बृहत्संहिता: द्वितीय भाग (आचार्य वराहमिहिर - विमला हिन्दी व्याख्या, पं. अच्युतानन्द झा)
Brihat Samhita Vol 2 with Vimala Hindi Commentary
आचार्य वराहमिहिर (टीकाकार: पं. अच्युतानन्द झा) द्वारा
वास्तुविद्याध्यायः १५
अथ स्तम्भादीनां नामाह—
समचतुरस्रो रुचको वज्रोऽष्टास्रिर्द्विवज्रको द्विगुणः ।
द्वात्रिंशता तु मध्ये प्रलीनको वृत्त इति वृत्तः॥२८॥
स्तम्भ का मध्य भाग समान चार कोण वाला हो तो वह स्तम्भ 'रुचक', आठ
कोण वाला हो तो 'वज्र', सोलह कोण वाला हो तो 'द्विवज्र', बत्तीस कोण वाला हो तो
'प्रलीनक' और वर्तुलाकार हो तो 'वृत्त' कहलाता है। ये पाँच स्तम्भ शुभ और शेष
अशुभ फल देने वाले होते हैं॥२८॥
स्तम्भो मध्ये मध्यभागे समचतुरस्रः, समाभिस्तुल्याभिश्चतसृभिरस्रिभिर्युक्तः स रुचक-
नामा। यस्य मध्ये समा अष्टास्रिः स वज्रनामा। यस्य मध्ये द्विगुणः समाभिः षोडश-
भिरस्रिभिर्युक्तः स द्विवज्रनामा। अष्टास्रापेक्षया द्विगुणः। यश्च मध्येऽस्रीणां द्वात्रिंशता युक्तः
स प्रलीनकनामा। यश्च मध्ये वृत्तः परिवर्तुलः स वृत्तसंज्ञः। एते पञ्च स्तम्भाः। सर्व एव
प्रशस्तफलाः। अतोऽन्ये नेष्टा इत्यर्थाद्द्विज्ञेयाः। अत्र मध्यग्रहणं किमर्थं कृतमुभयतः स्तम्भं
विभज्य नवधेत्यनेनाध-ऊर्ध्वभागयो रचना भविष्यतीति। तथा च किरणाख्ये तन्त्रे—
वेदास्त्रो रुचकः स्तम्भो वज्रोऽष्टास्रियुतो मतः।
द्विवज्रः षोडशास्रिः स्याद् द्विगुणास्रिः प्रलीनकः।।
समन्तवृत्तो वृत्ताख्यः स्तम्भः प्रोक्तो द्विजोत्तमैः॥ इति॥२८॥
अथ स्तम्भस्याधरोर्ध्वभागयो रचनाप्रदर्शनार्थमाह—
स्तम्भं विभज्य नवधा वहनं भागो घटोऽस्य भागोऽन्यः ।
पद्मं तथोत्तरोष्ठं कुर्याद् भागेन भागेन ॥२९॥
स्तम्भ का नव भाग करके उसमें नीचे के प्रथम भाग का नाम 'वहन' ( उस भाग
द्वारा भूमि को धारण करने के कारण ), द्वितीय भाग का 'घट' ( घड़े की आकृति वाला
होने के कारण ), तृतीय भाग का 'पद्म' ( पद्माकृति वाला होने के कारण ) और चतुर्थ
भाग का नाम 'उत्तरोष्ठ' ( जहाँ पर शोभा के लिये विशेष रूप बनाते हैं ) कहा गया
है॥२९॥
स्तम्भं स्तम्भप्रमाणं नवधा नवभिर्भागैर्विभज्य पृथक्पृथङ्नवभागे विभक्तं कृत्वा तत्र
सर्वाधोभागे वहनं कार्यम्। उह्यते धार्यते भूमौ येन स्तम्भभागेन तद्वहनम्। अस्य भागस्यो-
पर्यन्यो यो द्वितीयो भागः स घटस्ततोऽन्यः पद्मं कमलं पद्माकारमेव कार्यम्। तथा तेनैव
प्रकारेण पद्मस्योपरि यो नवमो भागः स उत्तरोष्ठः कार्यः। उत्तरोष्ठो यत्र शोभार्थं रूपक-
विशेषाः क्रियन्ते। एवं पद्मं भागेनोत्तरोष्ठं च भागेन कार्यम्। केचिदुत्तरोष्ठमष्टमभागे नवमे
कमलामितीच्छन्ति। एतदुक्तं भवति—नवधा विभक्ते स्तम्भेऽधरोर्ध्वभागचतुष्केऽधो हिरण्या-
दीनि कार्याणि, शेषं भागपञ्चकं समचतुरस्रादिकं कार्यम्। तथा च किरणाख्ये तन्त्रे—
विभज्य नवधा स्तम्भं कुर्यादुद्वहनं घटम्।
कमलं चोत्तरोष्ठं तु भागे भागे प्रकल्पयेत्॥ इति॥२९॥
CC-0. JK Sanskrit Academy, Jammmu. Digitized by S3 Foundation USA
१६ बृहत्संहिता
अथ भारतुलातुलोपतुलानां च प्रमाणमाह—
स्तम्भसमं बाहुल्यं भारतुलानामुपर्य्युपर्यासाम् ।
भवति तुलोपतुलाना मूनं पादेन पादेन ॥३०॥
स्तम्भतुल्य मोटाई वाला ( राजगृह में स्तम्भ की मोटाई २८ अङ्गुल है, तत्तुल्य
मोटाई वाला ) पञ्चम भाग का नाम ‘भारतुला’, इसके ऊपर षष्ठ भाग का नाम ‘तुला’
और उसके ऊपर सप्तम भाग का नाम ‘उपतुला’ है।
राजगृह के अतिरिक्त भारतुला से चतुर्थांश कम करके मान रखना चाहिये। जैसे
राजगृह में भारतुला का मान २१ अङ्गुल है तो राजगृह से अतिरिक्त गृह में २१ — २१/४ =
(८४-२१)/४ = ६३/४ = १५ ३/४ इतना भारतुला आदि का मान बनाना चाहिये॥३०॥
भारं तोलयन्तीति भारतुलाः। स्तम्भस्योपरि यत्तिर्यक् कृत्वा काष्ठं दीयते तद्भारतुला-
संज्ञम्। प्रासादादिषु स्तम्भानां बहुत्वाद् भारतुला इति बहुवचननिर्देशः कृतः। भारतुलाया
उपरि यदन्यत् काष्ठं दीयते तत्तुलोपतुलासंज्ञम्। भारतुलानां स्तम्भसमं स्तम्भप्रमितं
बाहुल्यं घनत्वं कार्यम्। यथा नृपगृहे स्तम्भस्य पृथुत्वमष्टाविंशत्यङ्गुलानि, तदेव भारतुलानाम्।
एवमन्यत्र।
आसां भारतुलानामुपर्य्युपरि यास्तुलोपतुलास्तासां ताभ्यः सकाशात् पादोनं बाहुल्यं
कार्यम्। यथा नृपगृहे एकविंशत्यङ्गुलम्। अन्यत्र पादेन चतुर्थभागेनोनं कार्यम्। वीप्साकरणात्
केचिच्चतस्र इति वर्धयन्ति। भारतुला उपतुला तुलोपतुला चेति। आसां भारतुलातः
पादेन पादेनो नं बाहुल्यं कार्यम्। ताश्चोपर्युपरि दीयन्त इति॥३०॥
अत्र वास्तुकरणे पञ्च चतुःशालगृहाणि भवन्ति, सर्वतोभद्रनन्द्यावर्तवर्धमानस्वस्तिक-
रुचकाख्यानि। तत्रादावेव सर्वतोभद्रस्य लक्षणमाह—
अप्रतिषिद्धालिन्दं समन्ततो वास्तु सर्वतोभद्रम् ।
नृपविबुधसमूहानां कार्यं द्वारैश्चतुर्भिरपि ॥३१॥
जिस वास्तु के चारो तरफ अलिन्द हो, उसको ‘सर्वतोभद्र’ वास्तु कहते हैं। यह
वास्तु चारो दिशाओं में चार द्वारों से उपलक्षित राजा और देवताओं लिये बनाना
चाहिये॥३१॥
यस्मिन् वास्तुन्यलिन्दानां गमनिकानां प्रतिषेधो विच्छित्तिर्नास्ति समन्ततः सर्वासु दिक्षु,
तद्वास्तु सर्वतोभद्रसंज्ञम्। तच्च नृपाणां राज्ञां विबुधसमूहानां देववृन्दानां कार्यं विधेयम्।
चतुर्भिद्वारैरुपलक्षितं चतसृष्वपि दिक्षु तत्र द्वाराणि कार्याणीत्यर्थः। तथा च गर्गः—
अलिन्दानां व्यवच्छेदो नास्ति यत्र समन्ततः।
तद्वास्तु सर्वतोभद्रं चतुर्द्वारसमायुतम्॥ इति॥३१॥
