बृहत्संहिता: द्वितीय भाग (आचार्य वराहमिहिर - विमला हिन्दी व्याख्या, पं. अच्युतानन्द झा)
Brihat Samhita Vol 2 with Vimala Hindi Commentary
आचार्य वराहमिहिर (टीकाकार: पं. अच्युतानन्द झा) द्वारा
पृष्ठ 60, कुल 760 में से
संदर्भ में पढ़ें३२ बृहत्संहिता
वास्तु नर क्षेत्र में समानान्तर चार वृत्त बनाकर प्रथम वृत्त के बत्तीस, द्वितीय के सोलह,
तृतीय के बारह और चतुर्थ के चार भाग बनाने के पश्चात् प्रथम वृत्त में शिखी आदि
बत्तीस देवता एकपदीय, द्वितीय वृत्त में अर्यमा आदि आठ देवता द्विपदीय, तृतीय वृत्त
में आप आदि चार देवता त्रिपदीय और चतुर्थ वृत्त में ब्रह्मा चतुष्पदीय स्थापन वना
चाहिये।।५५-५६।।
अथाष्टाष्टकपंदं चतुःषष्टिपदं क्षेत्रं कारयेत्। एतदुक्तं भवति—नव नव पूर्वोत्तरायता
रेखाः कृत्वा चतुःषष्टिपदानि भवन्ति। तत्र कोणगास्तिर्यक्चतस्रो रेखाः कृत्वा कोणचतुष्टये
तिर्यग्रेखाः कोष्ठत्रये मध्यगताः कार्या इति। अस्मिंश्चतुष्षष्टिपदे क्षेत्रे मध्ये ब्रह्मा चतुष्पदः।
ब्रह्मकोणस्था अष्टौ विबुधा अर्धपादाः। तद्यथा—आपः आपवत्सः सविता सावित्रो विबुधा-
धिपतिर्जयन्तो राजयक्ष्मा रुद्रश्चेति बहिष्कोणेषु बाह्यकोणेष्वष्टौ स्थिताः। शिख्यन्तरिक्षा-
निलपितृपापयक्ष्मरोगादित्य एते अर्धपदाः। तदित्यनेन शिख्यादीनां कोणगानां परामर्शः।
तेषामुभयपार्श्वगाः। तद्यथा—पर्जन्यभृशभृङ्गराजदौवारिकशोषनागाधिपतय एते सार्धपदिकाः।
उक्तेभ्यः कथितेभ्यो ये शेषाः परिशिष्टा विंशतिस्ते द्विपदाः। तद्यथा—जयन्तेन्द्रसूर्यसत्यवितथ-
बृहत्क्षतयमगन्धर्वकुसुमदन्ताम्बुपत्यसुरमुख्यभल्लाटसोमभुजगार्यमविवस्वन्मित्रपृथिवीधराः।
एते विंशतिर्द्विपदाः। एष चतुःषष्टिपदो वास्तुनरः। एतैः केचिद् बृहद्वास्तुनरमिच्छन्ति,
तदपि न कश्चिद्दोषः। अनेन प्रविभागेन कोणस्थं द्वारं ज्ञायते निःसन्दिग्धमिति। अत्राचार्येण
चतुरस्रे क्षेत्रे वास्तुनरः प्रदर्शितः, न वृत्तषडश्र्यष्टादशाश्रिषोडशाश्रीणां क्षेत्राणाम्। लोके च
गृहग्रामनगराणि दृश्यन्ते। तद्यथा अनेनैवाचार्येणोक्तम्—तत्र षडश्रिर्मेरुः। वृत्तं समुद्रनामा—
इत्यादि। तथा भरतमुनिना त्र्यस्रं वृत्तं गृहमुक्तम्। तस्मादन्यशास्त्रादानीय प्रसङ्गा-दस्माभिरिह
प्रदर्श्यते। तद्यथा—
एकाशीतिपदे क्षेत्रे कर्तव्यं वृत्तपञ्चकम्।
बाह्ये वृत्तद्वयं यत्तत्पदद्वात्रिंशता युतम्।।
तृतीयं द्वादशपदं चतुर्थं तु चतुष्पदम्।
केवलं पञ्चमं कार्यं ब्रह्मा पञ्चस्ववस्थितः।।
शिख्यादयस्तु द्विपदा बहिर्विष्कम्भसंस्थिताः।
अर्यमाद्याः सुराः सर्वे पदिकाः परिकीर्तिताः।।
इति वृत्तक्षेत्रे एकाशीतिपदे—
वृत्तानि चत्वारि समानि कृत्वा वास्तोश्चतुःषष्टिपदस्य सम्यक्।
अधस्तदर्धेन च सूर्यवेदैर्विभज्यते वृत्तचतुष्टयं च।।
शिख्यादयश्चैकपदे निविष्टाः पदद्वये चार्यमकादयश्च।
आपादयश्च त्रिपदाः प्रतिष्ठाश्चतुष्पदश्चात्र पितामहः स्यात्।।
CC-0. JK Sanskrit Academy, Jammmu. Digitized by S3 Foundation USA