बृहत्संहिता: द्वितीय भाग (आचार्य वराहमिहिर - विमला हिन्दी व्याख्या, पं. अच्युतानन्द झा)
Brihat Samhita Vol 2 with Vimala Hindi Commentary
आचार्य वराहमिहिर (टीकाकार: पं. अच्युतानन्द झा) द्वारा
पृष्ठ 56, कुल 760 में से
संदर्भ में पढ़ें२८ बृहत्संहिता
को व्याप्त करके विराजमान हैं। साथ ही ईशान कोण में पर्जन्य के नीचे आप, आग्नेय
कोण में अन्तरिक्ष के नीचे सावित्र, नैर्ऋत्य कोण में दौवारिक के नीचे जय और वायव्य
कोण में पापयक्ष्मा के नीचे रुद्र स्थित हैं॥४६-४८॥
मध्ये मध्यभागे ब्रह्मा पितामहो नवानां कोष्ठकानामधिपः स्वामी। अस्य ब्रह्मणः।
अर्यमा प्राच्यां पूर्वस्यां दिशि स्थितः। अस्मादर्यम्ण एकान्तरादेकपद्व्यवहितात् प्रदक्षिणं
प्रादक्षिण्येने सवितृप्रभृतयः स्थिताः। तद्यथा—अर्यम्ण एकपद्व्यवहितः सविता। तत
एकपद्व्यवहितो विवस्वान्।
ततोऽपि विबुधाधिपतिरिन्द्रः। तस्मादन्यो मित्रस्ततो राजयक्ष्मा नाम। ततः पृथिवीधरः।
तत आपवत्स इत्येवं प्रकारा अष्टौ देवा एकान्तराद् ब्रह्मणः परिधिं व्याप्य स्थिताः।
ऐशाने कोणे पर्जन्याध आपो नाम स्थितः। हौताशने आग्नेये कोणे अन्तरिक्षस्याधः
सावित्रः स्थितः। नैर्ऋते कोणे दौवारिकस्याधो जयः स्थितः। अनिले वायव्ये कोणे पाप-
यक्ष्मणोऽधोभागे रुद्रः स्थितः। एते सुरा अभ्यन्तरपदेष्वैशनादिषु। यतो बाह्यपदेषु शिख्यादयः
स्थिताः॥४६-४८॥
अथात्र स्थितानां देवतानां पदसंख्याप्रदर्शनार्थमाह—
आपस्तथापवत्सः पर्जन्योऽग्निर्दितिश्च वर्गोंऽयम्।
एवं कोणे कोणे पदिकाः स्युः पञ्च पञ्च सुराः ॥४९॥
बाह्या द्विपदाः शेषास्ते विबुधा विंशतिः समाख्याताः।
शेषाश्चत्वारोऽन्ये त्रिपदा दिक्ष्वर्यमाद्यास्ते ॥५०॥
इस क्षेत्र के ईशान कोण में आप, आपवत्स, पर्जन्य, अग्नि, दिति—ये पाँच देवता
एकपदिक (एक-एक पद के स्वामी) हैं। इसी तरह प्रत्येक कोण में पाँच-पाँच देवता
एकपदिक हैं। जैसे—आग्नेय कोण में सविता, सवित्र, अनल या अनिल, अन्तरिक्ष,
पूषा। नैर्ऋत्य कोण में इन्द्र, जय, दौवारिक, पिता, मृग और वायव्य कोण में राजयक्ष्मा,
रुद्र, पापयक्ष्मा, रोग, नाग—ये पाँच देवता एकपदिक हैं। शेष बाह्य कोष्ठ में स्थित
देवता द्विपदिक हैं, जो कुल बीस होते हैं। जैसे—पूर्व में जयन्त, इन्द्र, सूर्य, सत्य,
भृश। दक्षिण में वितथ, बृहत्क्षत, यम, गन्धर्व, भृङ्गराज। पश्चिम में सुग्रीव, कुसुमदन्त,
वरुण, असुर, शोष और उत्तर में मुख्य, भल्लाट, सोम, भुजग और अदिति—ये द्विप-
दिक देवता हैं। ब्रह्मा से पूर्व आदि दिशाओं में शेष अर्यमा आदि चार देवता (अर्यमा,
विवस्वान्, मित्र और पृथ्attribute/पृथ्वीधर) त्रिपदिक हैं॥४९-५०॥
आप एकः, आपवत्सो द्वितीयः, पर्जन्यस्तृतीयः, अग्निश्चतुर्थः, दितिः पञ्चमः।
अयं वर्गः समूह एकपदिक एकैकस्मिन् पदे। एवमनेन क्रमेण कोणे कोणेऽस्यामस्यां
पञ्च पञ्च सुरा देवाः पदिका एकपदस्वामिनः स्युर्भवेयुः। तद्यथा—आपः, आपवत्सः, पर्जन्यः,
अग्निः, दितिरित्यैशानकोणे एकपदिकाः, सविता, सावित्रः, अर्यमा, अन्तरिक्षः, पूषा इति
CC-0. JK Sanskrit Academy, Jammnu. Digitized by S3 Foundation USA