CC-0. JK Sanskrit Academy, Jammmu. Digitized by S3 Foundation USA
वास्तुविद्याध्यायः १७
सर्वतोभद्रम्
पूर्वा
शाला
अथ नन्द्यावर्तस्य लक्षणमाह—
नन्द्यावर्तमलिन्दैः शालाकुड्यात् प्रदक्षिणान्तगतैः ।
द्वारं पश्चिममस्मिन् विहाय शेषाणि कार्याणि ॥३२॥
जिस वास्तु में शाला की भीत से आरम्भ करके प्रदक्षिणक्रम से अलिन्द हो, उसको
‘नन्द्यावर्त्त’ वास्तु कहते हैं। इसमें पश्चिम दिशा को छोड़ कर शेष तीन दिशाओं में तीन
द्वार रहते हैं॥३२॥
नन्द्यावर्तम्
पूर्वा
शाला
बृ० भ० द्वि०-२
CC-0. JK Sanskrit Academy, Jammmu. Digitized by S3 Foundation USA
१८ बृहत्संहिता
शालाकुड्यात् शालाभित्तेरारभ्य प्रदक्षिणान्तगतैरालिन्दैर्नन्द्यावर्तनाम वास्तु। प्रादक्षिण्ये-
नान्तं ये गता अलिन्दास्तैरुपलक्षितैः। चतसृष्वपि शालासु शालाप्रदक्षिणान्तगतास्तत्रा-
लिन्दा भवन्ति। अस्मिन्नन्द्यावर्तिनि पश्चिमद्वारं विहाय त्यक्त्वा शेषाण्यन्यानि त्रीणि द्वाराणि
पूर्वदक्षिणोत्तराणि कार्याणि। तथा च गर्गः—
प्रदक्षिणां गतैः सर्वैः शालाभित्तेरलिन्दकैः।
विना परेण द्वारेण नन्द्यावर्तमिति स्मृतम्।। इति।।३२।।
अथ वर्धमानस्य लक्षणमाह—
द्वारालिन्दोऽन्तगतः प्रदक्षिणोऽन्यः शुभस्ततश्चान्यः ।
तस्मिंश्च वर्धमाने द्वारं तु न दक्षिणं कार्यम् ॥३३॥
द्वारालिन्द ( प्रधान भवन के द्वार का अलिन्द ) के अन्तगत ( दक्षिणोत्तर भित्ति
संलग्न ) हो और द्वितीय अलिन्द उससे प्रदक्षिणक्रम से गया हो तथा तृतीय अलिन्द
उससे प्रदक्षिणक्रम से स्थित हो तो उसको 'वर्धमान' वास्तु कहते हैं। इसके दक्षिण में
द्वार नहीं रहता है।।३३।।
प्रधानवास्तुनो यद्द्वारन्तत्र योऽलिन्दः स द्वारालिन्दः। स चान्तगतः कार्यः। दक्षिणोत्तर-
शालासंलग्न इत्यर्थः। अन्यो द्वितीयोऽलिन्दः प्रदक्षिणः प्रादक्षिणयेन गतः, स च शुभः
शोभनः। ततश्चान्यस्तस्मात्प्रदक्षिणादन्तर्गत एव। एवंविधैरलिन्दैरुपलक्षितो वर्धमानः।
तस्मिन् वर्धमाने दक्षिणं द्वारं न कार्यम्। अन्यानि त्रीणि पूर्वपश्चिमोत्तराणि कार्याणि। तथा
च गर्गः—
द्वारालिन्दोऽन्तगस्तेषां ये त्रयो दक्षिणां गताः।
विहाय दक्षिणं द्वारं वर्धमानमिति स्मृतम्।। इति।।३३।।
पूर्वा
शाला
वर्धमानम्
CC-0. JK Sanskrit Academy, Jammmu. Digitized by S3 Foundation USA
वास्तुविद्याध्यायः १९
अथ स्वस्तिकलक्षणमाह—
अपरोऽन्तगतोऽलिन्दः प्रागन्तगतौ तदुत्थितौ चान्यौ ।
तदवधिविधृतश्चान्यः प्राग्द्वारं स्वस्तिके शुभदम् ॥३४॥
‘स्वस्तिक’ वास्तु में पश्चिम का अलिन्द अन्तगत ( दक्षिणोत्तर शाला से संलग्न )
बनाना चाहिये। पश्चिम अलिन्द से निकले हुये अन्य दो अलिन्दों को पूर्व दिशा की
शाला से संलग्न करते हुये बनाना चाहिये। उन दोनों के मध्य में पूर्व का अलिन्द
बनाना चाहिये। इस स्वस्तिक वास्तु में केवल पूर्व दिशा में द्वार बनाना शुभ होता है;
अन्य दिशा में नहीं॥३४॥
स्वस्तिकेऽपरः पश्चिमोऽलिन्दोऽन्तगतः कार्यो दक्षिणोत्तरशालासंलग्नः। अन्यौ तु
दक्षिणोत्तरौ द्वावलिन्दौ तदुत्थितौ तस्मात् पश्चिमादलिन्दादुत्पन्नौ प्राक्पूर्वस्यां दिश्यन्तगतौ
शालासंलग्नौ कार्यौ। अन्यश्चतुर्थः पूर्वोऽलिन्दस्तदवधिविधृतस्तयोरवधौ मध्ये विधृतः
स्थित इत्यर्थः। एवं स्वस्तिकं प्राग्द्वारं शुभदं पूर्वस्यां दिशि द्वारं तस्मिन् कार्यम्, नान्यत्र
क्वचिदिति। तथा च गर्गः—
पश्चिमोऽन्तगतोऽलिन्दः प्रागन्तो द्वौ तदुत्थितौ।
अन्यस्तन्मध्यविधृतः प्राग्द्वारं स्वस्तिकं शुभम्॥ इति॥३४॥
स्वस्तिकम्
पूर्वा
शाला
अथ रुचकलक्षणमाह—
प्राक्पश्चिमावलिन्दावन्तगतौ तदवधिस्थितौ शेषौ।
रुचके द्वारं न शुभदमुत्तरतोऽन्यानि शस्तानि ॥३५॥
CC-0. JK Sanskrit Academy, Jammmu. Digitized by S3 Foundation USA
२० बृहत्संहिता
'रुचक' वास्तु में पूर्व और पश्चिम का अलिन्द अन्तगत ( दक्षिणोत्तर शाला से
संलग्न ) और शेष दो उन दोनों के मध्य में स्थित होता है। इस रुचक वास्तु में उत्तर
दिशा का द्वार अशुभ और अन्य ( पूर्व, पश्चिम और दक्षिण ) द्वार शुभ होता है।।३५।।
रुचके प्राक्पश्चिमौ पूर्वापरौ द्वावलिन्दावन्तगतौ शेषौ, तयोरवधौ मध्ये स्थितौ तत्सं-
लग्नावित्यर्थः। एवं रुचके द्वारमुत्तरं न शुभदम्। अन्यानि त्रीणि पूर्वदक्षिणपश्चिमानि शस्ता-
नीति। तथा च गर्गः—
प्राक्पश्चिमावलिन्दौ यावन्तगौ तद्द्वौ परौ।
सौम्यं द्वारं विना यत्स्याद् रुचकाख्यं तु तत्स्मृतम्।। इति।।३५।।
रुचकम्
पूर्वा
[रेखाचित्र: शाला]
अथ तेषां पञ्चानां चतुःशालानां फलान्याह—
श्रेष्ठं नन्द्यावर्तं सर्वेषां वर्धमानसंज्ञं च।
स्वस्तिकरुचके मध्ये शेषं शुभदं नृपादीनाम् ।।३६।।
नन्द्यावर्त्त और वर्धमानसंज्ञक वास्तु सबके लिये श्रेष्ठ होते हैं। स्वस्तिक और
रुचकसंज्ञक वास्तु मध्यम होते हैं। शेष सर्वतोभद्रसंज्ञक वास्तु राजा आदि ( राजमन्त्री,
राजाश्रित पुरुष और देवता ) के लिये शुभ होते हैं; अन्य के लिये नहीं।।३६।।
सर्वेषां वर्णानां नन्द्यावर्तं चतुःशालं श्रेष्ठं प्रशस्तम्। वर्धमानसंज्ञं वर्धमानाख्यं च।
चशब्दाच्छ्रेष्ठमेव। स्वस्तिकरुचके सर्वेषामेव मध्ये मध्यफले, न शुभे नाप्यशुभे इत्यर्थः।
शेषं सर्वतोभद्रसंज्ञं चतुःशालं नृपादीनां राज्ञां राजमन्त्रिणां राजाश्रितानां देवानां च शुभम्,
नान्येषामिति।।३६।।
अथ त्रिशालानां हिरण्यनाभसुक्षेत्रचुल्लीपक्षघ्नानां लक्षणमाह—
उत्तरशालाहीनं हिरण्यनाभं त्रिशालकं धन्यम्।
