बृहत्संहिता: प्रथम भाग (आचार्य वराहमिहिर - विमला हिन्दी व्याख्या, पं. अच्युतानन्द झा)

( २६ )
विषयाः पृष्ठाङ्काः | विषयाः पृष्ठाङ्काः
रोहिणीसहोत्तरगतचन्द्र- | पूर्वदिक्स्थितवातफलम् ३७४
समागमफलम् ३६० | आग्नेयदिक्स्थितवातफलम् ३७५
रोहिण्याः शकटमध्यगते | दक्षिणदिक्स्थितवातफलम् ३७५
चन्द्रे फलम् ३६१ | नैर्ऋत्यदिक्स्थितवातफलम् ३७६
रोहिण्याः पश्चिमदिक्स्थे | पश्चिमदिक्स्थितवातफलम् ३७६
चन्द्रे फलम् ३६१ | वायव्यदिक्स्थितवातफलम् ३७७
रोहिण्याः पूर्वदिक्स्थे चन्द्रे फलम् ३६१ | उत्तरदिक्स्थितवातफलम् ३७७
रोहिण्या आग्नेयादिदिक्स्थे | भद्रपदायोगाकथनम् ३७८
चन्द्रे फलम् ३६२ | ईशानदिक्स्थितवातफलम् ३७८
योगतारोपतापे छादने च फलम् ३६२ |
पशुवशाच्छुभाशुभज्ञानम् ३६३ | २८. सद्योवर्षणाध्यायः
अदृश्यचन्द्रफलम् ३६४ | वर्षप्रश्ने चन्द्रस्थितिवशाद्वर्षज्ञानम् ३८०
२५. स्वातीयोगाध्यायः | प्रश्नकर्तुश्चेष्टावशाद्वर्षज्ञानम् ३८१
स्वातीयोगे फलादेशं कालनिर्देशञ्च ३६५ | सूर्यकिरणस्थितिवशाद्वर्षज्ञानम् ३८१
स्वातीयोगे अहोरात्रत्रिभागे | अन्यद्वर्षज्ञानम् ३८२
वृष्टिफलम् ३६५ | मार्जारचेष्टावशाद्वर्षज्ञानम् ३८२
अपांवत्सनिकटस्थितचन्द्रफलम् ३६६ | अन्यद्वर्षज्ञानम् ३८३
स्वातीयोगस्य कालयोगम् ३६६ | पिपीलिकादिचेष्टावशाद्वर्षज्ञानम् ३८३
२६. आषाढीयोगाध्यायः | कृकलासादिचेष्टावशाद्वर्षज्ञानम् ३८३
आषाढीयोगे कर्तव्यम् ३६८ | पशुचेष्टावशाद्वर्षज्ञानम् ३८४
तुलाभिमन्त्रणार्थमार्षमन्त्रम् ३६९ | श्वानचेष्टावशाद्वर्षज्ञानम् ३८४
तुलालक्षणम् ३६९ | चन्द्रस्थितिवशाद्वर्षज्ञानम् ३८४
द्रव्यप्रमाणेन वृष्टिपरिज्ञानम् ३७० | वल्ल्यादिना वर्षज्ञानम् ३८५
तुलालक्षणम् ३७१ | सान्ध्यमेघवर्णवशाद्वर्षज्ञानम् ३८५
तुलितद्रव्याणां शुभाशुभफलम् ३७१ | मेघस्थितिवशाद्वर्षज्ञानम् ३८६
पापग्रहयोगेन शुभाशुभफलम् ३७२ | उदयास्तसमये इन्द्रधनुरादिस्थिति-
योगत्रयमध्ये रोहिणीयोगस्य | वशाद्वर्षज्ञानम् ३८६
वैशिष्ट्यम् ३७२ | आकाशवर्णादिवशाद्वर्षज्ञानम् ३८७
दिक्ष्वष्टासु वातफलम् ३७३ | सूर्यकिरणवशाद्वर्षज्ञानम् ३८७
२७. वातचक्राध्यायः | ग्रहस्थितिवशाद्वर्षज्ञानम् ३८७
आषाढपूर्णिमायमैशान्यां दिशि | ग्रहयोगे फलम् ३८९
स्थितस्य वातस्य फलम् ३७४ | ग्रहसञ्चारवशाद्वर्षज्ञानम् ३८९
| खद्योतद्वारा वृष्टिज्ञानम् ३८९
| शृगालद्वारा वृष्टिज्ञानम् ३९०
CC-0. JK Sanskrit Academy, Jammmu. Digitized by S3 Foundation USA

( २७ )
विषयाः पृष्ठाङ्काः | विषयाः पृष्ठाङ्काः
२९. कुसुमलताध्यायः | अभ्रतरुलक्षणं फलञ्च ४००
कुसुमलताध्यायप्रयोजनम् ३९१ | अभ्रवृक्षेणैव यियासोः शुभा-
केन वस्तुना कस्य वृद्धिः ३९१ | शुभज्ञानम् ४०१
यवादिधान्यवृद्धिकारणम् ३९१ | पुनरपि सन्ध्यालक्षणं फलञ्च ४०१
तिलमाषादिधान्यवृद्धिकारणम् ३९१ | षट्सु ऋतुषु सन्ध्यालक्षणं फलञ्च ४०२
कर्पासादिवृद्धिकारणम् ३९२ | मेघादिना सन्ध्यायाः फलम् ४०२
अतस्यादिवृद्धिकारणम् ३९२ | मेघवर्णेन सन्ध्याफलम् ४०३
हस्त्यादिवृद्धिकारणम् ३९२ | परिघवशेन सन्ध्यायाः शुभा-
सुवर्णादिवृद्धिकारणम् ३९३ | शुभफलम् ४०३
मौक्तिकादिवृद्धिकारणम् ३९३ | परिधिवशेन सन्ध्यायाः शुभा-
वणिजादिवृद्धिकारणम् ३९३ | शुभफलम् ४०३
मानवानां क्षेमादौ हेतुः ३९३ | सायङ्कालिकमेघलक्षणं फलञ्च ४०४
सुभिक्षादिज्ञानम् ३९३ | सन्ध्यायाः विशेषलक्षणं फलञ्च ४०४
इक्षुरादिवृद्धिकारणम् ३९४ | सन्ध्यालक्षणोक्तफलानां
वृक्षपत्रेभ्यो वृष्टिज्ञानम् ३९४ | फलकालनिर्णयः ४०६
| सन्ध्यालक्षणोक्तफलानां प्रदेशाः ४०६
३०. सन्ध्यालक्षणाध्यायः |
| ३१. दिग्दाहलक्षणाध्यायः
सन्ध्यालक्षणम् ३९५ | वर्णभेदेन दिग्दाहफलम् ४०८
फलकथने आधारभूतवस्तु ३९५ | दिग्दाहलक्षणं फलञ्च ४०८
मृगचेष्टया फलज्ञानम् ३९५ | सर्वासु दिक्षु दिग्दाहफलम् ४०८
अन्यच्च सन्ध्यालक्षणम् ३९६ | दिग्दाहस्य शुभलक्षणम् ४०९
सन्ध्याकाले वायोर्लक्षणं फलञ्च ३९६ |
अन्यच्च सन्ध्यालक्षणम् ३९७ | ३२. भूकम्पलक्षणाध्यायः
सान्ध्यसूर्यरश्मिलक्षणं फलञ्च ३९७ | भूकम्पलक्षणे मतभेदप्रदर्शनम् ४१०
सन्ध्याकाले सूर्यकिरणस्य | भूकम्पलक्षणे मतान्तराणि ४१०
विशेषलक्षणं फलञ्च ३९८ | भूकम्पलक्षणे पराशरादिमतानि ४११
अमोघसूर्यकिरणलक्षणं फलञ्च ३९८ | वायव्यकम्पलक्षणं पूर्वलिङ्गानि च ४१३
अन्यद्रश्मिलक्षणं फलञ्च ३९८ | आग्नेयमण्डललक्षणं
ताम्रादिवर्णयुतसूर्यकिरणानां | पूर्वलिङ्गानि च ४१५
फलानि ३९९ | इन्द्रमण्डललक्षणं पूर्वलिङ्गानि
सन्ध्याकालिकरजोलक्षणं फलञ्च ३९९ | फलानि च ४१६
दण्डलक्षणं फलञ्च ४०० | वरुणमण्डललक्षणं पूर्वलिङ्गानि
दण्डस्य विशेषफलम् ४०० | फलानि च ४१७
CC-0. JK Sanskrit Academy, Jammmmu. Digitized by S3 Foundation USA

