बृहद्देशी (मतंग मुनि - राग-पद्धति का विश्व में सर्वप्रथम प्रतिपादक ग्रन्थ)

६६ बृहद्देश्या
अस्यार्थः — निषादेंऽशे षड्जमध्य-जातिरपाडवा ।
कथम् । षड्जग्रामे पाडवविधौ गान्धारस्य लोपो नास्ति । गा-
न्धारेंऽशे निषादेन अपाडवा बोद्धव्याः । अंश(सञ्चा ? संवा)-
दिनो लोपाभावात् ।
कैशिकी रक्तगान्धारी गान्धारी चैव पञ्चमे । २४५ ॥
तथा पाड्जा तु गान्धारे धैवता तद्वादीच्यवा ।
निश ऋषभेण षड्जोदीच्यवा .... शे अपाडवा विज्ञेया ।
इदानीमौडुबितं प्राप्तमपोद्यते —
गान्धारीरक्तगान्धार्योः षड्जमध्यमपञ्चमाः ॥ २४६ ॥
सनिषादाः स्मृता अंशा अनौडुबितभागिनः ।
एतच्चासङ्गतम् । औडुबितप्राप्तेरभावात् । सत्यमुक्तम् । औडु-
बितनिषेधवचनानि विधेश्चाप्राप्तमेवौडुबितत्वं निषिध्यते ।
षड्जमध्यमजातौ तु गान्धारोऽथ निषादवान् ॥ २४७ ॥
कैशिक्यामथ पञ्चम्यां क्रमा दृषभधैवतौ ।
गान्धारोऽथ निषादवानौडुबितभागी । कैशिक्याम्-
पभः पञ्चम्यां धैवतश्चानौडुबितभागी स्यात् । तत्र प्राप्तमेवा-
नौडुबितत्वं 'निषिध्यते अंशता चाप्राप्तैव कल्प्यते ।
इदानीं ये अपवादीभूताः स्वराः पाडवौडुबितविधौ
तानुद्दर्शयति ।
योज्याः सप्ताधिकाश्चैव चत्वारिंशाच्च पाडवे ॥ २४८ ॥
अस्यार्थः — पाडवे विधौ क्रियमाणे सप्ताधिकश्चैवं
चत्वारिंशाच्च पाडवे अस्यार्थविधौ क्रियमाणे सप्ताधिका-

श्चत्वारिंशदंशाका अपवादस्वररहिता योजनीया इत्यर्थः । चत-
सृणां जातीनां नित्यसम्पूर्णानां नवांशाः पातनीयाः त्रिषष्टि-
मध्ये । तद्यथा—रिपधनिपसग । पध । एषु नवांशेषु पाति-
तेषु चतुष्पञ्चाशदंशा वशिष्यन्ते । तत्रापि षड्जमध्यमा
षड्जोदीच्यवा कैशिकी गान्धारी रक्तगान्धारी धैवती आसां
षड्जातीनां सप्तांशाः पातनीयाः । तेषु सप्तांशेषु पतितेषु
सप्तचत्वारिंशदंशा भवन्ति । तद्यथा —
मध्यमोदीच्यवायां वा तथा गान्धारपञ्चमी ।
कार्मारवी रिपनिधैः सगपैः षड्जकैशिकी ॥ २४९ ॥
सगमपधैः स्मृता +++++++++।
नन्दयन्ती भवेत् पागा गान्धारोदीच्यवासमा ॥
तेषु चत्वारिंशदंशेषूक्तपरैः पाडवविधिः कर्तव्यः ।
इदानीमौडुवितविधौ येषु अनपवादिनः स्वरास्तान्
दर्शयति ।
तथापवादनिर्मुक्तस्त्रिंशदौडुविते भवेत् ॥ २५० ॥
अस्यार्थः—तथा तेन प्रकारेण अपवादनिर्मुक्तस्त्रिंश-
त्प्रका(रं ? रो) बोद्ध(व्यम् ? व्यः) । तद्यथा — त्रिषष्टिमध्ये
नित्यसंपूर्णानां चतसृणां जातीनां नवांशाः पातनीयाः । तेषु
पतितेषु चतुष्पञ्चाशदंशास्तत्रावशिष्य(स्त ? न्ते ।) तत्रापि
चतुष्पञ्चाशन्मध्ये चतसृणां जातीनां नित्यसंपूर्णपाडवानां
द्वादश सप्तांशाः पातनीयाः । तेषु पतितेषु द्विचत्वारिंशदं-
शेषूक्तस्वरैरौडुवितविधिर्भवतीति । तथाचाह भरतः —