प्राक्शालया वियुक्तं सुक्षेत्रं वृद्धिदं वास्तु ।।३७।।
CC-0. JK Sanskrit Academy, Jammmu. Digitized by S3 Foundation USA
वास्तुविद्याध्यायः २१
याम्याहीनं चुल्ली त्रिशालकं वित्तनाशकरमेतत् ।
पक्षघ्नमपरया वर्जितं सुतध्वंसवैरकरम् ॥३८॥
जिसके उत्तर तरफ भीत (दीवाल) न हो और शेष तीन दिशाओं में हो, उसको
‘हिरण्यनाभ’ नामक त्रिशाल वास्तु कहते हैं, यह वास्तु प्रशस्त है। जिसके पूर्व तरफ
भीत न हो और शेष तीन दिशाओं में हो, उसको ‘सुक्षेत्र’ नामक त्रिशाल वास्तु कहते हैं,
यह वास्तु धन, पुत्र आदि की वृद्धि करती है। जिसके दक्षिण तरफ भीत न हो और शेष
तीन दिशाओं में हो उसको ‘चुल्ली’ नामक त्रिशाल वास्तु कहते हैं, यह वास्तु धन का
नाश करती है। जिसके पश्चिम तरफ भीत न हो और शेष तीन दिशाओं में हो उसको
‘पक्षघ्न’ नामक त्रिशाल वास्तु कहते हैं, यह वास्तु पुत्र का नाश और वैर कराने वाली
होती है॥३७-३८॥
उत्तरशालया यद्विहीनम्। अन्यासु तिसृषु दिक्षु शाला भवन्ति। केवलयोत्तरया रहितं
तत्रिशालकं हिरण्यनाभाख्यम्, तच्च धन्यं प्रशस्तम्। एवं प्राक्शालया पूर्वशालया वियुक्तं
रहितं तत्रिशालं सुक्षेत्रं नाम वास्तु, तच्च वृद्धिं धनसुतादीनां ददाति।
याम्याहीनं दक्षिणस्यां दिशि रहितं तच्चुल्लीसंज्ञं त्रिशालम्। एतच्च वित्तस्य
धनस्य नाशकरं क्षयावहम्। अपरया पश्चिमशालया यद्विवर्जितं तत्पक्षघ्नं पक्षघ्नसंज्ञम्,
तच्च सुतध्वंसवैरकरम्—सुतानां पुत्राणां ध्वंसं विनाशं वैरं च करोति। एषां विन्यासः
सुगमत्वान्न प्रदर्शितः। यतश्चतुःशालाकृतिरेवालिन्दवर्जिता एकादिगृहीतेति। तथा च
किरणाख्ये तन्त्रे—
शस्तं हिरण्यनाभाख्यं हीनं चोत्तरशालया।
सुक्षेत्रं पूर्वतो हीनं शालया वृद्धिदं मतम्॥
चुल्ली दक्षिणया हीनं धनार्थप्राणनाशनम्।
यत् स्यादपरया हीनं पक्षघ्नं तत् सुतान्तकृत्॥ इति॥३७-३८॥
अथ द्विशालानां सिद्धार्थयमसूर्यदण्डवाताख्यचुल्लीकाचानां लक्षणं सफलमाह—
सिद्धार्थमपरयाम्ये यमसूर्यं पश्चिमोत्तरे शाले।
दण्डाख्यमुदक्पूर्वे वाताख्यं प्राग्युता याम्या ॥३९॥
पूर्वापरे तु शाले गृहचुल्ली दक्षिणोत्तरे काचम्।
सिद्धार्थेऽर्थावाप्तिर्यमसूर्ये गृहपतेर्मृत्युः ॥४०॥
दण्डवधो दण्डाख्ये कलहोद्वेगः सदैव वाताख्ये।
वित्तविनाशश्चुल्यां ज्ञातिविरोधः स्मृतः काचे ॥४१॥
जिसके पश्चिम और दक्षिण में शाला हो उसको ‘सिद्धार्थ’, जिसके पश्चिम और
उत्तर में शाला हो उसको ‘यमसूर्य’, जिसके उत्तर और पूर्व में शाला हो उसको ‘दण्ड’,
CC-0. JK Sanskrit Academy, Jammmu. Digitized by S3 Foundation USA
२२ बृहत्संहिता
जिसके पूर्व और दक्षिण में शाला हो उसको 'वात', जिसके पूर्व और पश्चिम में शाला हो
उसको 'गृहचुल्ली' और जिसके दक्षिण और उत्तर में शाला हो उसको 'काच'संज्ञक
वास्तु कहते हैं। सिद्धार्थ वास्तु में धन की प्राप्ति, यमसूर्य में गृहस्वामी की मृत्यु, दण्ड
में दण्ड से मृत्यु ( या दण्ड और वध ), वात में सदा कलह, गृहचुल्ली में धन का
नाश और काचसंज्ञक वास्तु में बन्धुओं से विरोध होता है।।३९-४१।।
अपरयाम्ये पश्चिमदक्षिणे द्वे शाले यत्र भवतस्तद् द्विशालं सिद्धार्थसंज्ञम्। एवं पश्चिमोत्तरे
यत्र शाले तद्यमसूर्यम्। उदक्पूर्वे उत्तरपूर्वे यत्र द्वे शाले विद्येते तद्दण्डाख्यम्। प्राग्युता
याम्या पूर्वयुक्ता दक्षिणा यत्र भवति, तद्वाताख्यं वातसंज्ञम्। पूर्वापरे पूर्वपश्चिमे यत्र द्वे
शाले विद्येते तद् गृहचुल्ली नाम द्विशालम्। एवं दक्षिणोत्तरशालं तत्काचं नाम द्विशालम्।
एषा द्विशालानां फलान्याह—सिद्धार्थेऽर्थवाप्तिरिति। सिद्धार्थसंज्ञे द्विशाले-
ऽर्थवाप्तिर्धनलब्धिर्भवति स्वामिनः। यमसूर्ये तद्गृहपतेर्गृहनाथस्य मृत्युर्मरणं भवति।
दण्डाख्ये दण्डसंज्ञे द्विशाले दण्डवधः। दण्डताडनेन वधो मरणम्। अथवा दण्डश्च
वधश्च दण्डवधाविति केचित् पठन्ति। दण्डोऽर्थाय कर्षणम्, वधस्ताडनं तौ द्वावेव भवतः।
वाताख्ये वातसंज्ञे सदैव सर्वकालं कलहोद्वेगश्चित्तशोकः। चुल्ल्यां वित्तस्य धनस्य विनाशः।
काचे ज्ञातिविरोधो बन्धुभिः सह द्वेष इति स्मृतः। तथा च किरणाख्ये तन्त्रे—
सिद्धार्थं तु भवेच्छुभ्रं याम्यापरयुतं यदि।
पश्चिमोत्तरसंयुक्तं यमसूर्यं तु मृत्युदम्।।
उदक्पूर्वयुतं यत्स्याद्दण्डाख्यं दण्डकारकम्।
पूर्वयाम्ययुतं ज्ञेयं वाताख्यं कलहप्रियम्।।
पूर्वापरयुतं गेहं चुल्लीनामार्थनाशकृत्।
दक्षिणोत्तरशालाढ्यं काचसंज्ञं विरोधकृत्।। इति।
अथ विश्वकर्ममयकामादिभिरेकैकस्मिन् वास्तुनि योऽर्थो महता ग्रन्थसन्दर्भेण चोक्तः,
स एवाचार्येण गृहीतशास्त्रेण महाग्रन्थभीरुणा समासोक्तिप्रियेणैकैकेनैवापादकेनार्थो निर्दिष्टः।
तथा च हिरण्यगर्भेण गृहाणां विंशत्यधिकं शतमुक्तम्। तथा चाह—
गृहाणां क्रमयोगेन चतुःषष्टिः समासतः।
अनेकयोगभेदाच्च शतं विंशोत्तरं स्मृतम्।। इति।
तथा च विश्वकर्मा—
एवं शतद्वयं पिण्डं षट्पञ्चाशच्च वेश्मनाम्।
यथावत् कृत्यजः कृत्स्न उक्तशास्त्रेऽपि यत्नतः।।
आचार्येण चतुःशालत्रिशालद्विशालानि पञ्चदश गृहाण्यभिहितानि। विश्वकर्मादीनां
चोक्तिभिरनुपन्यस्यमानाभिः स्पष्टार्थोऽभिधातुं न शक्यते। तद्युक्त्युपन्यासो वा क्रियते, तदा
हि विस्तरोक्तिः स्यात्। अतिविस्तरोक्तिश्च न गृह्यते। तथा च चिकित्साशास्त्रे चरके पठ्यते—
CC-0. JK Sanskrit Academy, Jammmu. Digitized by S3 Foundation USA
वास्तुविद्याध्यायः २३
'पराधिकारेषु न विस्तरोक्तिः शस्तेति नो नात्र ततः प्रयत्नः' इति।