( २८ )
विषयाः पृष्ठाङ्काः | विषयाः पृष्ठाङ्काः
मण्डलानां फलकालनियमाः ४१८ | परिवेषवर्णेन शुभाशुभफलम् ४३७
उल्काद्युत्पातानां फलनियमाः ४१९ | परिवेषेण वृष्टिज्ञानम् ४३७
वेलामण्डलवशेन कम्पानां | भयकृत्परिवेषलक्षणम् ४३७
निष्फलत्वम् ४२० | परिवेषद्वारा राज्ञो नाशकथनम् ४३८
वेलामण्डलवशेन कम्पोक्तफले | परिवेषवशात्सेनापत्यादिभयम् ४३८
विशेषः ४२० | परिवेषवशाद्वृष्ट्यादियोगाः ४३९
अनुक्तफलकालनियमाः ४२१ | परिवेषगतग्रहफलम् ४३९
मण्डलवशेन भूकम्पप्रदेशाः ४२२ | द्व्यादिग्रहेषु परिवेषमध्यगतेषु
भूकम्पे वृत्ते पुनः भूकम्पे सति | फलम् ४४०
फलकालनियमाः ४२२ | ताराग्रहाणां नक्षत्राणां वा
३३. उल्कालक्षणाध्यायः | पृथक्परिवेष्टानां फलम् ४४१
उल्कास्वरूपम् ४२४ | तिथिक्रमेण परिवेषफलम् ४४१
उल्काफलसमयनिर्णयः ४२४ | परिवेषरेखावशेन शुभाशुभफलम् ४४२
उल्काफलभागनिरूपणम् ४२५ | ३५. इन्द्रायुधलक्षणाध्यायः
अशनिलक्षणम् ४२५ | इन्द्रधनुःस्वरूपम् ४४४
विद्युल्लक्षणम् ४२५ | अन्याचार्यमतं शुभाशुभफलञ्च ४४४
धिष्ण्यालक्षणम् ४२६ | इन्द्रधनुषः वर्णपरत्वेन फलम् ४४४
तारालक्षणम् ४२६ | विदिकस्थितेन्द्रधनुःफलम् ४४६
उल्कालक्षणम् ४२६ | जलादाववस्थितेन्द्रधनुःफलम् ४४६
उल्काभेदाः ४२६ | दिग्वशेनेन्द्रधनुःफलम् ४४६
अन्यदप्युल्कालक्षणम् ४२८ | इन्द्रधनुर्द्वारा ब्राह्मणादीनाम-
उल्काहतनक्षत्रफलम् ४३० | शुभफलम् ४४७
उल्काहतदेवप्रतिमादिफलम् ४३१ | ३६. गन्धर्वनगरलक्षणाध्यायः
उल्कापातसमयभूतशब्दफलम् ४३२ | दिग्वशेन गन्धर्वनगरफलम् ४४९
पातसमये उल्कास्थितिफलम् ४३२ | उत्तरदिकस्थितगन्धर्वनगरफलम् ४४९
पातसमये उल्कागतिफलम् ४३३ | सर्वासु दिक्षु सततोत्थितगन्धर्व-
३४. परिवेषलक्षणाध्यायः | नगरफलम् ४४९
परिवेषस्वरूपप्रदर्शनम् ४३५ | श्वेतवर्णयुतदीप्तदिकस्थितगन्धर्व-
परिवेषाणां संज्ञा तेषामधिपतयश्च ४३५ | नगरफलम् ४५०
कुवेरकृतपरिवेषवर्णः ४३५ | पताकादिसमगन्धर्वनगरफलम् ४५०
वस्तुवशेन परिवेषस्य शुभफलम् ४३६ | ३७. प्रतिसूर्यलक्षणाध्यायः
अशुभपरिवेषलक्षणम् ४३६ | प्रतिसूर्यवर्णं शुभाशुभफलञ्च ४५२
CC-0. JK Sanskrit Academy, Jammmu. Digitized by S3 Foundation USA

( २९ )
विषया: पृष्ठङ्का: | विषया: पृष्ठङ्का:
पीतवर्णप्रतिसूर्यस्य शुभा- | कर्कट-सिंहयोर्द्रव्याणि ४६६
शुभफलम् ४५२ | कन्या-तुलयोर्द्रव्याणि ४६६
दक्षिणोत्तरदिक्स्थितप्रतिसूर्यस्य | वृश्चिक-धनुषोर्द्रव्याणि ४६७
शुभाशुभफलम् ४५२ | मकर-कुम्भयोर्द्रव्याणि ४६७
३८. रजोलक्षणाध्याय: | मीनराशेर्द्रव्याणि ४६७
रजोलक्षणेन राज्ञो नाश: ४५४ | राशिद्रव्याणां शुभाशुभफलम् ४६८
रज:प्रभवेन तद्विनाशे च फलम् ४५४ | राशिद्रव्ये विशेष: ४६९
घनौघरज:फलम् ४५४ | ४२. अर्घकाण्डाध्याय:
एकाधिकदिनरज:च्छन्नाकाशफलम् ४५४ | अर्घकाण्डप्रयोजनप्रदर्शनम् ४७१
रात्रिपर्यन्तरजोव्याप्ताकाशफलम् ४५४ | मेष-वृषस्थे सूर्ये करणीयम् ४७१
रज:समूहेन परचक्रागमयोग: ४५४ | मिथुनस्थे सूर्ये करणीयम् ४७२
त्रिरात्रिपर्यन्तरजोवर्षणफलम् ४५५ | कर्कटस्थे सूर्ये करणीयम् ४७२
केतूद्यानन्तरजोवर्षणफलम् ४५५ | सिंहस्थे सूर्ये करणीयम् ४७२
३९. निर्घातलक्षणाध्याय: | कन्यागते सूर्ये करणीयम् ४७३
निर्घातलक्षणम् ४५६ | तुलागते सूर्ये करणीयम् ४७३
वेलावशेन निर्घातलक्षणम् ४५६ | वृश्चिकगते सूर्ये करणीयम् ४७३
४०. सस्यजातकाध्याय: | धनुगते सूर्ये करणीयम् ४७३
आगमप्रदर्शनम् ४५९ | मकर-कुम्भगते सूर्ये करणीयम् ४७४
ग्रैष्मिकधान्यवृद्धियोग: ४५९ | मीनगते सूर्ये करणीयम् ४७४
ग्रहस्थित्या ग्रैष्मिकधान्यवृद्धियोग: ४६० | प्रतिराशिगते सूर्ये विशेष: ४७४
ग्रहस्थित्या ग्रैष्मिकधान्यनिष्पत्ति: ४६० | ४३. इन्द्रध्वजसम्पदाध्याय:
ग्रहस्थित्या धान्यनिष्पत्ति: ४६१ | इन्द्रध्वजोत्पत्तिप्रदर्शनम् ४७६
शारदधान्यस्थितिज्ञानप्रकार: ४६३ | देवानां कृते ब्रह्मण उपदेश: ४७६
रविचारवशेन ग्रैष्मिकधान्यस्य | देवैर्द्वारा नारायणस्तुति: ४७६
सामर्थ्यं महर्घताञ्च ४६३ | नारायणप्रदत्तध्वजस्वरूपम् ४७७
रविचारवशेन शारदधान्यस्य | इन्द्रद्वारा ध्वजस्योपयोग: ४७७
सामर्थ्यं महर्घताञ्च ४६४ | इन्द्रद्वारा चेदिपं प्रति दण्डप्रदानम् ४७८
४१. द्रव्यनिश्चयाध्याय: | इन्द्रप्रसादं ध्वजमाहात्म्यञ्च ४७८
आगमप्रदर्शनम् ४६५ | ध्वजविधानम् ४७९
मेषराशेर्द्रव्याणि ४६५ | इन्द्रध्वजाय वने शुभवृक्षकर्तनम् ४८०
वृष-मिथुनयोर्द्रव्याणि ४६५ | ध्वजाय शुभवृक्षा: ४८१
| शुभवृक्षवर्णनम् ४८१
CC-0. JK Sanskrit Academy, Jammmu. Digitized by S3 Foundation USA

