बृहत्संहिता: द्वितीय भाग (आचार्य वराहमिहिर - विमला हिन्दी व्याख्या, पं. अच्युतानन्द झा)

वास्तुविद्याध्यायः २३
'पराधिकारेषु न विस्तरोक्तिः शस्तेति नो नात्र ततः प्रयत्नः' इति।
तस्मात्तातपर्यार्थोऽभिधीयते—'वास्तुनि यो विस्तारः, स एव चोच्छ्रायनिश्चयः शुभदः'
इत्युक्तमाचार्येण। पुनः स एवाह—'नेच्छन्ति शास्त्रकारा हस्तशतादुच्छ्रितं परतः' ।
रूपाणामष्टोत्तरशतं गृहविस्तारः। गृहविस्तारतुल्यश्च गृहोच्छ्रायः शुभदः। नेच्छन्ति शास्त्र-
कारा हस्तशतादुच्छ्रितं परत इत्यनेन सह विरुध्यते। अत्र केचिदविदितशास्त्रसद्भावा
मन्यन्ते। यथा गृहविस्तारतुल्यो गृहोच्छ्रायोऽभिहितो यः स उत्सर्गः। नेच्छन्ति शास्त्रकारा
हस्तशतादुच्छ्रितं परत इत्यपवादः। 'उत्सर्गश्चापवादेन बाध्यते' इति। वयं त्वत्र ब्रूमः—
विषयविभागेन कल्पना कृता। तत्र नोत्सर्गो न चापवाद इति। आचार्य आह—
विस्तारषोडशांशः सचतुर्हस्तो भवेद् गृहोच्छ्रायः।
द्वादशभागेनोनो भूमौ भूमौ समस्तानाम्॥
विप्रादीनां गृहेषु भूमिकामानमिदं विश्वकर्मणाऽभिहितम्।
अर्धचतुष्कभूमिकं गृहं शूद्राणां कर्तव्यम्, विशामर्धपञ्चकभूमिकम्, अर्धषष्ठभूमिकं
क्षत्रियाणाम्, द्विजानामर्धसप्तमभूमिकम्, अर्धाष्टमभूमिकं नृपाणां कर्तव्यम्। तथा च विश्व-
कर्माऽऽह—
यजन्ते राजसूयाद्यैः क्रतुभिर्येऽवनीश्वराः।
तलैरर्धाष्टमैस्तेषां कारयेद् भवनोत्तमम्॥
तथाऽर्धसप्तमैरेव विप्राणां कारयेद् गृहम्।
अर्धषष्ठैः क्षत्रियाणां वैश्यानामर्धपञ्चमैः॥
त्रिभिः सार्धैश्च शूद्राणां भवनं शुभदं स्मृतम्॥ इति।
विश्वकर्मा मन्दबुद्धिप्रबोधनार्थं पुनः स्पष्टतरं साधारणेन हस्तेन गृहोच्छ्रायहस्त-
संख्यामाह—
साधारणेन हस्तेन परं शूद्रस्य विंशतिः।
चत्वारिंशच्च वैश्यस्य षष्टिः स्यात् क्षत्रियस्य तु।
ब्राह्मणस्य तथाशीतिः शतं च नृपतेः स्मृतम्।
नातः परतरं नृणामूर्ध्वमानं विधीयते।
गन्धर्वसिद्धयक्षाणां धर्मतः समुदाहृतम्॥
साधारणेन हस्तेन हस्तशतं यत्तत्रैराशिकगणनया ज्येष्ठहस्तेनानुमीयमानं सप्ता-
शीतिर्हस्ताः सार्द्धा भवन्ति, 'द्वादशभागेनोने भूमौ भूमौ' इत्यनेनापि न्यायेनार्धाष्टमभूमिका
हस्ता द्विषष्टिः सार्धा भवन्ति। अथात्रेदं मन्यसे साधारणेन हस्तेन हस्तशतोच्छ्रायं ज्येष्ठ-
हस्तमितेन हस्ताः सप्ताशीतिः सार्धा भवन्ति। नृपगृहस्योत्तमस्याष्टोत्तरशतविस्तृतस्य द्वादश-
भागेनोने भूमौ भूमौ समस्तानामित्यनेन न्यायेन हस्ता द्विषष्टिः सार्धा भवन्ति। एककर्तृ-
कस्यैव ग्रन्थस्यात्रापि भिन्नवाक्यतेति। अत्रोच्यते—
CC-0. JK Sanskrit Academy, Jammmu. Digitized by S3 Foundation USA