तस्मात्तातपर्यार्थोऽभिधीयते—'वास्तुनि यो विस्तारः, स एव चोच्छ्रायनिश्चयः शुभदः'
इत्युक्तमाचार्येण। पुनः स एवाह—'नेच्छन्ति शास्त्रकारा हस्तशतादुच्छ्रितं परतः' ।
रूपाणामष्टोत्तरशतं गृहविस्तारः। गृहविस्तारतुल्यश्च गृहोच्छ्रायः शुभदः। नेच्छन्ति शास्त्र-
कारा हस्तशतादुच्छ्रितं परत इत्यनेन सह विरुध्यते। अत्र केचिदविदितशास्त्रसद्भावा
मन्यन्ते। यथा गृहविस्तारतुल्यो गृहोच्छ्रायोऽभिहितो यः स उत्सर्गः। नेच्छन्ति शास्त्रकारा
हस्तशतादुच्छ्रितं परत इत्यपवादः। 'उत्सर्गश्चापवादेन बाध्यते' इति। वयं त्वत्र ब्रूमः—
विषयविभागेन कल्पना कृता। तत्र नोत्सर्गो न चापवाद इति। आचार्य आह—
विस्तारषोडशांशः सचतुर्हस्तो भवेद् गृहोच्छ्रायः।
द्वादशभागेनोनो भूमौ भूमौ समस्तानाम्॥
विप्रादीनां गृहेषु भूमिकामानमिदं विश्वकर्मणाऽभिहितम्।
अर्धचतुष्कभूमिकं गृहं शूद्राणां कर्तव्यम्, विशामर्धपञ्चकभूमिकम्, अर्धषष्ठभूमिकं
क्षत्रियाणाम्, द्विजानामर्धसप्तमभूमिकम्, अर्धाष्टमभूमिकं नृपाणां कर्तव्यम्। तथा च विश्व-
कर्माऽऽह—
यजन्ते राजसूयाद्यैः क्रतुभिर्येऽवनीश्वराः।
तलैरर्धाष्टमैस्तेषां कारयेद् भवनोत्तमम्॥
तथाऽर्धसप्तमैरेव विप्राणां कारयेद् गृहम्।
अर्धषष्ठैः क्षत्रियाणां वैश्यानामर्धपञ्चमैः॥
त्रिभिः सार्धैश्च शूद्राणां भवनं शुभदं स्मृतम्॥ इति।
विश्वकर्मा मन्दबुद्धिप्रबोधनार्थं पुनः स्पष्टतरं साधारणेन हस्तेन गृहोच्छ्रायहस्त-
संख्यामाह—
साधारणेन हस्तेन परं शूद्रस्य विंशतिः।
चत्वारिंशच्च वैश्यस्य षष्टिः स्यात् क्षत्रियस्य तु।
ब्राह्मणस्य तथाशीतिः शतं च नृपतेः स्मृतम्।
नातः परतरं नृणामूर्ध्वमानं विधीयते।
गन्धर्वसिद्धयक्षाणां धर्मतः समुदाहृतम्॥
साधारणेन हस्तेन हस्तशतं यत्तत्रैराशिकगणनया ज्येष्ठहस्तेनानुमीयमानं सप्ता-
शीतिर्हस्ताः सार्द्धा भवन्ति, 'द्वादशभागेनोने भूमौ भूमौ' इत्यनेनापि न्यायेनार्धाष्टमभूमिका
हस्ता द्विषष्टिः सार्धा भवन्ति। अथात्रेदं मन्यसे साधारणेन हस्तेन हस्तशतोच्छ्रायं ज्येष्ठ-
हस्तमितेन हस्ताः सप्ताशीतिः सार्धा भवन्ति। नृपगृहस्योत्तमस्याष्टोत्तरशतविस्तृतस्य द्वादश-
भागेनोने भूमौ भूमौ समस्तानामित्यनेन न्यायेन हस्ता द्विषष्टिः सार्धा भवन्ति। एककर्तृ-
कस्यैव ग्रन्थस्यात्रापि भिन्नवाक्यतेति। अत्रोच्यते—
CC-0. JK Sanskrit Academy, Jammmu. Digitized by S3 Foundation USA
२४ बृहत्संहिता
विश्वकर्मणोत्तमगृहाणां हस्तद्वयं सार्धं पीठोच्छ्रायमुक्तम्। भूमिकान्तरे काण्डोच्छ्राय-
पांशुकस्तरवरण्डिकादिभिः सहितमेव मानं भवति, तस्मात् पुनरुक्तदोषो नात्रावगम्यत इति।
द्वित्रिचतुःशालेषु गृहेषु भूमिकोच्छ्रायनियमोऽवगन्तव्यः। एकशालेषु व्यासतुल्यगृहोच्छ्रायः
शस्यते, न द्वित्रिचतुःशालेषु। तथा च शक्र आह—
एकशालं यथाकामं विस्तारं कारयेद् गृहम्।
गृहमायामहीनं तत्त्वेकशालं प्रचक्षते।।
गृहविस्तारमाधिक्यं प्राहोत्सर्गास्तु गौतमः।
आचार्येण त्वेकशाले गृहे व्यासतुल्य उच्छ्रायोऽभिहितः। व्यासद्विगुणश्चायामः। एक-
शालं विप्रादीनां न क्रियते, द्वित्रिचतुःशाला एव क्रियन्ते। तथा च वृद्धगर्गः—
अनाजीवकरं सर्वमेकशालमुदाहृतम्।
अपि शाला तृणमयी कार्या तस्य शुभप्रदा।।
आचार्य आह—
वास्तुनि यो विस्तारः स एव चोच्छ्रायनिश्चयः शुभदः।
शालैकेषु गृहेष्वपि............................................................॥
इत्यत्रापिशब्दश्चकारको द्रष्टव्यः।
विस्ताराद् द्विगुणितं च तेष्वेकशालेषु दैर्घ्यं कर्त्तव्यम्—'त्रित्रिद्विद्विद्विशमाः क्षय-
क्रमादङ्गुलानि चैतेषाम्' इत्यत्र सन्दिह्यते किमष्टयवेनाङ्गुलेन चतुर्विंशत्यङ्गुलैर्यो हस्तः
स सम इति। विश्वकर्मणा त्रिविधो हस्त उच्यते—
यवा मध्यान्विता अष्टा
वास्तुविद्याध्यायः २५
षड्यवाङ्गुलहस्तस्य कर्माण्यूाह—
शयनासनयानानि कर्मदण्डायुधं तथा।
वापीकूपप्रमाणानि तथा नृगजवाजिनाम्॥
इक्षुयन्त्रारघट्टांश्च हलयूपयुगध्वजान्।
आतोयानि च नावश्च शिल्पिनां चाप्युपस्करान्॥
पादुके च वृषीं छत्रं चर्मोपकरणानि च।
मात्रा शमेन हस्तेन नलवदण्डांश्च मापयेत्॥
इत्येतन्न, यस्मादाचार्येण शब्दाभिधाने सामान्येनैव शमो हस्त इत्युक्तः। केचिच्छ्रय
इति पठन्ति त्रित्रिद्विद्विद्विशया इति। एतत्प्रागुक्तं लक्षणं शायाख्यस्येति।
व्यासात् षोडशभागः सर्वेषां सद्मनां भवति भित्तिः।
पक्वेष्टकाकृतानां दारुकृतानां तु न विकल्पः॥
इत्यत्र सर्वशब्देनेदं ज्ञापयति, यथा चतुर्वर्णादिसद्मनां चतुःशालादिगृहाणां विस्तारात्
षोडशभागतुल्या पृथुला भित्तिः पक्वेष्टकाकृतानां कर्तव्या। पक्वेष्टकामेष्टकासंयोगनिषेध-
स्तन्त्रान्तरे पठ्यते—
न नवं पुराणयुक्तं न पक्वमामेन चैव संयोज्यम्।
अन्यत्र स्खलितशिलाविशीर्णमच्छिन्नसंस्कारात्॥
संयोगो वेष्यते, तदा तेनानुक्रमेणेत्यत्र हिरण्यगर्भ आह—
आमेष्टकास्त्वधश्श्रेयाः पक्वाश्च चिनुयात्ततः।
पक्वाश्रिता ह्यधश्श्रेया यथेष्टमुपरीष्टकाः॥
पक्वेष्टकागृहाणां सुवर्णतृणवस्त्रादिकृतानां हिरण्यगर्भोक्तानां निषेधार्थं मयेन पञ्च
प्रकारा उक्ताः—
कटिमं ग्रन्थि मं चैव दायिमं रिपिमं तथा।
खातिमं च पुरं ख्यातं क्रियाः पञ्चविधा गृहे॥
सुवर्णादिभेदान् हिरण्यगर्भ आह—
गृहं तु विविधं प्रोक्तं शरीरैस्तु पृथग्विधैः।
पाषाणैर्निचितं यच्च तद्गृहं मन्दिरं स्मृतम्॥
पक्वेष्टकं वास्तुनाम भवनं हितमुत्तमम्।
आमेष्टकं सुमन्तं तु सुधारं कर्दमेन तु॥
मानस्य वर्धितं काष्ठैर्वेणुभिर्नन्दनं स्मृतम्॥