( ३० )
विषयाः पृष्ठाङ्काः | विषयाः पृष्ठाङ्काः
वृक्षपूजामन्त्रः ४८१ | ४४. नीराजनाध्यायः
वृक्षपूजानन्तरं करणीयकृत्यम् ४८२ | नीराजनार्थं कालनियमप्रदर्शनम् ४९९
कर्तनात्पतितवृक्षस्य | नीराजनसमयः ४९९
शुभाशुभफलम् ४८२ | तोरणनिर्माणविधानम् ४९९
वृक्षपतनानन्तरं करणीयकृत्यम् ४८२ | शान्तिगृहलक्षणम् ५००
कर्तितवृक्षस्य यष्ट्यानयन- | अश्वादीनां दीक्षाविधानम् ५००
कालफलम् ४८२ | शान्तिविधिः ५००
यष्टिप्रवेशकालः ४८३ | अश्वानां प्रति कृत्यम् ५००
यष्टिप्रवेशसमये नगरस्थितिः ४८३ | सप्तदिनानन्तरकृत्यम् ५०१
नगरपताकावर्णफलम् ४८४ | सम्भाराणां लक्षणानि ५०२
नगरे यष्टिं प्रवेशमानायां | सम्भारनिर्माणानन्तरकरणीयकृत्यम् ५०३
शुभाशुभफलम् ४८४ | दैववित्कृत्यम् ५०३
यष्टिप्रवेशानन्तरकृत्यम् ४८४ | अश्वानां तोरणसमीपानयनम् ५०४
अग्नेः शुभाशुभानि चिह्नानि ४८५ | अश्वगजयोश्चेष्टितम् ५०४
अग्निशब्दफलम् ४८७ | नीराजनकरणप्रकारः ५०६
अन्यदप्यग्निलक्षणम् ४८७ | नीराजनानन्तरं राज्ञः गमनम् ५०७
अग्निलक्षणमन्यत्रापि चिन्त्यम् ४८७ | सैन्यचेष्टितम् ५०८
ध्वजोत्थापनविधिः ४८८ | ४५. खञ्जनकलक्षणाध्यायः
शक्रकुमारीणां लक्षणानि ४८८ | आगमप्रदर्शनम् ५१०
इन्द्रध्वजस्याभूषणम् ४८९ | चत्वारः खञ्जनकास्तेषां
आभूषणप्रदानक्रमः ४८९ | नामानि फलञ्च ५१०
पिटकपरिमाणम् ४९१ | स्वानवशेन खञ्जनकदर्शनफलम् ५११
पिटकैः पूरणसमयः ४९१ | खञ्जनकदर्शनस्याशुभस्थानम् ५१२
पिटकपूरणमन्त्राः ४९२ | खञ्जनकदर्शनस्य शुभाशुभफलम् ५१२
मन्त्रपाठसमयः ४९३ | खञ्जनकदर्शनेन राज्ञः शुभा-
ध्वजोत्थापनविधिः ४९३ | शुभफलम् ५१३
ध्वजोत्थापनक्रमः ४९४ | शास्त्रोपरि विश्वासप्रदर्शनम् ५१३
नृपद्वारा ध्वजोत्थापनविधिः ४९४ | अन्यच्छुभाशुभफलम् ५१३
ध्वजस्य शुभोत्थानम् ४९५ | खञ्जनकदृष्टे विधानम् ५१४
ध्वजोच्छ्रिते शुभाशुभफलम् ४९५ | अशुभखञ्जनके दृष्टे विधानम् ५१४
ध्वजविसर्जनविधिः ४९७ | फलपाकावधिः ५१४
इन्द्रध्वजपूजनकर्तुः प्रभावः ४९७ |
CC-0. JK Sanskrit Academy, Jammmu. Digitized by S3 Foundation USA

( ३१ )
विषया: पृष्ठाङ्का: | विषया: पृष्ठाङ्का:
४६. उत्पाताध्याय: | पशुप्रसवसम्बन्ध्युत्पातलक्षणं
आगमस्थवस्तुप्रदर्शनम् ५१६ | फलञ्च ५३२
उत्पातसम्भवे हेतु: ५१६ | प्रसवविकृतिजन्योत्पातशान्त्यर्थं
मतान्तरेण दिव्यान्तरिक्षभौमो- | गर्गोक्तविधि: ५३३
त्पातलक्षणं तच्छमनोपायाश्च ५१७ | चतुष्पदविकृतिजन्योत्पातलक्षणं
उत्पातानां कृते स्वमतप्रदर्शनम् ५१८ | फलञ्च ५३३
दैवोत्पातफलपाकस्थानम् ५१८ | चतुष्पदविकृतिजन्योत्पात-
उत्पातप्रदर्शनम् ५१९ | शान्तिविधि: ५३४
विकृतवस्तुद्वारा उत्पातफल- | वायव्योत्पातलक्षणं फलञ्च ५३५
प्रदर्शनम् ५१९ | वाद्यसम्बन्ध्युत्पातलक्षणं फलञ्च ५३५
उक्तोत्पातशान्तिविधि: ५२१ | तूर्यनादसम्बन्ध्युत्पात-
शान्तिकालप्रमाणं शान्तिप्रभावञ्च ५२१ | लक्षणं फलञ्च ५३५
अन्योत्पाता: ५२२ | गृहसम्भारसम्बन्ध्युत्पातलक्षणं
अन्योत्पातलक्षणानि फलानि च ५२२ | फलञ्च ५३५
अन्योत्पातानां शान्तिविधि: ५२४ | वायव्याद्युत्पातशान्तिविधि: ५३६
वृक्षविकृतिजन्योत्पातलक्षणं फलञ्च ५२५ | पशुपक्ष्यादिजन्योत्पातलक्षणं फलञ्च ५३६
वृक्षविकृतिजन्योत्पातशान्तिविधि: ५२६ | श्वानादिपशुजन्योत्पातलक्षणं फलञ्च ५३८
सस्यविकृतिजोत्पातलक्षणं फलञ्च ५२७ | पशुपक्ष्यादिजन्योत्पातशान्तिविधि: ५३८
सस्यविकृतिजन्योत्पातशान्तिविधि: ५२८ | इन्द्रध्वजसम्बन्ध्युत्पातलक्षणं फलञ्च ५३९
वृष्टिसम्बन्ध्युत्पातलक्षणं फलञ्च ५२८ | तैजसादिजन्योत्पातलक्षणं फलञ्च ५३९
ऋतुसम्बन्ध्युत्पातलक्षणं फलञ्च ५२८ | राज्ञो व्यवहारेण देशनाश: ५३९
वर्षर्तुरतिरिक्तवृष्टिसम्बन्ध्युत्पात- | बालचेष्टाजन्योत्पातफलम् ५३९
लक्षणं फलञ्च ५२९ | गृहपतिचित्रजन्योत्पातलक्षणं
छायासम्बन्धीन्युत्पातलक्षणं फलञ्च ५३० | फलञ्च ५४०
इन्द्रधनु:सम्बन्ध्युत्पातलक्षणं फलञ्च ५३० | गृहविकृतिजन्योत्पातलक्षणं फलञ्च ५४०
उपर्युक्तोत्पातशान्तिप्रकार: ५३० | राक्षसदर्शनफलम् ५४०
सरित्सम्बन्ध्युत्पातलक्षणं फलञ्च ५३१ | .शक्रध्वजेन्द्राद्युत्पातशान्तिविधि: ५४१
कूपसम्बन्ध्युत्पातलक्षणं फलञ्च ५३१ | फलरहितोत्पातकाल: ५४१
हृदसम्बन्ध्युत्पातलक्षणं फलञ्च ५३१ | सर्वर्तुस्वभावजन्योत्पाता: ५४१
जलविकृतिजन्योत्पातशान्तिप्रकार: ५३२ | वसन्तौ स्वाभाविकोत्पाता: ५४१
प्रसवविकृतिजन्योत्पातलक्षणं | ग्रीष्मतौ स्वाभाविकोत्पाता: ५४२
फलञ्च ५३२ | वर्षर्तौ स्वाभाविकोत्पाता: ५४२
CC-0. JK Sanskrit Academy, Jammmu. Digitized by S3 Foundation USA

( ३२ )
विषयाः पृष्ठाङ्काः | विषयाः पृष्ठाङ्काः
शरदृतौ स्वाभाविकोत्पाताः ५४३ | पुष्यस्नानस्थानम् ५५९
हेमन्तर्तौ स्वाभाविकोत्पाताः ५४३ | भूलक्षणम् ५६३
शिशिरर्तौ स्वाभाविकोत्पाताः ५४४ | भूमौ विधानम् ५६३
सर्वर्तुस्वभावजन्योत्पाते विशेषः ५४४ | भूमौ देवावाहनमन्त्रः ५६४
सत्यवक्तारो लोकाः ५४५ | आवाहितदेवानां प्रति कृत्यम् ५६४
सत्यभाषणे हेतुः ५४५ | विविधस्थानकल्पनं नागादीनां
उत्पातशास्त्रज्ञस्य प्रभावः ५४५ | स्थापनञ्च ५६५
| स्थापितदेवानां पूजाविधिः ५६७
४७. मयूरचित्रकाध्यायः | देवपूजोत्तरकृत्यम् ५६८
मयूरचित्रकलेखने कारणप्रदर्शनम् ५४७ | पुष्यस्नाने द्रव्याणि ५६९
ग्रहचारोक्तफलम् ५४८ | पुष्यनक्षत्रगतचन्द्रसमये वेद्यामुपरि
शुक्र-गुरुसञ्चारोक्तफलानि ५४८ | राजद्वारा चर्मस्थापनम् ५७१
चन्द्रादिसञ्चारोक्तफलानि ५४८ | भद्रासनस्थापनम् ५७१
ग्रहनक्षत्रबिम्बोक्तफलम् ५५० | भद्रासनोपरि नृपोपवेशनम् ५७२
द्व्यादिसंख्यकचन्द्रसूर्यदर्शनफलम् ५५० | राज्ञः स्वरूपम् ५७२
केतुसञ्चारफलम् ५५१ | पुरोहितेन घृतपूर्णकलशेन राज्ञोऽ-
शनिसञ्चारफलम् ५५१ | भिषेचनम् ५७२
शनिमङ्गलकेतुभिर्वा रोहिणीशकट- | कलशप्रमाणम् ५७३
भेदने फलम् ५५२ | अभिषेकार्थं गर्गपठितमन्त्राः ५७३
केतूदयफलम् ५५२ | अन्यमन्त्रेण पुनरभिषेचनम् ५७३
चन्द्रचारोक्तफलम् ५५२ | अभिषेचनमन्त्राः ५७४
परिघादिलक्षणम् ५५४ | अभिषेकानन्तरमभिमन्त्रिवस्त्रधारणम् ५७६
सन्ध्यालक्षणं तत्समये बिम्बा- | नृपेणाभीष्टदेवपूजनम् ५७७
नुसारि फलञ्च ५५४ | नृपेणाभूषणधारणम् ५७७
वृष्टिज्ञानप्रकारः ५५५ | द्वितीयवेद्यामुपस्थाय नृपेण
अर्कचारोक्तफलम् ५५५ | चर्मधारणम् ५७७
पक्षिगतिवशाद्राज्ञः शकुनविचारः ५५५ | पुरोधसा अग्नावाहुतिदानम् ५७८
रविबिम्बवशाद्राज्ञः शकुनविचारः ५५६ | दैवज्ञकृतदेवविसर्जनम् ५७८
सन्ध्यावशाद्दैशिकशुभाशुभफलम् ५५६ | राजकृतदैवज्ञादिपूजनम् ५७८
स्वदक्षताप्रदर्शनम् ५५६ | बन्दिमोचनम् ५७९
| पुष्यस्नानमाहात्म्यम् ५७९
४८. पुष्यस्नानाध्यायः | पुष्यस्नानीयोऽन्यो कालः ५८०
आगमप्रदर्शनम् ५५८ | पुष्यस्नानफलम् ५८०
पुष्यस्नानविधिः ५५९ |
CC-0. JK Sanskrit Academy, Jammmu. Digitized by S3 Foundation USA

