बृहत्संहिता: द्वितीय भाग (आचार्य वराहमिहिर - विमला हिन्दी व्याख्या, पं. अच्युतानन्द झा)
Brihat Samhita Vol 2 with Vimala Hindi Commentary
आचार्य वराहमिहिर (टीकाकार: पं. अच्युतानन्द झा) द्वारा
पृष्ठ 50, कुल 760 में से
संदर्भ में पढ़ें२२ बृहत्संहिता
जिसके पूर्व और दक्षिण में शाला हो उसको 'वात', जिसके पूर्व और पश्चिम में शाला हो
उसको 'गृहचुल्ली' और जिसके दक्षिण और उत्तर में शाला हो उसको 'काच'संज्ञक
वास्तु कहते हैं। सिद्धार्थ वास्तु में धन की प्राप्ति, यमसूर्य में गृहस्वामी की मृत्यु, दण्ड
में दण्ड से मृत्यु ( या दण्ड और वध ), वात में सदा कलह, गृहचुल्ली में धन का
नाश और काचसंज्ञक वास्तु में बन्धुओं से विरोध होता है।।३९-४१।।
अपरयाम्ये पश्चिमदक्षिणे द्वे शाले यत्र भवतस्तद् द्विशालं सिद्धार्थसंज्ञम्। एवं पश्चिमोत्तरे
यत्र शाले तद्यमसूर्यम्। उदक्पूर्वे उत्तरपूर्वे यत्र द्वे शाले विद्येते तद्दण्डाख्यम्। प्राग्युता
याम्या पूर्वयुक्ता दक्षिणा यत्र भवति, तद्वाताख्यं वातसंज्ञम्। पूर्वापरे पूर्वपश्चिमे यत्र द्वे
शाले विद्येते तद् गृहचुल्ली नाम द्विशालम्। एवं दक्षिणोत्तरशालं तत्काचं नाम द्विशालम्।
एषा द्विशालानां फलान्याह—सिद्धार्थेऽर्थवाप्तिरिति। सिद्धार्थसंज्ञे द्विशाले-
ऽर्थवाप्तिर्धनलब्धिर्भवति स्वामिनः। यमसूर्ये तद्गृहपतेर्गृहनाथस्य मृत्युर्मरणं भवति।
दण्डाख्ये दण्डसंज्ञे द्विशाले दण्डवधः। दण्डताडनेन वधो मरणम्। अथवा दण्डश्च
वधश्च दण्डवधाविति केचित् पठन्ति। दण्डोऽर्थाय कर्षणम्, वधस्ताडनं तौ द्वावेव भवतः।
वाताख्ये वातसंज्ञे सदैव सर्वकालं कलहोद्वेगश्चित्तशोकः। चुल्ल्यां वित्तस्य धनस्य विनाशः।
काचे ज्ञातिविरोधो बन्धुभिः सह द्वेष इति स्मृतः। तथा च किरणाख्ये तन्त्रे—
सिद्धार्थं तु भवेच्छुभ्रं याम्यापरयुतं यदि।
पश्चिमोत्तरसंयुक्तं यमसूर्यं तु मृत्युदम्।।
उदक्पूर्वयुतं यत्स्याद्दण्डाख्यं दण्डकारकम्।
पूर्वयाम्ययुतं ज्ञेयं वाताख्यं कलहप्रियम्।।
पूर्वापरयुतं गेहं चुल्लीनामार्थनाशकृत्।
दक्षिणोत्तरशालाढ्यं काचसंज्ञं विरोधकृत्।। इति।
अथ विश्वकर्ममयकामादिभिरेकैकस्मिन् वास्तुनि योऽर्थो महता ग्रन्थसन्दर्भेण चोक्तः,
स एवाचार्येण गृहीतशास्त्रेण महाग्रन्थभीरुणा समासोक्तिप्रियेणैकैकेनैवापादकेनार्थो निर्दिष्टः।
तथा च हिरण्यगर्भेण गृहाणां विंशत्यधिकं शतमुक्तम्। तथा चाह—
गृहाणां क्रमयोगेन चतुःषष्टिः समासतः।
अनेकयोगभेदाच्च शतं विंशोत्तरं स्मृतम्।। इति।
तथा च विश्वकर्मा—
एवं शतद्वयं पिण्डं षट्पञ्चाशच्च वेश्मनाम्।
यथावत् कृत्यजः कृत्स्न उक्तशास्त्रेऽपि यत्नतः।।
आचार्येण चतुःशालत्रिशालद्विशालानि पञ्चदश गृहाण्यभिहितानि। विश्वकर्मादीनां
चोक्तिभिरनुपन्यस्यमानाभिः स्पष्टार्थोऽभिधातुं न शक्यते। तद्युक्त्युपन्यासो वा क्रियते, तदा
हि विस्तरोक्तिः स्यात्। अतिविस्तरोक्तिश्च न गृह्यते। तथा च चिकित्साशास्त्रे चरके पठ्यते—
CC-0. JK Sanskrit Academy, Jammmu. Digitized by S3 Foundation USA