वस्त्रैश्च विजयं प्रोक्तं राज्ञां शिल्पिविकल्पितम्।
कालिमेति च विज्ञेयमष्टमं तृणजातिभिः॥
CC-0. JK Sanskrit Academy, Jammmu. Digitized by S3 Foundation USA
२६ बृहत्संहिता
उत्तमानि तु चत्वारि गृहाणि गृहमेधिनाम्।
सौवर्णं राजतं ताम्रमायसं च प्रकीर्तितम्।।
सौवर्णं पुष्करं नाम राजतं श्रीभवं तथा।
ताम्रेण सूर्यमन्तं तु चण्डनाम तथायसम्।।
देवदानवगन्धर्वयक्षराक्षसकिन्नरैः ।
द्वादशैते प्रकारास्तु गृहाणां नियताः स्मृताः।।
जातुषं त्वानिलं नाम त्रापुषं वारिबन्धकम्।
एवं जातिषु सर्वासु गृहाणि तु चतुर्दश।।
दारुकृतानां तु न विकल्पः। दारुकृतानाममीषां च सुवर्णादिकृतभित्तिविस्तारविकल्पो
नास्त्येव, किं यद्भित्तिविस्तारमेव केवलं दारुसुवर्णादिरचितानां नेति; उत सर्व एव स्तम्भ-
भूमिविभागा विकल्पा इति। अत्रोच्यते—सर्व एव विकल्पाः पक्वेष्टकाकृतानां क्रियन्ते,
नान्येषाम्। दारुकृतादीनां तु पुनर्देवतानिवेशभोजनदेवागारमहानसादिनिवेशमात्रमेव क्रियते,
नान्यदिति। तथा च तन्त्रान्तरे पठ्यते—
तत्र च विसस्यभूमेः परीक्षणं देवतानिवेशश्च।
तलकोच्छ्रायः कार्यों विधानतो वास्तुपुरुषस्य।।
शेषाणामपि च तथैव सन्निविष्टक्रिया समुद्दिष्टा।
भोजनशालासंस्थानलक्षणं चैषु सामान्यम्।।
नैषां नियमस्तलकोच्छ्रयेषु नायामविस्तारार्थेषु।
न द्वारेषु न दारुषु न पालिनाडीविभागेषु।।
इत्यलमतिप्रसङ्गेन प्रकृतमभिधीयत इति।।३९-४१।।
अधुनैकाशीतिपदस्य क्षेत्रस्य विभागप्रदर्शनार्थमाह—
एकाशीतिविभागे दश दश पूर्वोत्तरायता रेखाः ।
अन्तस्त्रयोदश सुरा द्वात्रिंशद्वाह्यकोष्ठस्थाः ।।४२।।
इक्यासी पद के क्षेत्र बनाने के लिये दश रेखा पूर्वपरा और दश रेखा दक्षिणोत्तरा
बनानी चाहिये, इस तरह रेखायें करने से ८१ कोष्ठ का क्षेत्र बन जायगा। उस कोष्ठ के
बाहर तेरह और भीतर बत्तीस देवता होते हैं।।४२।।
एकाशीतिपदविभागार्थं क्षेत्रे दश रेखाः पूर्वापरायता दश दक्षिणोत्तरायताश्च कार्याः।
एवं कृते एकाशीतिपदं क्षेत्रमुत्पद्यते। अस्य क्षेत्रस्यान्तर्मध्ये त्रयोदश सुराः देवाः स्थिताः।
बाह्यकोष्ठस्था बहिष्कोष्ठेषु स्थिता द्वात्रिंशत्। एवं पञ्चचत्वारिंशत् सुरा अत्र क्षेत्र इति।।४२।।
तत्र द्वात्रिंशद्वाह्यकोष्ठस्थान् सुरानाह—
शिखिपर्जन्यजयन्तेन्द्रसूर्यसत्या भृशोऽन्तरिक्षश्च ।
ऐशान्यादिक्रमशो दक्षिणपूर्वेऽनिलः कोणे ।।४३।।
CC-0. JK Sanskrit Academy, Jammmu. Digitized by S3 Foundation USA
वास्तुविद्याध्यायः २७
पूषा वितथबृहत्क्षतयमगन्धर्वाख्यभृङ्गराजमृगाः ।
पितृदौवारिकसुग्रीवकुसुमदन्ताम्बुपत्यसुराः ॥४४॥
शोषोऽथ पापयक्ष्मा रोगः कोणे ततोऽहिमुख्यौ च ।
भल्लाटसोमभुजगास्ततोऽदितिर्दितिरिति क्रमशः ॥४५॥
पूर्वोक्त क्षेत्र में ईशान कोण से लेकर क्रम से शिखी, पर्जन्य, जयन्त, इन्द्र, सूर्य,
सत्य, भृश और अन्तरिक्ष देवता हैं। अग्नि कोण से लेकर क्रम से अनिल, पूषा, वितथ,
बृहत्क्षत, यम, गन्धर्व, भृङ्गराज और मृग देवता हैं। नैर्ऋत्य कोण से लेकर क्रम से
पिता, दौवारिक, सुग्रीव, कुसुमदन्त, वरुण, असुर, शोष और पापयक्ष्मा देवता हैं। वायव्य
कोण से लेकर क्रम से रोग, सर्प, मुख्य, भल्लाट, सोम, भुजग, अदिति और दिति देवता
हैं॥४३-४५॥
ऐशानीं दिशमादितः कृत्वा क्रमशः क्रमेण कोष्ठकेषु शिख्याद्या देवा स्थिताः।
तद्यथा—ऐशान्यां शिखी, केषाञ्चित् पक्षे शिखः। ततः परं तिर्यक्कृत्व द्वितीयकोष्ठके
पर्जन्यः। ततो जयन्तः। तत इन्द्रः। ततः सूर्यः। ततः सत्यः। ततो भृशः। ततोऽन्तरिक्ष
इति। दक्षिणपूर्वे कोणे आग्नेय्यां दिश्यनिलो वायुः केषाञ्चित् पक्षेऽनलोऽग्निः।
अनिलादनन्तरं क्रमेण दक्षिणस्यां दिशि पूषादयः स्थिताः। तद्यथा—पूषानन्तरं
ततो वितथः। ततो बृहत्क्षतः, केषाञ्चित् पक्षे बृहत्क्षतिः। ततो यमः। ततो गन्धर्वाख्यः।
ततो भृङ्गराजः। ततो मृगः। पित्रादयः पश्चिमायाम्। तद्यथा—पिता नैर्ऋतकोणे। ततोऽनन्तरं
दौवारिकः। ततः सुग्रीवः। ततः कुसुमदन्तः। ततोऽम्बुपतिर्वरुणः। ततोऽसुरः।
ततः शोषः। अथानन्तरं पापयक्ष्मा। रोगः कोणे पश्चिमोत्तरे। तत उत्तरस्यां दिश्यहिः
सर्पः। ततो मुख्यः। ततो भल्लाटः। ततः सोमः। ततो भुजगः। ततोऽदितिः। ततो दिति-
रित्यनेन प्रकारेण क्रमशः परिपाट्या देवाः स्थिता द्वात्रिंशत्॥४३-४५॥
अभ्यन्तरस्थितान् त्रयोदशाह—
मध्ये ब्रह्मा नवकोष्ठकाधिपोऽस्यार्यमा स्थितः प्राच्याम्।
एकान्तरात् प्रदक्षिणमस्मात् सविता विवस्वांश्च ॥४६॥
विबुधाधिपतिस्तस्मान्मित्रोऽन्यो राजयक्ष्मनामा च।
पृथिवीधरापवत्सावित्येते ब्रह्मणः परिधौ ॥४७॥
आपो नामैशाने कोणे हौताशने च सावित्रः।
जय इति च नैर्ऋते रुद्र आनलेऽभ्यन्तरपदेषु ॥४८॥
पूर्वोक्त क्षेत्र के अन्तर्गत ये देवता विराजमान हैं। जैसे मध्य के नव कोष्ठों में ब्रह्मा,
ब्रह्मा से पूर्व अर्यमा, प्रदक्षिण क्रम से एक पद व्यवहित करके सविता, विवस्वान्, इन्द्र,
मित्र, राजयक्ष्मा, पृथ्borderीधर, आपवत्स—ये आठ देवता एकान्तर से ब्रह्माजी की परिधि
CC-0. JK Sanskrit Academy, Jammmu. Digitized by S3 Foundation USA
२८ बृहत्संहिता
को व्याप्त करके विराजमान हैं। साथ ही ईशान कोण में पर्जन्य के नीचे आप, आग्नेय
कोण में अन्तरिक्ष के नीचे सावित्र, नैर्ऋत्य कोण में दौवारिक के नीचे जय और वायव्य
कोण में पापयक्ष्मा के नीचे रुद्र स्थित हैं॥४६-४८॥
मध्ये मध्यभागे ब्रह्मा पितामहो नवानां कोष्ठकानामधिपः स्वामी। अस्य ब्रह्मणः।
