्यगुण विज्ञान (शास्त्रीय औषधीय वनस्पतियों का महाकोश)

५० द्रव्यगुणः ।
मूलकपोतिका कण्ठ्या सर्वदोषहरी लघुः ।
कटुतिक्तरसा हृद्या रोचनी वह्निदीपनी ॥७॥
महत्तद्गुरु विष्टम्भि तीक्ष्णमामं त्रिदोषकृत् ॥८॥
तदेव स्निग्धसिद्धन्तु वातनुत् कफपित्तकृत् ॥६॥
शुष्कन्तु शोथशमनं गरदोषहरं लघु ॥ १० ॥
तत्फलं कफवातघ्नं तत्पुष्पं कफपित्तजित् ॥११॥
हिलमोची तु कुष्ठघ्नी भेदनी कफपित्तनुत् ॥१२॥
उपोदिका सरा स्निग्धा वल्या श्लेष्मकरी हिमा ।
चिल्ली गौरवास्तूकः । क्षेत्रवास्तूक इत्यन्ये ॥ ६ ॥
मूलकस्य बालमहदामसिद्धशुष्कभेदेन गुणमाह मूलक-
पोतिकेति । मूलकपोतिका अतिबालमूलकम् । अत्र स्निग्ध-
सिद्धाया एव मूलकपोतिकायाः सर्वदोषहरत्वम् अन्यथा तु
दोषकृत्त्वम् यदाह मूलकगुणे वाग्भटः
वातश्लेष्महरं शुष्कं सर्वमामन्तु दोषलम् ।
इति । अत्र सर्वमिति बालं वृद्धञ्च । सर्वपदञ्च पूर्वेण
परेण च सम्बध्यते । तेन सर्वदोषहरस्यापि बालमूलकस्या-
मावस्थायां दोषलत्वं न तु वृद्धस्यैवेत्यरुणः ॥ ७ ॥
महतः परिणतस्य मूलकस्य गुणमाह महदिति । आम-
मित्यनग्निपक्वमिति निबन्धसंग्रहः ॥ ८ ॥
शुष्कमूलकगुणमाह शुष्कमिति । अस्य च वातकफहरत्वं
ज्ञेयम् । यदाह
बालं दोषहरं वृद्धं त्रिदोषं मारुतापहम् ।
स्निग्धसिद्धं विशुष्कन्तु मूलकं कफवातजित् ॥ १० ॥
मूलकफलपुष्पयोर्गुणमाह तत्फलमिति ॥ ११ ॥