( ३३ )
विषया: पृष्ठाङ्का: | विषया: पृष्ठाङ्का:
अन्यत्पुष्यस्नानमाहात्म्यम् ५८० | पृच्छाकरणकदिक्काललक्षणम् ५९७
४९. पट्टलक्षणाध्याय: | प्रश्नकालिकशुभाशुभलक्षणम् ५९८
पट्टलक्षणव्याख्याने आगमप्रदर्शनम् ५८२ | पुरुषसंज्ञकान्यङ्गानि ५९८
पट्टप्रमाणं फलञ्च ५८२ | स्त्रीसंज्ञकान्यङ्गानि ५९९
पट्टेन शुभाशुभफलम् ५८३ | नपुंसकसंज्ञकान्यङ्गानि ५९९
पट्टेऽशुभलक्षणदृष्टे सति | पृथक्पृथगङ्गस्पर्शफलम् ६००
करणीयकृत्यम् ५८४ | वक्षःस्थलाद्यङ्गस्पर्शफलम् ६००
५०. खड्गलक्षणाध्याय: | प्रश्नसमये पिप्पल्यादिदर्शनफलम् ६०२
खड्गप्रमाणं व्रणानां शुभा- | प्रश्नसमये न्यग्रोधादिधारणफलम् ६०२
शुभफलञ्च ५८५ | प्रश्नकाले धान्यपूर्णपात्रदर्शनफलम् ६०३
व्रणानामाकृतिलक्षणम् ५८५ | प्रश्नकाले पश्वादिदर्शनफलम् ६०३
व्रणानामशुभलक्षणम् ५८५ | वृद्धश्रावकादि(कापालिक)-
खड्गलक्षणम् ५८६ | दर्शनफलम् ६०४
खड्गचेष्टितं फलञ्च ५८६ | बौद्धादिदर्शनफलम् ६०४
खड्गविषये उपदेशा: ५८६ | तापसादिदर्शनफलम् ६०४
खड्गस्यान्यलक्षणानि ५८७ | प्रष्टुः शब्दद्वारा प्रष्टव्यज्ञानम् ६०५
खड्गमुष्टिदर्शनेन व्रणज्ञानम् ५८८ | अङ्गस्पर्शनेन चौरज्ञानम् ६०६
व्रणज्ञानोपाय: ५८८ | जठरादिस्पर्शनेन चौरज्ञानम् ६०६
खड्गे व्रणज्ञानप्रकार: ५८८ | अपहृतस्य लाभज्ञानम् ६०६
व्रणानां फलानि ५९० | पीडार्तानां मरणज्ञानम् ६०७
षट्प्रभृत्यङ्गुलपरिमितव्रणफलम् ५९० | प्रश्नकर्तृभोजनज्ञानम् ६०८
चतुर्दशाद्यङ्गुलपरिमितव्रणफलम् ५९१ | गर्भिण्या जन्मज्ञानम् ६१०
द्वाविंशत्प्रभृतित्रिंशदङ्गुलपरिमित- | गर्भचिन्ताज्ञानम् ६१०
व्रणफलम् ५९१ | गर्भस्य गर्भपातस्य च ज्ञानम् ६११
त्रिंशदङ्गुलात्परतः परिमित- | गर्भग्रहणकालज्ञानम् ६११
व्रणफलम् ५९१ | अङ्गस्पर्शनेन सन्ततिसंख्याज्ञानम् ६१२
खड्गगन्धलक्षणं फलञ्च ५९२ | सन्तानोत्पत्तौ नक्षत्रज्ञानम् ६१३
शस्त्रपानप्रकार: ५९३ | उपसंहारः ६१४
५१. अङ्गविद्याध्याय: | ५२. पिटकलक्षणाध्याय:
अङ्गविद्याकथने प्रयोजनप्रदर्शनम् ५९५ | ब्राह्मणादिवर्णानां पिटकलक्षणम् ६१५
पृच्छाकरणीयानि स्थानानि ५९६ | विशेषेण पिटकफलम् ६१५
पृच्छाकरणीयान्यशुभस्थानानि ५९६ | पिटकविशेषे फलम् ६१८
| अन्यपिटके फलनिर्देशः ६१९
बृ० सं० भू०-३
CC-0. JK Sanskrit Academy, Jammnu. Digitized by S3 Foundation USA

The text on this page is extremely faded/washed out (showing only faint bleed-through/ghost print from the reverse side of the leaf) and is illegible for reliable transcription, except for the digitization footer at the bottom:

CC-0. JK Sanskrit Academy, Jammmu. Digitized by S3 Foundation USA

वराहमिहिरकृता
बृहत्संहिता
( पूर्वाद्धा )
CC-0. JK Sanskrit Academy, Jammmu. Digitized by S3 Foundation USA

CC-0. JK Sanskrit Academy, Jammmmu. Digitized by S3 Foundation USA

॥ श्रीः ॥
वराहमिहिरकृता
बृहत्संहिता
‘भट्टोत्पलविवृति’समन्वित‘विमला’हिन्दीव्याख्यायुता
अथ शास्त्रोपनयनाध्यायः
जयति जगतः प्रसूतिर्विश्वात्मा सहजभूषणं नभसः ।
द्रुतकनकसदृशदशशतमयूखमालार्चितः सविता ॥१॥
❁ विमला ❁
संसार की उत्पत्ति का कारण—‘अग्नौ हुताहुतिः सम्यगादित्यमुपतिष्ठते। आदित्या-
ज्जायते वृष्टिर्वृष्टेरन्नं ततः प्रजाः।।’ ( मनु )। विश्व की आत्मा—‘सूर्य आत्मा जगतस्तस्थुषश्च’
( श्रुति )। आकाश का स्वाभाविक आभूषण और द्रवित सुवर्ण के समान अनेक किरणों
से शोभायमान श्री सूर्य भगवान् सर्वोत्कृष्टता से वर्तमान हैं।।१।।
❁ भट्टोत्पलविवृति ❁
ब्रह्माजशङ्कररवीन्दुकुजज्ञजीवशुक्रार्कपुत्रगणनाथगुरून प्रणम्य।
यः संग्रहोऽर्कवरलाभविवृद्धबुद्धेरावन्तिकस्य तमहं विवृणोमि कृत्स्नम्।।१।।
यच्छास्त्रं सविता चकार विपुलैः स्कन्धैस्त्रिभिर्ज्योतिषं
तस्योच्छित्तिभयात् पुनः कलियुगे संसृत्य यो भूतलम्।
भूयः स्वल्पतरं वराहमिहिरव्याजेन सर्वं व्यधा-
दित्यं यं प्रवदन्ति मोक्षकुशलास्तस्मै नमो भास्वते।।२।।
वराहमिहिरोदधौ सुबहुभेदतोयाकुले
ग्रहर्क्षगणयादसि प्रचुरयोगरत्नोज्ज्वले।
भ्रमन्ति परितो यतो लघुधियोऽर्थलुब्धास्ततः
करोमि विवृतिप्लवं निजधियाऽहमत्रोत्पलः।।३।।
कानीह शास्त्रे सम्बन्धाभिधेयप्रयोजनानि भवन्तीत्युच्यते—वाच्यवाचकलक्षणः
सम्बन्धः। वाच्योऽर्थो वाचकः शब्दः। अथवापायोपेयलक्षणः सम्बन्धः। उपायस्त्विदं
CC-0. JK Sanskrit Academy, Jammmu. Digitized by S3 Foundation USA