अर्यमा प्राच्यां पूर्वस्यां दिशि स्थितः। अस्मादर्यम्ण एकान्तरादेकपद्व्यवहितात् प्रदक्षिणं
प्रादक्षिण्येने सवितृप्रभृतयः स्थिताः। तद्यथा—अर्यम्ण एकपद्व्यवहितः सविता। तत
एकपद्व्यवहितो विवस्वान्।
ततोऽपि विबुधाधिपतिरिन्द्रः। तस्मादन्यो मित्रस्ततो राजयक्ष्मा नाम। ततः पृथिवीधरः।
तत आपवत्स इत्येवं प्रकारा अष्टौ देवा एकान्तराद् ब्रह्मणः परिधिं व्याप्य स्थिताः।
ऐशाने कोणे पर्जन्याध आपो नाम स्थितः। हौताशने आग्नेये कोणे अन्तरिक्षस्याधः
सावित्रः स्थितः। नैर्ऋते कोणे दौवारिकस्याधो जयः स्थितः। अनिले वायव्ये कोणे पाप-
यक्ष्मणोऽधोभागे रुद्रः स्थितः। एते सुरा अभ्यन्तरपदेष्वैशनादिषु। यतो बाह्यपदेषु शिख्यादयः
स्थिताः॥४६-४८॥
अथात्र स्थितानां देवतानां पदसंख्याप्रदर्शनार्थमाह—
आपस्तथापवत्सः पर्जन्योऽग्निर्दितिश्च वर्गोंऽयम्।
एवं कोणे कोणे पदिकाः स्युः पञ्च पञ्च सुराः ॥४९॥
बाह्या द्विपदाः शेषास्ते विबुधा विंशतिः समाख्याताः।
शेषाश्चत्वारोऽन्ये त्रिपदा दिक्ष्वर्यमाद्यास्ते ॥५०॥
इस क्षेत्र के ईशान कोण में आप, आपवत्स, पर्जन्य, अग्नि, दिति—ये पाँच देवता
एकपदिक (एक-एक पद के स्वामी) हैं। इसी तरह प्रत्येक कोण में पाँच-पाँच देवता
एकपदिक हैं। जैसे—आग्नेय कोण में सविता, सवित्र, अनल या अनिल, अन्तरिक्ष,
पूषा। नैर्ऋत्य कोण में इन्द्र, जय, दौवारिक, पिता, मृग और वायव्य कोण में राजयक्ष्मा,
रुद्र, पापयक्ष्मा, रोग, नाग—ये पाँच देवता एकपदिक हैं। शेष बाह्य कोष्ठ में स्थित
देवता द्विपदिक हैं, जो कुल बीस होते हैं। जैसे—पूर्व में जयन्त, इन्द्र, सूर्य, सत्य,
भृश। दक्षिण में वितथ, बृहत्क्षत, यम, गन्धर्व, भृङ्गराज। पश्चिम में सुग्रीव, कुसुमदन्त,
वरुण, असुर, शोष और उत्तर में मुख्य, भल्लाट, सोम, भुजग और अदिति—ये द्विप-
दिक देवता हैं। ब्रह्मा से पूर्व आदि दिशाओं में शेष अर्यमा आदि चार देवता (अर्यमा,
विवस्वान्, मित्र और पृथ्attribute/पृथ्वीधर) त्रिपदिक हैं॥४९-५०॥
आप एकः, आपवत्सो द्वितीयः, पर्जन्यस्तृतीयः, अग्निश्चतुर्थः, दितिः पञ्चमः।
अयं वर्गः समूह एकपदिक एकैकस्मिन् पदे। एवमनेन क्रमेण कोणे कोणेऽस्यामस्यां
पञ्च पञ्च सुरा देवाः पदिका एकपदस्वामिनः स्युर्भवेयुः। तद्यथा—आपः, आपवत्सः, पर्जन्यः,
अग्निः, दितिरित्यैशानकोणे एकपदिकाः, सविता, सावित्रः, अर्यमा, अन्तरिक्षः, पूषा इति
CC-0. JK Sanskrit Academy, Jammnu. Digitized by S3 Foundation USA
वास्तुविद्याध्यायः २९
पञ्चाग्नेयकोणे एकपदिकाः, विबुधाधिपतिः, जयः, दौवारिकः, पिता, मृग इति पञ्च नैर्ऋत-
कोणे एकपदिकाः, राजयक्ष्मा, रुद्रः, पापयक्ष्मा, रोगः, अहिरिति वायवे कोणे पञ्चैकपदिकाः।
शेषा बाह्यकोष्ठेषु स्थिता विबुधा देवा द्विपदाः। पदद्वयस्वामिनस्ते च विंशतिः समा-
ख्याताः। तद्यथा—जयन्तेन्द्रसूर्यसत्यभृशाः पूर्वस्यां दिशि द्विपदाः। वितथबृहत्क्षतयम-
गन्धर्वाख्यभृङ्गराजा दक्षिणस्यां द्विपदाः। सुग्रीवकुसुमदन्ताम्बुपत्यसुरशोषाः पश्चिमायां द्विपदाः।
मुख्यभल्लाटसोमभुजगादित्य उत्तरस्यां द्विपदाः। एवं विंशतिर्द्विपदाः। शेषाश्चत्वारोऽन्ये
त्रिपदा इति। उक्तेभ्योऽन्ये शेषा ये चत्वारो विबुधा अर्यमाद्या दिक्षु प्रागाद्यासु ब्रह्मणः
स्थितास्ते च त्रिपदास्त्रिषु पदेषु स्वामिनः। तद्यथा—अर्यमा विवस्वान् मित्रः पृथिवीधरश्चेत्येते
त्रिपदाः स्वपदात् पार्श्वद्वये एतेषामन्यत्पदद्वयमिति। तथा च पराशरः—
‘तत्र बहिर्देवताः प्राक्पर्जन्यकरग्रहमहेन्द्रविसत्यभृशान्तरिक्षपवनाः। दक्षिणतः पूषा-
वितथबृहत्क्षतयमभृङ्गगन्धर्वमृगपितरश्चेति। पश्चमतो दौवारिकसुग्रीवपुष्पदन्तासुरवारुणयक्ष-
रोगशोषाश्चेति। उदङ्नागराजमुख्यभल्लाटसोमादितिकुबेरनागहुतवहाः। तन्मध्ये ब्रह्मा तत्पुरतो-
ऽर्यमा दक्षिणतो विवस्वान्मित्रः प्रत्युदक् पृथिवीधर इति ब्राह्मपदानुषङ्गिणोऽष्टावन्ये। आपा-
पवत्सावैशान्यां सावित्रसवितारावेवाग्नेय्यां जयेन्द्रौ नैर्ऋत्यां रुद्रवायू वायव्यामिति सर्वदेवताः
पञ्चचत्वारिंशदिति। तथान्यैः सहैतेषां पदानामसादृश्यम्’ इति। तथा च—
रुद्रा हुताशनश्चैव पिता चानल एव च।
एते कोणगता देवा एकाशीतिपदे स्थिताः॥
चतुःषष्टिपदेऽप्येवं पापयक्ष्मात्र न स्थितः।
एभ्योऽन्ये सदृशा ज्ञेयाः सुराः सर्वपदाश्रिताः॥ इति॥४९-५०॥
अथास्य वास्तुनरस्याङ्गप्रविभागमाह—
पूर्वोत्तरदिङ्मूर्धा पुरुषोऽयमवाङ्मुखोऽस्य शिरसि शिखी।
आपो मुखे स्तनेऽस्यार्यमा ह्युरस्यापवत्सश्च ॥५१॥
पर्जन्याऽद्या बाह्या दृक्श्रवणोरःस्थलांसगा देवाः।
सत्याद्याः पञ्च भुजे हस्ते सविता च सावित्रः ॥५२॥
वितथो बृहत्क्षतयुतः पार्श्वे जठरे स्थितो विवस्वांश्च।
ऊरू जानु च जङ्घे स्फिगिति यमाद्यैः परिगृहीताः ॥५३॥
एते दक्षिणपार्श्वे स्थानेष्वेवं च वामपार्श्वस्थाः।
मेढ्रे शक्रजयन्तौ हृदये ब्रह्मा पिताऽङ्घ्रिगतः ॥५४॥
यह वास्तु पुरुष ईशान कोण की ओर शिर करके अधोमुख होकर स्थित है। इसके
शिर में अग्नि, मुख में आप, स्तन में अर्यमा और छाती में आपवत्स स्थित हैं। बाह्य
कोष्ठस्थित पर्जन्य आदि देवता नेत्र, कान, छाती और कन्धे में स्थित हैं। जैसे—नेत्र में
CC-0. JK Sanskrit Academy, Jammmu. Digitized by S3 Foundation USA
३० बृहत्संहिता
पर्जन्य, कान में जयन्त, छाती में इन्द्र और कन्धे में सूर्य स्थित हैं। तथा भुजा में सत्य
आदि पाँच देवता ( सत्य, भृश, अन्तरिक्ष, अनिल और पूषा ), हाथ में वितथ और
