सामग्री पर जाएँ
सर्वकोश
बृहत्संहिता: प्रथम भाग (आचार्य वराहमिहिर - विमला हिन्दी व्याख्या, पं. अच्युतानन्द झा)

बृहत्संहिता: प्रथम भाग (आचार्य वराहमिहिर - विमला हिन्दी व्याख्या, पं. अच्युतानन्द झा)

Brihat Samhita Vol 1 with Vimala Hindi Commentary

आचार्य वराहमिहिर (टीकाकार: पं. अच्युतानन्द झा) द्वारा

DevanagariHindipublished728 पृष्ठ

पृष्ठ 43, कुल 728 में से

संदर्भ में पढ़ें
पृष्ठ 43

शास्त्रोपनयनाध्यायः ३
नन्वन्येषु ज्योतिःशास्त्रेषु सत्सु किमिदं प्रारब्धमिति पौनरुक्त्यपरिहारार्थमाह—
प्रथममुनिकथितमवितथमवलोक्य ग्रन्थविस्तरस्यार्थम् ।
नातिलघुविपुलरचनाभिरुद्यतः स्पष्टमभिधातुम् ॥२॥
प्रथम मुनि ( ब्रह्माजी ) द्वारा कहे गये विस्तृत ग्रन्थ का सत्य अर्थ देख कर उसको ही
संक्षेप और विस्तार से रहित रचना के द्वारा स्पष्ट रूप से कहने के लिए प्रस्तुत हुआ हूँ॥२॥
मननाद् ज्ञानान्मुनिः। प्रथमश्चासौ मुनिश्च प्रथममुनिर्ब्रह्मा, तेन यत्कथितमुक्तमवितथं
सत्यरूपं विस्तरग्रन्थमतिविस्तीर्णशास्त्रं तस्य ग्रन्थविस्तरस्यार्थमभिधेयमवलोक्य विचार्याहं
नातिलघ्वीभिः स्वल्पाभिर्न चातिविपुलाभिर्विस्तीर्णाभी रचनाभिर्वाच्यपदसन्निवेशैर्मध्यरचनाभिः
स्पष्टं स्फुटतरमभिधातुं वक्तुं समुद्यतः प्रवृत्त इति। यतः संक्षिप्तस्य ग्रन्थस्य ग्रहणधारणे
सुखम्। तथा च हस्तिवैद्यककारो वीरसोमः—
समासोक्तस्य शास्त्रस्य सुखं ग्रहणधारणे।। इति।।२।।
अधुना मुनिविरचितस्य स्वरचितस्य च शास्त्रस्य साम्यमाह—
मुनिविरचितमिदमिति यच्चिरन्तनं साधु न मनुजग्रथितम् ।
तुल्येऽर्थेऽक्षरभेदादमन्त्रके का विशेषोक्तिः ॥३॥
जो प्राचीन मुनि के द्वारा विरचित है, वही यथार्थ है; मनुष्य का लिखा हुआ नहीं—
ऐसा कहना भी ठीक नहीं है; यतः मन्त्रात्मक से भिन्न शास्त्र में अर्थ की तुल्यता रहने के
कारण केवल अक्षरमात्र का भेद रहने पर क्या विशेषता हो सकती है? अर्थात् कुछ भी
नहीं।।३।।
इदं यच्छास्त्रं मुनिभिर्ब्रह्मादिभिर्विरचितं निबद्धं तत्साधु श्रेष्ठमिति। इतिशब्दो निश्चयार्थे।
मुनीनामतीतानागतज्ञानं प्रत्यक्षदविशिष्टमाविर्भूतप्रकाशत्वात्। यतस्तच्चिरन्तनं मुनिभिः
प्रागेव विरचितं तेन साधु न मनुजग्रथितं मनुष्यरचितत्वान्न साधु साम्प्रतं रचितत्वान्न
शोभनमिति। एवमाशङ्क्याह—तुल्येऽर्थेऽक्षरभेदादमन्त्रक इति। तुल्ये सदृशेऽर्थेऽभि-
धेयेऽक्षराणां वर्णानां भेदादन्यत्वात्। तत्रामन्त्रक इति मन्त्रवर्जिते का विशेषोक्तिः किं विशेष-
वचनम्। एतदुक्तं भवति—मुनिकृतान्येव शास्त्राणि दृष्ट्वा तदर्थ एव नात्यल्पैर्नातिबहुभिः
पदसन्निवेशैरुच्यत इत्यक्षराणां मात्राभेदो नार्थानाम्। मन्त्रार्थो वेदार्थोऽन्यैः शब्दैस्तदर्थ-
प्रतिपादकैर्र्निबद्धो वेदवत्कार्यकरो न भवतीत्यत उक्तममन्त्रक इति।।३।।
अधुना मुनिकृतानां महत्त्वं च स्वशास्त्रस्य चाल्पत्वं प्रदर्शयितुमाह—
क्षितितनयदिवसवारो न शुभकृदिति पितामहप्रोक्ते ।
कुजदिनमनिष्टमिति वा कोऽत्र विशेषो नृदिव्यकृतेः ॥४॥
जैसे ब्रह्माजी द्वारा रचित ग्रन्थ में 'क्षितितनयदिवसवारो न शुभकृत्' और मनुष्यकृत
ग्रन्थ में 'कुजदिनमनिष्टम्' ऐसा लिखा है। इसमें मात्र पाठभेद के अतिरिक्त मनुष्यकृत से
मुनिकृत में क्या विशेषता है? अर्थात् कुछ भी नहीं।।४।।
CC-0. JK Sanskrit Academy, Jammmu. Digitized by S3 Foundation USA