२ बृहत्संहिता
शास्त्रमुपेयं ज्ञानम्। अथवा आब्रह्मादिविनिःसृतं वेदाङ्गममिति सम्बन्धः। अनेन शास्त्रेण च
यद्ग्रहनक्षत्रोत्थानां शुभाशुभानां दिव्वान्तरिक्षभौमानामुत्पातानां फलज्ञानं तदभिधेयम्।
जगतः शुभाशुभकथनं प्रयोजनं सम्यग्ज्ञानान्मोक्षावाप्तिरिति च प्रयोजनम्। किमेभिरुक्तै-
रित्यत्रोच्यते—श्रोतॄणां सम्बन्धाभिधेयप्रयोजनकथनाच्छास्त्रविषये श्रद्धा जायत इति। तथा
चोक्तमत्रार्थे—
सिद्धिः श्रोतॄप्रभृतीनां सम्बन्धकथनाद्यतः।
तस्मात् सर्वेषु शास्त्रेषु सम्बन्धः पूर्वमुच्यते।।
किमेवात्राभिधेयं स्यादिति पृष्टस्तु केनचित्।
यदि न प्रोच्यते तस्मै फलशून्यं तु तद्भवेत्।।
सर्वस्यैव हि शास्त्रस्य कर्मणो वापि कस्यचित्।
यावत्प्रयोजनं नोक्तं तावत्तत्केन गृह्यते।।
तस्मात् सम्बन्धाभिधेयप्रयोजनानि वक्तव्यानि। कस्याऽस्मिन् शास्त्रेऽधिकार इत्युच्यते—
द्विजस्यैव। यतस्तेन षडङ्गो वेदोऽध्येतव्यो ज्ञातव्यश्च। कानि तान्यङ्गानीत्युच्यते—
शिक्षा कल्पो व्याकरणं निरुक्तं ज्योतिषं गतिः।
छन्दसां लक्षणं चैव षडङ्गो वेद उच्यते।।
सतामयमाचारो यच्छास्त्रप्रारम्भेष्वभिमतदेवतानमस्कारं कुर्वन्ति। तदयमप्यावन्तिकाचार्य-
मगधद्विजवराहमिहिरोऽर्कलब्धवरप्रसादो ज्योतिःशास्त्रसंग्रहकृद् गणितस्कन्धहोरास्कन्धौ
संक्षिप्तौ कृत्वा संहितास्कन्धं संक्षिप्तं चिकीर्षुरशेषविघ्नोपशान्तये भगवन्तं तत्प्रधानं सूर्य-
मादावेव प्रणनाम—जयतीति।
भगवान् सविता श्रीसूर्यो जयति सर्वोत्कर्षेण वर्तते। कीदृशः ? जगतः प्रसूतिः।
प्रसूयते उत्पद्यतेऽस्माज्जगदिति जगतः प्रसूतिः। यतस्तद्वशाद् वृष्टेः सम्भवस्ततोऽन्नं
ततः प्रजा इति। तथा च भगवान्मनुः—
अग्नौ हुताहुतिः सम्यगादित्यमुपतिष्ठते।
आदित्याज्जायते वृष्टिर्वृष्टेरन्नं ततः प्रजा।। इति।
विश्वात्मा विश्वस्य जङ्गमस्य स्थावररूपस्य चात्मा प्राणरूपेण हृदयान्तरस्थितः।
तथा च श्रुतिः—'सूर्य आत्मा जगतस्तस्थुषश्चे'ति।
जगतो जङ्गमस्य तस्थुषः स्थावरस्य सूर्य एवात्मा। सहजभूषणं नभसः। नभस आका-
शस्य सहजभूषणमकृत्रिममलङ्करणम्। यतो दृश्याकाशभागस्थेऽर्के सुतरां तस्य विराजनात्
सहजं भूषणम्। द्रुतकनकसदृशेति। द्रुतं गलितं कनकं सुवर्णं द्रुतकनकस्य सदृशास्तत्तुल्या
दशशतसंख्या ये मयूखाः किरणास्तेषां या माला प्रचयस्तयार्चितो व्याप्त इति। एवमिष्ट-
देवतासङ्कीर्तनात् कायवाङ्मनोभिः प्राधान्याद्धर्मः, धर्मेण चाधर्मनिवृत्तिः, तन्निवृत्तौ विघ्नो-
पशमस्तदुपशमादविघ्नेन शास्त्रपरिसमाप्तिरिति ।।१।।
CC-0. JK Sanskrit Academy, Jammmu. Digitized by S3 Foundation USA

शास्त्रोपनयनाध्यायः ३
नन्वन्येषु ज्योतिःशास्त्रेषु सत्सु किमिदं प्रारब्धमिति पौनरुक्त्यपरिहारार्थमाह—
प्रथममुनिकथितमवितथमवलोक्य ग्रन्थविस्तरस्यार्थम् ।
नातिलघुविपुलरचनाभिरुद्यतः स्पष्टमभिधातुम् ॥२॥
प्रथम मुनि ( ब्रह्माजी ) द्वारा कहे गये विस्तृत ग्रन्थ का सत्य अर्थ देख कर उसको ही
संक्षेप और विस्तार से रहित रचना के द्वारा स्पष्ट रूप से कहने के लिए प्रस्तुत हुआ हूँ॥२॥
मननाद् ज्ञानान्मुनिः। प्रथमश्चासौ मुनिश्च प्रथममुनिर्ब्रह्मा, तेन यत्कथितमुक्तमवितथं
सत्यरूपं विस्तरग्रन्थमतिविस्तीर्णशास्त्रं तस्य ग्रन्थविस्तरस्यार्थमभिधेयमवलोक्य विचार्याहं
नातिलघ्वीभिः स्वल्पाभिर्न चातिविपुलाभिर्विस्तीर्णाभी रचनाभिर्वाच्यपदसन्निवेशैर्मध्यरचनाभिः
स्पष्टं स्फुटतरमभिधातुं वक्तुं समुद्यतः प्रवृत्त इति। यतः संक्षिप्तस्य ग्रन्थस्य ग्रहणधारणे
सुखम्। तथा च हस्तिवैद्यककारो वीरसोमः—
समासोक्तस्य शास्त्रस्य सुखं ग्रहणधारणे।। इति।।२।।
अधुना मुनिविरचितस्य स्वरचितस्य च शास्त्रस्य साम्यमाह—
मुनिविरचितमिदमिति यच्चिरन्तनं साधु न मनुजग्रथितम् ।
तुल्येऽर्थेऽक्षरभेदादमन्त्रके का विशेषोक्तिः ॥३॥
जो प्राचीन मुनि के द्वारा विरचित है, वही यथार्थ है; मनुष्य का लिखा हुआ नहीं—
ऐसा कहना भी ठीक नहीं है; यतः मन्त्रात्मक से भिन्न शास्त्र में अर्थ की तुल्यता रहने के
कारण केवल अक्षरमात्र का भेद रहने पर क्या विशेषता हो सकती है? अर्थात् कुछ भी
नहीं।।३।।
इदं यच्छास्त्रं मुनिभिर्ब्रह्मादिभिर्विरचितं निबद्धं तत्साधु श्रेष्ठमिति। इतिशब्दो निश्चयार्थे।
मुनीनामतीतानागतज्ञानं प्रत्यक्षदविशिष्टमाविर्भूतप्रकाशत्वात्। यतस्तच्चिरन्तनं मुनिभिः
प्रागेव विरचितं तेन साधु न मनुजग्रथितं मनुष्यरचितत्वान्न साधु साम्प्रतं रचितत्वान्न
शोभनमिति। एवमाशङ्क्याह—तुल्येऽर्थेऽक्षरभेदादमन्त्रक इति। तुल्ये सदृशेऽर्थेऽभि-
धेयेऽक्षराणां वर्णानां भेदादन्यत्वात्। तत्रामन्त्रक इति मन्त्रवर्जिते का विशेषोक्तिः किं विशेष-
वचनम्। एतदुक्तं भवति—मुनिकृतान्येव शास्त्राणि दृष्ट्वा तदर्थ एव नात्यल्पैर्नातिबहुभिः
पदसन्निवेशैरुच्यत इत्यक्षराणां मात्राभेदो नार्थानाम्। मन्त्रार्थो वेदार्थोऽन्यैः शब्दैस्तदर्थ-
प्रतिपादकैर्र्निबद्धो वेदवत्कार्यकरो न भवतीत्यत उक्तममन्त्रक इति।।३।।
अधुना मुनिकृतानां महत्त्वं च स्वशास्त्रस्य चाल्पत्वं प्रदर्शयितुमाह—
क्षितितनयदिवसवारो न शुभकृदिति पितामहप्रोक्ते ।
कुजदिनमनिष्टमिति वा कोऽत्र विशेषो नृदिव्यकृतेः ॥४॥
जैसे ब्रह्माजी द्वारा रचित ग्रन्थ में 'क्षितितनयदिवसवारो न शुभकृत्' और मनुष्यकृत
ग्रन्थ में 'कुजदिनमनिष्टम्' ऐसा लिखा है। इसमें मात्र पाठभेद के अतिरिक्त मनुष्यकृत से
मुनिकृत में क्या विशेषता है? अर्थात् कुछ भी नहीं।।४।।
CC-0. JK Sanskrit Academy, Jammmu. Digitized by S3 Foundation USA