बृहत्क्षत, पेट में विवस्वान्, ऊरु में यम, जानु में गन्धर्व, जंघा में भृङ्गराज और कुल्ले
में मृग स्थित है। ये सब देवता दक्षिण अङ्ग के हैं। इसी तरह वाम पार्श्व के सभी अङ्गों
में देवता हैं। जैसे कि वाम स्तन में पृथिवीधर, नेत्र में दिति, कान में अदिति, छाती में
भुजग, कन्धे में सोम, बाहु में भल्लाट, मुख्य, अहि, रोग और पापयक्ष्मा, हाथ में रुद्र
और राजयक्ष्मा, बगल में शोष और असुर, ऊरु में वरुण, जानु में कुसुमदन्त, जंघा में
सुग्रीव तथा कुल्ले में दौवारिक स्थित है। इसी तरह लिङ्ग में शक्र और जयन्त, हृदय में
ब्रह्मा और पाँव में पिता स्थित हैं। इस तरह इक्यासी पद में नगर, ग्राम, गृह आदि के
सम्बन्ध में वास्तु पुरुष के अङ्गों का विभाग करना चाहिये।।५१-५४।।
अयं पुरुषो वास्तुनरः पूर्वोत्तरदिङ्मूर्धा। पूर्वोत्तरा ऐशानी दिक् तस्यामस्य शिरः।
अवाङ्मुखोऽधोमुखः स्थितः। अस्य वास्तुनरस्य शिरसि मूर्धनि शिखी अग्निः स्थितः।
आपो मुखे वदने। स्तने अस्यार्यमा स्थितः। उरसि वक्षसि आपवत्सः।
पर्जन्याद्याः पर्जन्यप्रभृतयो बाह्या बाह्यकोष्ठस्था यथाक्रमं दृक्श्रवणोरःस्थलांसगा
देवाः स्थिताः। तद्यथा—पर्जन्यो दृशि चक्षुषि। जयन्तः श्रवणे कर्णे। इन्द्र उरःस्थले। सूर्योऽसे
स्कन्धे। सत्याद्याः पञ्चके सत्यभृशान्तरिक्षानिलपूषणः। एते भुजे बाहौ स्थिताः। हस्ते
पाणौ सविता तथा सावित्रश्च स्थितः।
वितथो बृहत्क्षतयुतः पार्श्वस्थितः। विवस्वानादित्यो जठरे उदरे। ऊर्वादयो यमाद्यैः
परिगृहीता अधिष्ठिताः। तद्यथा—ऊरुप्रदेशे यमः। जानुनि गन्धर्वः। जङ्घायां भृङ्गराजः।
स्फिजि मृगः।
एते यथोद्दिष्टा दक्षिणे पार्श्वे देवाः स्थिताः। एवमनेन प्रकारेणैतेषु स्थानेषु वामपार्श्वे
स्थिताः। तद्यथा—वामे स्तने पृथिवीधरः। दितिर्दृशि। अदितिः श्रवणे। भुजग उरःस्थले।
सोमोऽसे। भल्लाटमुख्यहिरोगपापयक्ष्माणो भुजे। रुद्रराजयक्ष्माणौ हस्ते। शोषासुरौ पार्श्वे।
ऊरुप्रदेशेऽम्बुपतिः। कुसुमदन्तो जानुनि। सुग्रीवो जङ्घायाम्। दौवारिकः स्फिजि। एवं वामपार्श्वे
स्थिताः। मेढ्रे लिङ्गे शक्रजयन्तौ स्थितौ। ब्रह्मा हृदये। पिता अङ्घ्रिगतः पादाश्रितः।
एवमेकाशीतिपदे नगरग्रामगृहवास्तुपुरुषे प्रविभागः।।५१-५४।।
अधुना चतुःषष्टिपदस्य वास्तुनरस्य प्रविभागप्रदर्शनार्थमाह—
अष्टाष्टकपदमथवा कृत्वा रेखाश्च कोणगास्तिर्यक्।
ब्रह्मा चतुष्पदोऽस्मिन्नर्धपदा ब्रह्मकोणस्थाः ।।५५।।
अष्टौ च बहिष्कोणेष्वर्धपदास्तदुभयस्थिताः सार्धाः।
उक्तेभ्यो ये शेषास्ते द्विपदा विंशतिस्ते हि ।।५६।।
अथवा चौंसठ पद का क्षेत्र बनाना चाहिये ( नव पूर्वापरा और नव दक्षिणोत्तरा
CC-0. JK Sanskrit Academy, Jammmu. Digitized by S3 Foundation USA
वास्तुविद्याध्यायः ३१
रेखा खींचकर चौंसठ पद का क्षेत्र बनाना चाहिये )। फिर इसके चारो कोनों में
कर्णाकार दो-दो रेखायें खींचने से यह क्षेत्र बन जाता है। इस क्षेत्र में चार पदों का
स्वामी ब्रह्मा और ब्रह्मा के चारो कोनों में आठ देवता ( आप, आपवत्स, सविता,
सवित्र, इन्द्र, जयन्त, राजयक्ष्मा और रुद्र ) और बाहर के चारो कोनों में आठ देवता
( शिखी, अन्तरिक्ष, अनिल अथवा अनल, मृग, पिता, पापयक्ष्मा, रोग और दिति )
अर्धपदीय हैं। इनके दोनों तरफ पर्जन्य, भृश, पूषा, भृङ्गराज, दौवारिक, शोष, नाग और
अदिति सार्धपदीय ( डेढ़ पद के स्वामी ) हैं तथा शेष बीस देवता ( जयन्त, इन्द्र,
सूर्य, सत्य, वितथ, बृहत्क्षत, यम, गन्धर्व, सुग्रीव, कुसुमदन्त, वरुण, असुर, मुख्य,
भल्लाट, सोम, भुजग, अर्यमा, विवस्वान्, मित्र और पृथ्वीधर—ये बीस देवता )
द्विपदीय हैं।
विशेष—यहाँ पर केवल चतुरस्र क्षेत्र में वास्तु नर का प्रदर्शन किया गया है;
किन्तु वृत्त, त्रिकोण, षट्कोण आदि आकृति वाले भी गृह, ग्राम, नगर आदि देखे जाते
हैं। अतः वृत्त, त्रिभुज आदि में किस प्रकार वास्तु नर का स्थापन करना चाहिये, इसको
ग्रन्थान्तरों में इस प्रकार कहा गया है—
वृत्त में इक्यासी पद वाले वास्तु नर का स्थापन-क्रम—इक्यासी पद वाले
वृत्तक्षेत्र में पाँच वृत्त बनाकर उनमें बाहर के दो वृत्तों में बत्तीस-बत्तीस पद, तीसरे में
बारह पद, चौथे में चार पद और पाँचवें में केवल एक पद बनाना चाहिये। यहाँ मध्य
के पाँच पद में ब्रह्मा, बाहर के दोनों वृत्तों में दो-दो पद वाले शिखी आदि बत्तीस देवता
और अर्यमा आदि चार देवता तीन-तीन पदों में लिखे जायेंगे। इस प्रकार वृत्तक्षेत्र में
इक्यासी पद के वास्तु नर का स्थापन हो जाता है।।५५-५६।।
त्रिभुज में इक्यासी पद वाले वास्तु नर का स्थापन-क्रम—इक्यासी पद
वाले त्रिभुजाकार वास्तु नर क्षेत्र में पाँच त्रिभुज बनाकर उसके प्रथम भाग में दोनों
कोनों को छोड़ कर पूर्व दिशा की भुजा का आठ भाग करे और अन्य दो भुजाओं के
बारह-बारह भाग करे। तीनों कोनों में दिति, वायु और वरुण का स्थापन करे। फिर
प्रथम भाग के शेष पदों में शिखी आदि देवताओं का स्थापन करे। इसी तरह द्वितीय
भाग में भी पूर्वोक्त शिखी आदि देवताओं का स्थापन करे तथा इस भाग के तीनों कोनों
पर भी प्रथम कोण-स्थित देवताओं का स्थापन करे और शेष पदों में वास्तुकोष्ठस्थित
शेष देवताओं का स्थापन करे। तृतीय भाग में तीनों दिशाओं में चार-चार पद बना कर
उनमें प्रदक्षिणक्रम से अर्यमा, सवित्र, सविता, विवस्वान्, इन्द्र, मित्र, जय, हर, राज-
यक्ष्मा, भूमिधर, आप और आपवत्स का स्थापन करे। चतुर्थ ( मध्य ) भाग के पाँच
