बृहत्संहिता: प्रथम भाग (आचार्य वराहमिहिर - विमला हिन्दी व्याख्या, पं. अच्युतानन्द झा)
Brihat Samhita Vol 1 with Vimala Hindi Commentary
आचार्य वराहमिहिर (टीकाकार: पं. अच्युतानन्द झा) द्वारा
पृष्ठ 48, कुल 728 में से
संदर्भ में पढ़ें८ बृहत्संहिता
परे जगुः कर्मेति । परे अन्ये मीमांसका जगतः कर्म कारणं जगुरुक्तवन्तः। शुभा-
शुभकर्म प्राणिनां पुण्यापुण्यरूपं जगतः कारणं शुभेन कर्मणा शुभफलभोगी जायते
अशुभेन विपरीतमिति। तथा च—
पूर्वजन्मार्जितं यच्च कर्म पुंसां शुभाशुभम्।
तदेव सर्वजन्तूनां सृष्टिसंहारकारणम्।। इति।।७।।
एवमनेकजन्मकारणेषूक्तेषु किं जगत्कारणं निश्चितमित्यत्र निषेधमाह—
तदलमतिविस्तरेण प्रसङ्गवादार्थनिर्णयोऽतिमहान्।
ज्योतिःशास्त्राङ्गानां वक्तव्यो निर्णयोऽत्र मया ॥८॥
जगत् की उत्पत्ति के विषय में विस्तृत रूप से विचार करना व्यर्थ है; क्योंकि इस विषय
का वर्णन करने में भी अनेक अन्य अतिविस्तृत विषयों की आवश्यकता होगी। अतः इस
प्रसङ्ग को छोड़ कर प्रस्तुत ज्योतिष शास्त्र के अङ्गों का वर्णन करने का ही यहाँ मैने निर्णय
किया है।।८।।
अलमिति वारणपक्षहेतुर्दृष्टान्तैर्दर्शनान्तराणि निवर्त्य कारणनिश्चयः। स चेह प्रस्तुत:,
कुतो जगदुत्पत्तिरिति। प्रसङ्गादतिविस्तरेण वादः प्रसङ्गवादः, प्रसङ्गवादे अतिमहानतीवार्थस्य
निर्णयो विचारो य आरब्धस्तस्यालं भवतु। अनेनास्माकं न किञ्चित् प्रयोजनम्। यतो
मया एतस्मिन् शास्त्रे ज्योतिःशास्त्राङ्गानां निर्णयो वक्तव्यः। ज्योतिषि ग्रहनक्षत्रादीनि तान्यधि-
कृत्य कृतं शास्त्रं ज्योतिःशास्त्रं ग्रहनक्षत्रयोगेन जगतः शुभाशुभसम्भवात्। ज्योतिःशास्त्रे
यान्यङ्गानि गणितहोराशाखाख्यानि तेषां निर्णयो निश्चयो वक्तव्यः कथनीयः। यद्यपि गणित-
होरास्कन्धौ प्रागेवोक्तौ तथाप्यत्राङ्गत्वेनोदाहृतौ। पुरुषलक्षणादौ जातकं समागमादिषु गणित-
मिति। अथवा तदुक्तस्यात्र फलकथनं क्रियत इति।।८।।
अथ ज्योतिःशास्त्रस्वरूपं तत्र संज्ञान्तराण्याह—
ज्योतिःशास्त्रमनेकभेदविषयं स्कन्धत्रयाधिष्ठितं
तत्कार्त्स्न्योपनयस्य नाम मुनिभिः सङ्कीर्त्यते संहिता।
स्कन्धेऽस्मिन् गणितेन या ग्रहगतिस्तन्त्राभिधानस्त्वसौ
होराऽन्योऽङ्गविनिश्चयश्च कथितः स्कन्धस्तृतीयोऽपरः ॥९॥
अनेक भेदों से युत ज्योतिष शास्त्र के तीन स्कन्ध (संहिता, तन्त्र, होरा) हैं। इनमें से
जिसमें सम्पूर्ण ज्योतिष शास्त्र के विषयों का वर्णन हो, उसको 'संहिता' कहते हैं। जिसमें
गणित द्वारा ग्रहगति का निर्माण किया गया हो, उसको 'तन्त्र' कहते हैं। इनके अतिरिक्त
जातक, फल, मुहूर्त आदि का निर्णय जिसमें हो, उसको 'होरा' स्कन्ध कहते हैं।।९।।
ज्योतिःशास्त्रं कीदृशम्। अनेकभेदविषयम्। भेदो विशेषः। अनेको बहुप्रकारो भेदोऽ-
नेकभेदः। अनेकभेदो विषयो यस्य तद्भिद्यतेऽस्मादिति भेदः। यथा श्वेतवर्णयोगात् कृष्णो
वर्णो भिद्यते। एवं बहुप्रकारो भेदः स्कन्धत्रयमद्यनिर्दिष्टस्तस्य विषयं गोचरं स्कन्धत्रयाधिष्ठितं
CC-0. JK Sanskrit Academy, Jammmu. Digitized by S3 Foundation USA