४ बृहत्संहिता
क्षितितनयस्याङ्गारकस्य दिवसः वारः। दिवसे वारो दिवसवारः। पितामहप्रोक्ते
कमलजकथिते शास्त्रे न शुभकृदित्युक्तिः। न शुभं फलं करोतीति न शुभकृत्। भौमवारः
सर्वकर्मणामशुभकृदिति कमलजकथिते शास्त्र उक्तिः। मदीये पुनः कुजदिनमनिष्टम्।
‘कु’शब्देन भूरित्युच्यते; ततो जातः कुजस्तस्य दिनं वारस्तच्चानिष्टमशोभनं सर्वकर्मणा-
मित्यक्तिः। तस्मान्नृकृतेर्मनुष्यरचितस्य शास्त्रस्य दिव्यकृतेर्देवरचितस्यार्थस्यात्रास्मिन्नर्थे
को विशेषः किमन्तरमिति भवन्त एव विचारयन्तु। अनेनर्षिकृतानां महत्त्वं स्वशास्त्रस्य
संक्षिप्तत्वं प्रकाशितं भवतीति। अथवा नृदिव्यकृते इति पाठे नृकृते दिव्यकृतेऽत्रास्मिन्
शास्त्रे को विशेष इति॥४॥
एवं स्वग्रन्थकरणे निर्दोषतां संस्थाप्य सकलमुनिनिबद्धशास्त्रसंग्रहकरणहेतुं दर्श-
यितुमाह—
आब्रह्मादिविनिःसृतमालोक्य ग्रन्थविस्तरं क्रमशः।
क्रियमाणकमेवैतत् समासतोऽतो ममोत्साहः ॥५॥
ब्रह्मा आदि मुनियों के द्वारा कहे गये शास्त्रों में अतिविस्तार देखकर क्रम से संक्षेप में
इस शास्त्र को बनाने के लिये यह मेरा उत्साह है॥५॥
ब्रह्मादिभ्यो यद्विनिःसृतं निर्गतं ग्रन्थविस्तरं विस्तीर्णशास्त्रं तच्चालोक्य दृष्ट्वा।
अथवा तस्माद् ग्रन्थविस्तरादालक्ष्य क्रमशः क्रमेण समासतः संक्षेपेणैतच्छास्त्रं क्रियमाणम्।
एवशब्दो निश्चयार्थे। मुनिभिः पारम्पर्येण संक्षिप्तीकृतमहमपि संक्षिप्तीकरोम्यतोऽस्माद्धेतो-
र्ममोत्साहः शृङ्गार इति। तथा च भगवान् गर्गः—
स्वयं स्वयम्भुवा सृष्टं चक्षुर्भूतं द्विजन्मनाम्।
वेदाङ्गं ज्योतिषं ब्रह्मपरं यज्ञहितावहम्॥
मया स्वयम्भुवः प्राप्तं क्रियाकालप्रसाधनम्।
वेदानामुत्तमं शास्त्रं त्रैलोक्यहितकारकम्॥
मत्तश्चान्यानृषीन् प्राप्तं पारम्पर्येण पुष्कलम्।
तैस्तदा स्रष्टृभिर्भूयो ग्रन्थैः स्वैः स्वैरुदाहृतम्॥ इति॥५॥
अस्मिन् शास्त्रे जगतः शुभाशुभकथनं तात्पर्यं तस्य च जगतः कुत उत्पत्तिरस्त्येत-
त्प्रदर्शयितुमाह—
आसीत्तमः किलेदं तत्रापां तैजसेऽभवद्धैमे।
स्वभूश्शकले ब्रह्मा विश्वकृदण्डेऽर्कशशिनयनः ॥६॥
यह सम्पूर्ण जगत् पहले अन्धकारमय था। वहाँ अन्धकार के विषयभूत जल में
तेजोमय एक सुवर्ण का अण्ड उत्पन्न हुआ। उसके दो टुकड़े स्वर्ग और पृथ्वीरूप हुये। इन
टुकड़ों में से सूर्य-चन्द्ररूप दो नेत्र वाले ब्रह्माजी उत्पन्न हुये॥६॥
किलशब्दोऽत्रागमप्रदर्शनार्थः। इदं जगत्किल तम आसीत्। अन्धकारमभूत् तस्मिं-

शास्त्रोपनयनाध्यायः ५
स्तमस्यपां मध्ये हैमे सौवर्णेऽण्डे तैजसे तेजोमये स्वभूर्शकले यस्याण्डस्यैकं शकलमेकं
खण्डं स्वर्गो द्वितीयं भूः। तथाभूते ब्रह्मा पितामहोऽभवद् जज्ञे। कीदृशो ब्रह्मा? अर्क-
शशिनयनः। अर्क आदित्यः शशी चन्द्रः। एतौ नयने नेत्रे यस्य स विश्वकृद्विश्वस्स्रष्टा।
एतदुक्तं भवति—तमोभूतेऽस्मिन् जगति भगवानव्यक्तः प्रजासिसृक्षुरादावपः ससर्ज, तासु
च वीर्यमुदसृजत्। ततस्तदण्डं सौवर्णं सहस्रांशुसत्रिभमभवत्, तस्मिन्नभ्यन्तरे ब्रह्मा जज्ञे,
ततः स भगवांस्तत्र परिवत्सरमुषित्वा स्वयमेव ध्यानात्तदण्डं द्विधाऽकरोत्। ताभ्यां शकला-
भ्यामेकं स्वर्गो द्वितीयं भूरिति निर्ममे। स ब्रह्मा सोमसूर्यनेत्रः सर्वलोकपितामहो विश्वकृदिति
स्मृतिकाराः। तथा च भगवान्मनुः—
आसीदिदं तमोभूतमप्रज्ञातलक्षणम्।
अप्रतर्क्यमविज्ञेयं प्रसुप्तमिव सर्वतः॥
ततः स्वयम्भूर्भगवानव्यक्तं व्यञ्जयन्निदम्।
महाभूतादिवृत्तौजाः प्रादुरासीत्तमोनुदः॥
योऽसावतीन्द्रियग्राह्यः सूक्ष्मोऽव्यक्तः सनातनः।
सर्वभूतमयोऽचिन्त्यः स एव स्वयमुद्बभौ॥
सोऽभिध्याय शरीरात् स्वात् सिसृक्षुर्विविधाः प्रजाः।
अप एव ससर्जादौ तासु वीर्यमवासृजत्॥
तदण्डमभवद् हैमं सहस्रांशुसमप्रभम्।
तस्मिन् जज्ञे स्वयं ब्रह्मा सर्वलोकपितामहः॥
आपो नारा इति प्रोक्ता आपो वै नरसूनवः।
ता यदस्यायनं पूर्वं तेन नारायणः स्मृतः॥
यत्तत्कारणमव्यक्तं नित्यं सदसदात्मकम्।
तद्विसृष्टः स पुरुषो लोके ब्रह्मेति कीर्त्यते॥
तस्मिन्नण्डे स भगवानुषित्वा परिवत्सरम्।
स्वयमेवात्मनो ध्यानात्तदण्डमकरोद् द्विधा॥
ताभ्यां स शकलाभ्यां तु दिवं भूमिं च निर्ममे।
मध्ये व्योम दिशश्चाष्टावपां स्थानं च शाश्वतम्॥ इति॥६॥
अत्रैव पक्षान्तराण्याह—
कपिलः प्रधानमाह द्रव्यादीन् कणभुगस्य विश्वस्य।
कालं कारणमेके स्वभावमपरे परे जगुः कर्म॥७॥
जगत् की उत्पत्ति के विषय में अनेक प्रमाण मिलते हैं; जैसे कि कपिल मुनि प्रधान
( मूलप्रकृति ), कणाद द्रव्य आदि पदार्थ, कोई काल, दूसरे स्वभाव और मीमांसक कार्य
को जगत् की उत्पत्ति का कारण मानते हैं॥७॥
कपिलः सांख्याचार्यो जगतः कारणं प्रधानमाह कथयति। सत्त्वरजस्तमसां त्रयाणां
CC-0. JK Sanskrit Academy, Jammmu. Digitized by S3 Foundation USA