पदों में ब्रह्मा का स्थापन करे। इस प्रकार त्रिभुज क्षेत्र में इक्यासी पद के वास्तु नर का
स्थापन हो जाता है।
वृत्त में चौंसठ पद वाले वास्तु नर का स्थापन-क्रम—चौंसठ पद वाले वृत्ताकार
CC-0. JK Sanskrit Academy, Jammmu. Digitized by S3 Foundation USA
३२ बृहत्संहिता
वास्तु नर क्षेत्र में समानान्तर चार वृत्त बनाकर प्रथम वृत्त के बत्तीस, द्वितीय के सोलह,
तृतीय के बारह और चतुर्थ के चार भाग बनाने के पश्चात् प्रथम वृत्त में शिखी आदि
बत्तीस देवता एकपदीय, द्वितीय वृत्त में अर्यमा आदि आठ देवता द्विपदीय, तृतीय वृत्त
में आप आदि चार देवता त्रिपदीय और चतुर्थ वृत्त में ब्रह्मा चतुष्पदीय स्थापन वना
चाहिये।।५५-५६।।
अथाष्टाष्टकपंदं चतुःषष्टिपदं क्षेत्रं कारयेत्। एतदुक्तं भवति—नव नव पूर्वोत्तरायता
रेखाः कृत्वा चतुःषष्टिपदानि भवन्ति। तत्र कोणगास्तिर्यक्चतस्रो रेखाः कृत्वा कोणचतुष्टये
तिर्यग्रेखाः कोष्ठत्रये मध्यगताः कार्या इति। अस्मिंश्चतुष्षष्टिपदे क्षेत्रे मध्ये ब्रह्मा चतुष्पदः।
ब्रह्मकोणस्था अष्टौ विबुधा अर्धपादाः। तद्यथा—आपः आपवत्सः सविता सावित्रो विबुधा-
धिपतिर्जयन्तो राजयक्ष्मा रुद्रश्चेति बहिष्कोणेषु बाह्यकोणेष्वष्टौ स्थिताः। शिख्यन्तरिक्षा-
निलपितृपापयक्ष्मरोगादित्य एते अर्धपदाः। तदित्यनेन शिख्यादीनां कोणगानां परामर्शः।
तेषामुभयपार्श्वगाः। तद्यथा—पर्जन्यभृशभृङ्गराजदौवारिकशोषनागाधिपतय एते सार्धपदिकाः।
उक्तेभ्यः कथितेभ्यो ये शेषाः परिशिष्टा विंशतिस्ते द्विपदाः। तद्यथा—जयन्तेन्द्रसूर्यसत्यवितथ-
बृहत्क्षतयमगन्धर्वकुसुमदन्ताम्बुपत्यसुरमुख्यभल्लाटसोमभुजगार्यमविवस्वन्मित्रपृथिवीधराः।
एते विंशतिर्द्विपदाः। एष चतुःषष्टिपदो वास्तुनरः। एतैः केचिद् बृहद्वास्तुनरमिच्छन्ति,
तदपि न कश्चिद्दोषः। अनेन प्रविभागेन कोणस्थं द्वारं ज्ञायते निःसन्दिग्धमिति। अत्राचार्येण
चतुरस्रे क्षेत्रे वास्तुनरः प्रदर्शितः, न वृत्तषडश्र्यष्टादशाश्रिषोडशाश्रीणां क्षेत्राणाम्। लोके च
गृहग्रामनगराणि दृश्यन्ते। तद्यथा अनेनैवाचार्येणोक्तम्—तत्र षडश्रिर्मेरुः। वृत्तं समुद्रनामा—
इत्यादि। तथा भरतमुनिना त्र्यस्रं वृत्तं गृहमुक्तम्। तस्मादन्यशास्त्रादानीय प्रसङ्गा-दस्माभिरिह
प्रदर्श्यते। तद्यथा—
एकाशीतिपदे क्षेत्रे कर्तव्यं वृत्तपञ्चकम्।
बाह्ये वृत्तद्वयं यत्तत्पदद्वात्रिंशता युतम्।।
तृतीयं द्वादशपदं चतुर्थं तु चतुष्पदम्।
केवलं पञ्चमं कार्यं ब्रह्मा पञ्चस्ववस्थितः।।
शिख्यादयस्तु द्विपदा बहिर्विष्कम्भसंस्थिताः।
अर्यमाद्याः सुराः सर्वे पदिकाः परिकीर्तिताः।।
इति वृत्तक्षेत्रे एकाशीतिपदे—
वृत्तानि चत्वारि समानि कृत्वा वास्तोश्चतुःषष्टिपदस्य सम्यक्।
अधस्तदर्धेन च सूर्यवेदैर्विभज्यते वृत्तचतुष्टयं च।।
शिख्यादयश्चैकपदे निविष्टाः पदद्वये चार्यमकादयश्च।
आपादयश्च त्रिपदाः प्रतिष्ठाश्चतुष्पदश्चात्र पितामहः स्यात्।।
CC-0. JK Sanskrit Academy, Jammmu. Digitized by S3 Foundation USA
वास्तुविद्याध्यायः ३३
चतुरस्रे एकाशीतिपदो वास्तुनरः
ई पू अनलः आ
| शिखी | पर्जन्यः | जयन्तः | इन्द्रः | सूर्यः | सत्यः | भृशः | अन्तरिक्षः | अनिलः |
|---|---|---|---|---|---|---|---|---|
| दितिः | आपः | जयन्तः | इन्द्रः | सूर्यः | सत्यः | भृशः | सावित्रः | पूषा |
| अदितिः | अदितिः | आपवत्सः | अर्यमा | अर्यमा | अर्यमा | सविता | वितथः | वितथः |
| भुजगः | भुजगः | पृथिवीधरः | ब्रह्मा | ब्रह्मा | ब्रह्मा | विवश्वान् | बृहक्षतः | बृहक्षतः |
| उ | सोमः | सोमः | पृथिवीधरः | ब्रह्मा | ब्रह्मा | ब्रह्मा | विवश्वान् | यमः |
| भल्लाटः | भल्लाटः | पृथिवीधरः | ब्रह्मा | ब्रह्मा | ब्रह्मा | विवश्वान् | गन्धर्वः | गन्धर्वः |
| मुख्यः | मुख्यः | राजयक्ष्मा | मित्रः | मित्रः | मित्रः | इन्द्रः | भृङ्गराज | भृङ्गराज |
| नागः | रुद्रः | शोषः | असुर | वरुणः | कुसुमदन्तः | सुग्रीवः | जयः | मृगः |
| रोगः | पापयक्ष्मा | शोषः | असुरः | वरुणः | कुसुमदन्तः | सुग्रीव | दौवारिकः | पिता |
| वा प नै | ||||||||
| बृ० सं० द्वि०-३ | ||||||||
| CC-0. JK Sanskrit Academy, Jammmu. Digitized by S3 Foundation USA |
३४ बृहत्संहिता
चतुरस्रे चतुःषष्टिपदो वास्तुनरः
ई -------------------------------- पू -------------------------------- आ
| शिखी / दितिः | पर्जन्यः | जयन्तः | इन्द्रः | सूर्यः | सत्यः | भृशः | अन्तरिक्षः / अनिलः |
| अदितिः | पर्जन्यः / अदितिः | जयन्तः | इन्द्रः | सूर्यः | सत्यः | भृशः / पूषा | पूषा |
| भुजगः | भुजगः | आपवत्सः / आपः | अर्यमा | अर्यमा | सविता / सावित्रः | वितथः | वितथः |
| सोमः | सोमः | पृथिवीधरः | ब्रह्मा | ब्रह्मा | विवश्वान् | बृहक्षतः | बृहक्षतः |
उ | भल्लाटः | भल्लाटः | पृथिवीधरः | ब्रह्मा | ब्रह्मा | विवश्वान् | यमः | यमः | द
| मुख्यः | मुख्यः | रुद्रः / राजयक्ष्मा | मित्रः | मित्रः | इन्द्रः / जयः | गन्धर्वः | गन्धर्वः |
| नागः | नागः / शोषः | असुरः | वरुणः | कुसुमदन्तः | सुग्रीवः | भृङ्गराजः / दौवारिकः | भृङ्गराजः |
| रोगः / पापयक्ष्मा | शोषः | असुरः | वरुणः | कुसुमदन्तः | सुग्रीवः | दौवारिकः | मृगः / पिता |
वा -------------------------------- प -------------------------------- नै
CC-0. JK Sanskrit Academy, Jammmu. Digitized by S3 Foundation USA