६ बृहत्संहिता
गुणानां सुखदुःखमोहलक्षणानां प्रकाशप्रवृत्तिनियमार्थानां साम्यावस्था प्रधानमुच्यते। प्रधान-
मव्यक्तं प्रकृतिरिति पर्यायाः प्रकृतेर्महान् भवति महान् बुद्धिरध्यवसाय इति पर्यायाः।
तस्या बुद्धेः सत्त्वाधिकाया धर्मो ज्ञानं वैराग्यमैश्वर्यमिति धर्माः। तस्या एव तमोऽधिकाया
अधर्मोऽज्ञानमवैराग्यमनैश्वर्यमित्यध्यवसायो निश्चयः यथा पुरुष एवायं गौरेवायमश्व एवाय-
मिति। ततो महत्तत्त्वादहङ्कारो भवति। अभिमान इत्यर्थः। यथाहं कुलजोऽहं सुरूपोऽ-
हमीश्वर इत्यादि। अहङ्कारात् षोडशको गणो भवति। तद्यथा—एकादश करणानि सत्त्वा-
धिकादहङ्कारात्। तानि पञ्च बुद्धीन्द्रियाणि। श्रोत्रं त्वक् चक्षुषी जिह्वा नासिकेति। पञ्च
कर्मेन्द्रियाणि। वाक्पाणिपादपायूपस्थं चेति। एकादशं मनस्तच्च सङ्कल्पात्मकम्। सङ्कल्पोऽ-
भिलाषः स्पृहेति पर्यायाः। तमोऽधिकादहङ्कारात् पञ्च तन्मात्राणि भवन्ति। तद्यथा—
शब्दतन्मात्रं स्पर्शतन्मात्रं रूपतन्मात्रं रसतन्मात्रं गन्धतन्मात्रमिति। एभ्यः पञ्चभ्यः पञ्च
महाभूतानि भवन्ति आकाशवाय्वग्निजलपृथिव्याख्यानि। तेभ्यः शरीरिणां शरीराणि। यतः
पञ्चमहाभूतमयानि शरीराणि। एवं प्रधानं चिद्रूपस्य पुरुषस्य विश्वं भोगार्थं मोक्षार्थं च
सृजति। भुक्तभोगस्य वैराग्योत्पादनं मोक्षावाप्तिरिति। तथा च कपिलाचार्यः—
प्रकृतेर्महांस्ततोऽहङ्कारस्तस्माद् गणश्च षोडशकः।
तस्मादपि षोडशकात् पञ्चभ्यः पञ्च भूतानि।।
अध्यवसायो धर्मो ज्ञानं वैराग्यमैश्वर्यम्।
सात्त्विकमेतद् रूपं तामसमस्माद्विपर्यस्तम्।।
अभिमानोऽहङ्कारस्तस्माद् द्विविधः प्रवर्तते सर्गः।
ऐन्द्रियमेकादशकं तन्मात्रपञ्चकश्चैव।।
सात्त्विक एकादशकः प्रवर्तते वैकृतादहङ्कारात्।
भूतादेस्तन्मात्रः स तामसस्तैजसादुभयम्।।
बुद्धीन्द्रियाणि कर्णत्वक्चक्षूरसननासिकाख्यानि।
वाक्पाणिपादपायूपस्थं कर्मेन्द्रियाण्याह।।
सङ्कल्पकमत्र मनस्तच्चेन्द्रियमुभयथा समाख्यातम्।
अन्तस्त्रिकालविषयं तस्मादुभयप्रचारं तत्।।
रूपादिषु पञ्चानामालोचनमात्रमिष्यते वृत्तिः।
वचनादानविहरणोत्सर्गानन्दास्तु पञ्चानाम्।।
स्वालक्षण्यं वृत्तिस्त्रयस्य सैषा भवत्यसामान्या।
सामान्यकरणवृत्तिः प्राणाद्या वायवः पञ्च।।
युगपच्चतुष्टयस्य तु वृत्तिः क्रमशश्च तस्य निर्दिष्टा।
दृष्टे तथाप्यदृष्टे त्रयस्य तत्पूर्विका वृत्तिः।। इति।
द्रव्यादीन् कणभुगस्य विश्वस्येति। कणभुक् कणादोऽस्य विश्वस्य द्रव्यादीन् पदार्थान्
कारणमाह। द्रव्यगुणकर्मसामान्यविशेषसमवायाख्याः षट्पदार्थाः। तत्र द्रव्यं नवविधम्।
CC-0. JK Sanskrit Academy, Jammmu. Digitized by S3 Foundation USA

[header] शास्त्रोपनयनाध्यायः ७

तद्यथा—आकाशावाय्वग्निजलपृथिव्याख्यानि पञ्च महाभूतानि। आत्मा मनः कालो दिक्
चेति। तथा च तद्वाक्यम्—
खादीन्यात्मा मनः कालो दिशश्च द्रव्यसंग्रहः। इति।
द्रव्याश्रिताश्चतुर्विंशतिर्गुणाः। के ते? उच्यन्ते। तत्रात्मगुणा नव विशेषगुणाः। तद्यथा—
बुद्धिरिच्छा सुखं दुःखं प्रयत्नः संस्कारः पुण्यं पापं द्वेषश्चेति। तथा च—
'बुद्धीच्छासुखदुःखप्रयत्नसंस्कारपुण्यपापानि। द्वेषश्चे'ति।
नवामी गुणास्त्वनित्याः सुखदुःखादिभुजां कदाचिद् भवन्ति कदाचिन्न भवन्ति।
एते विशेषगुणाः। महाभूतानां खादीनां पञ्च यथाक्रमं शब्दादयो गुणाः समाश्रिताः। तथा
संख्या परिमाणं पृथक्त्वं संयोगविभागौ परत्वापरत्वे स्नेहो द्रवत्वं गुरुत्वं च। एते चतु-
र्विंशतिर्गुणाः। पञ्चविधं कर्म। उत्क्षेपणमधिक़्षेपणमाकुञ्चनं प्रसारणं गमनं चेति। सामान्यं
जातिः। सा च द्विविधा परमपरं च। सामान्यं परं सत्ताख्यं महाविषयत्वात्। यतो द्रव्या-
दयस्त्रयः पदार्थाः सत्तया व्याप्ताः। अपरं द्रव्यगुणकर्मत्वादि। नित्यद्रव्यवृत्तय उक्ता विशेषाः।
नित्यानि द्रव्याण्यात्माकाशपरमाणुप्रभृतीनि। अपृथक्सिद्धानामाधाराधेयभावः सम्बन्धः
समवाय इति। एतेषां षण्णां पदार्थानां साधर्म्यवैधर्म्याभ्यां तत्त्वज्ञानं निःश्रेयसस्य मोक्षस्य
हेतुः। साधर्म्यं सादृश्यं वैधर्म्यं वैलक्षण्यं भेदो विशेष इति साधर्म्यवैधर्म्यज्ञानमवबोधो
निःश्रेयसस्य मोक्षस्य हेतुः। एवमेते द्व्यणुकादिक्रमेण कार्यं निर्वर्तयन्ति। चतुर्विधाः परमा-
णवः क्षितिजलाग्निवायूनाम्। द्वाभ्यां परमाणुभ्यां द्व्यणुकमारभ्यते त्रिभिः परमाणुभिस्त्र्यणु-
कमारभ्यत इति क्रमेण स्थूलकार्यस्य द्रव्यस्योत्पत्तिः। एवं जगत्सम्भवः।
कालं कारणमेक इति च। केऽपि कालकारणिकाः पौराणिकाः कालं कारण-
माहुरुक्तवन्तः। कालस्य लक्षणम्—
नित्यमेकं विभुं द्रव्यं परिमाणं क्रियावताम्।
व्यापारव्यतिरेकेण कालमेके प्रचक्षते॥
आदित्यग्रहतारादिपरिस्पन्दमथापरे ।
भिन्नमावृत्तिभेदेन कालं कालविदो विदुः।। इति।
एवं जगतः कालः कारणं प्रजाः सृजति स एव संहरति। तथा च तद्वाक्यम्—
कालः सृजति भूतानि कालः संहरति प्रजाः।
कालः सुप्तेषु जागर्ति कालो हि दुरतिक्रमः।। इति।
यथा कालेन बलिरिन्द्रः कृतः कालेन ततो निवर्तितः काल एव पुनरेवं कर्तेति।
स्वभावमपर इति। अपरे अन्ये लौकायतिक़ाः स्वभावं जगतः कारणमाहुः।
स्वभावादेव जगद्विचित्रमुत्पद्यते स्वभावतो विलयं याति। तथा च तद्वाक्यम्—
कः कण्टकानां प्रकरोति तैक्ष्ण्यं विचित्रभावं मृगपक्षिणां च।
माधुर्यमिक्षोः कटुतां च निम्बे स्वभावतः सर्वमिदं प्रवृत्तम्।। इति।

८ बृहत्संहिता
परे जगुः कर्मेति । परे अन्ये मीमांसका जगतः कर्म कारणं जगुरुक्तवन्तः। शुभा-
शुभकर्म प्राणिनां पुण्यापुण्यरूपं जगतः कारणं शुभेन कर्मणा शुभफलभोगी जायते
अशुभेन विपरीतमिति। तथा च—
पूर्वजन्मार्जितं यच्च कर्म पुंसां शुभाशुभम्।
तदेव सर्वजन्तूनां सृष्टिसंहारकारणम्।। इति।।७।।
एवमनेकजन्मकारणेषूक्तेषु किं जगत्कारणं निश्चितमित्यत्र निषेधमाह—
तदलमतिविस्तरेण प्रसङ्गवादार्थनिर्णयोऽतिमहान्।
ज्योतिःशास्त्राङ्गानां वक्तव्यो निर्णयोऽत्र मया ॥८॥
जगत् की उत्पत्ति के विषय में विस्तृत रूप से विचार करना व्यर्थ है; क्योंकि इस विषय
का वर्णन करने में भी अनेक अन्य अतिविस्तृत विषयों की आवश्यकता होगी। अतः इस
प्रसङ्ग को छोड़ कर प्रस्तुत ज्योतिष शास्त्र के अङ्गों का वर्णन करने का ही यहाँ मैने निर्णय
किया है।।८।।
अलमिति वारणपक्षहेतुर्दृष्टान्तैर्दर्शनान्तराणि निवर्त्य कारणनिश्चयः। स चेह प्रस्तुत:,
कुतो जगदुत्पत्तिरिति। प्रसङ्गादतिविस्तरेण वादः प्रसङ्गवादः, प्रसङ्गवादे अतिमहानतीवार्थस्य
निर्णयो विचारो य आरब्धस्तस्यालं भवतु। अनेनास्माकं न किञ्चित् प्रयोजनम्। यतो
मया एतस्मिन् शास्त्रे ज्योतिःशास्त्राङ्गानां निर्णयो वक्तव्यः। ज्योतिषि ग्रहनक्षत्रादीनि तान्यधि-
कृत्य कृतं शास्त्रं ज्योतिःशास्त्रं ग्रहनक्षत्रयोगेन जगतः शुभाशुभसम्भवात्। ज्योतिःशास्त्रे
यान्यङ्गानि गणितहोराशाखाख्यानि तेषां निर्णयो निश्चयो वक्तव्यः कथनीयः। यद्यपि गणित-
होरास्कन्धौ प्रागेवोक्तौ तथाप्यत्राङ्गत्वेनोदाहृतौ। पुरुषलक्षणादौ जातकं समागमादिषु गणित-
मिति। अथवा तदुक्तस्यात्र फलकथनं क्रियत इति।।८।।
अथ ज्योतिःशास्त्रस्वरूपं तत्र संज्ञान्तराण्याह—
ज्योतिःशास्त्रमनेकभेदविषयं स्कन्धत्रयाधिष्ठितं
तत्कार्त्स्न्योपनयस्य नाम मुनिभिः सङ्कीर्त्यते संहिता।
स्कन्धेऽस्मिन् गणितेन या ग्रहगतिस्तन्त्राभिधानस्त्वसौ
होराऽन्योऽङ्गविनिश्चयश्च कथितः स्कन्धस्तृतीयोऽपरः ॥९॥
अनेक भेदों से युत ज्योतिष शास्त्र के तीन स्कन्ध (संहिता, तन्त्र, होरा) हैं। इनमें से
जिसमें सम्पूर्ण ज्योतिष शास्त्र के विषयों का वर्णन हो, उसको 'संहिता' कहते हैं। जिसमें
गणित द्वारा ग्रहगति का निर्माण किया गया हो, उसको 'तन्त्र' कहते हैं। इनके अतिरिक्त
जातक, फल, मुहूर्त आदि का निर्णय जिसमें हो, उसको 'होरा' स्कन्ध कहते हैं।।९।।
ज्योतिःशास्त्रं कीदृशम्। अनेकभेदविषयम्। भेदो विशेषः। अनेको बहुप्रकारो भेदोऽ-
नेकभेदः। अनेकभेदो विषयो यस्य तद्भिद्यतेऽस्मादिति भेदः। यथा श्वेतवर्णयोगात् कृष्णो
वर्णो भिद्यते। एवं बहुप्रकारो भेदः स्कन्धत्रयमद्यनिर्दिष्टस्तस्य विषयं गोचरं स्कन्धत्रयाधिष्ठितं
CC-0. JK Sanskrit Academy, Jammmu. Digitized by S3 Foundation USA

शास्त्रोपनयनाध्यायः ९
स्कन्धत्रयेण गणितहोराशाखाख्येनाधिष्ठितं व्याप्तम्। तत्कात्स्न्र्योपनयस्येति । तस्य
ज्योतिःशास्त्रस्य कात्स्न्र्येन निरवशेषेणोपनयः कथनं यस्मिन् शास्त्रे तच्छास्त्रं संहितेति
मुनिभिर्गर्गादिभिर्नाम सङ्कीर्त्यते कथ्यते। तथा च भगवान् गर्गः—
गणितं जातकं शाखां यो वेत्ति द्विजपुङ्गवः। त्रिस्कन्धज्ञो विनिर्दिष्टः संहितापारगश्च सः।।
स्कन्धेऽस्मिन्निति । अस्मिन् ज्योतिःशास्त्रे ग्रहाणामादित्यादीनां या गतिर्गमनं प्रति-
राशौ सञ्चरणं सा येन ज्ञायते तद् गणितं तस्य च तन्त्रमिति संज्ञा। असौ गणितस्कन्ध-
स्तन्त्राभिधानः। होराऽन्योऽङ्गविनिश्चयश्च कथित इति । प्रतिष्ठायात्राविवाहादीनां लग्न-
ग्रहवशेन च शुभाशुभफलं जगति यया निश्चीयते सा होरा। अन्यो द्वितीयोऽङ्गविनिश्चयः।
होराख्यः कथित इति। होरास्कन्धो द्वितीयः। स्कन्धस्तृतीयोऽपर इति । अपरस्तृतीयोऽयं
स्कन्धो वक्ष्यमाणः शाखाख्य इति।।९।।
अथ स्कन्धत्रयविभागमाह—
वक्रानुवक्रास्तमयोदयाद्यास्ताराग्रहाणां करणे मयोक्ताः ।
होरागतं विस्तरशश्च जन्म यात्राविवाहैः सह पूर्वमुक्तम् ।।१०।।
मैंने करण ग्रन्थ (पञ्चसिद्धान्तिका) में ताराग्रहों (भौमादि पञ्च ग्रहों) के वक्र,
मार्ग, उदय आदि का वर्णन किया है तथा होरा (बृहज्जातक, बृहद्विवाहपटल आदि)
ग्रन्थों में जन्म, यात्रा, विवाह आदि का विस्तारपूर्वक वर्णन किया है।।१०।।
ताराग्रहा भौमादयस्तेषां वक्रं प्रतीपगमनम्। यथा भौमादिको ग्रहो मेषस्थो मीनं याति
स प्रतीपगतित्वाद्वक्रित इत्युच्यते। अनुवक्रं स्पष्टगतित्वम्। वक्रां गतिं त्यक्त्वा पुनः
स्पष्टां गतिमाश्रितोऽनुवक्रित इत्युच्यते। अस्तमयस्तेषामेव ग्रहाणां सूर्यवशेन भवति। यः
कश्चिच्चन्द्रादिको ग्रहः सूर्यसमीपवर्ती भवति स च रविकरनिकराभिभूतो गगने लोका-
नामालोकं नायाति तदास्तमित इत्युच्यते। तथा च स एव ग्रह आदित्यमण्डलाद्विप्रकृष्टो
यदा भवति तदा नभसि दृश्यते स चोदित इत्युच्यते। एवं वक्राऽनुवक्रास्तमयोदयाद्यास्तारा-
ग्रहाणाम्। आदिग्रहणात् परस्परं ग्रहाणां युद्धं चन्द्रेण नक्षत्रैश्च सह समागमो ज्ञेयः। एतदप्युप-
लक्षणार्थम्। मध्यगतिस्थितिनक्षत्रच्छेदः स्फुटगतिस्त्रिप्रश्नश्चन्द्रार्कग्रहणे उदयास्तमयौ शृङ्गोन्नतिः
समागमस्ताराग्रहसंयोग इत्येते मया करणे पञ्चसिद्धान्तिकायामुक्ताः कथिताः सर्व एव।
तथा होरागतं विस्तरशश्च जन्मेति । विस्तरशो विस्तरेण प्रदर्शनेन जन्म जातकं होरागतं
होराशास्त्रसम्बन्धी यात्राविवाहैः सह पूर्वमादावेवोक्तं कथितम्। एतदुक्तं भवति—बृहज्जातकं
बृहद्यात्रा बृहद्विवाहपटलं च मयादावेव विरचितमिति।।१०।।
अथात्र वक्ष्यमाणे स्कन्धेऽनुपयोगिकं त्यक्त्वा यत्सारं तद्वक्ष्यामीत्येतदाह—
प्रश्नप्रतिप्रश्नकथाप्रसङ्गान् स्वल्पोपयोगान् ग्रहसम्भवांश्च ।
सन्त्यज्य फल्गूनि च सारभूतं भूतार्थमर्थैः सकलैः प्रवक्ष्ये ।।११।।
इति श्रीवराहमिहिरकृतौ बृहत्संहितायां शास्त्रोपनयनाध्यायः प्रथमः।।१।।
CC-0. JK Sanskrit Academy, Jammmu. Digitized by S3 Foundation USA