६८ बृहद्देश्यां
“षट्स्वरा सप्तमे त्वंशे नेष्यते षड्जमध्यमा ।
संवाद्यलोपाद् गान्धारे तद्वद् धैवतहीनता ॥
गान्धारीरक्तगान्धारीकैशिकीनां च पञ्चमः ।
षड्जायाश्चैव गान्धारमंशो मध्यमषाडवौ ॥
षाडवं धैवते नास्ति षड्जोदीच्यंशके द्विजाः ।
गान्धारीरक्तगान्धार्योः षड्जमध्यमपञ्चमाः ॥
सप्तमश्चैव विज्ञेयो यैः स्वनौडुबितं भवेत् ।
द्वौ षड्जमध्यमांशौ तु गान्धारः स निषादवान् ॥
ऋषभश्चैव पञ्चम्यां कैशिक्यां धैवतस्तथा ।
एवं च द्वादशैवैते व(र्गाः ? र्याः) पञ्चस्वरे सदा ॥
सर्वस्वराणां नाशोऽत्र विहितः सर्वजातिषु ।
न मध्यमस्य लोपो हि कर्तव्यस्तु कदाचन ॥
सर्वस्वराणां प्रवर अनाशी मध्यमस्वरः ।
गान्धर्वकल्पो विहितः सामस्वपि च मध्यमः ॥”
इदानीं षाडवौडुवितविधिस्तु उत्सर्गापवादविधिस्तु
विकृतास्वेव जातिषु बोद्धव्यः । ननु शुद्धासु जातिषु तासां
शुद्धानामन्यजात्युत्पत्तौ मूलत्वाद् एता एव शुद्धा विकृता
भवन्ति । कथं —
तद्ग्रहा तदपन्यासा तदंशा च यदा भवेत् ।
मन्द्रन्यासा च पूर्णा च शुद्धा जातिस्तथोच्यते ॥ २५१ ॥
इति शुद्धलक्षणमुक्तम् ।

एतेन लक्षणेनैकेन द्वाभ्यां वा विकृता भवन्ति । पुन-
र्न्यासवर्ज्यमिति । न्यासेन विकृतं च नास्ति न्यासवर्ज्यमिति
वचनात् । विकृता षाड्जी(द्वि)विधा नित्यसम्पूर्णा षाडवा
चेति । नामांशेन षाड्जी शुद्धविकृता षाड्जी गान्धारांशेन
संपूर्णा अंशासंवायलोपात् । मध्यमपञ्चमधैवतांशे निषादेन
षाडवा यदा तु षाड्जी शुद्धा गीयते तदा पञ्चमस्यांशत्वेन
शेषाणां स्वराणां बहुत्वम् । बहुत्वेन षड्जपञ्चमयोस्त्रिंशदंशा
भवन्ति । षड्भिश्चतुर्दशविधो भवति । गान्धारश्चैकोनविंश-
तिविधः । मध्यमश्चतुर्दशविधः । मिलित्वा सप्तस्वरा अष्टा-
विंशत्यधिकं शतं भवतीत्यलम् ॥
इदानीं दशलक्षणमध्ये यद्यस्यां जातौ भवति तत्
तस्या दर्शयति । तत्र षाड्ज्याः षड्जग्रामसम्बन्धाया अंशा
ग्रहाः पञ्च भवन्ति । तथथा षड्जगान्धारमध्यमपञ्चमधैवता
(ग्रहाः अंशा ?) ग्रहा अंशाश्च । गान्धारपञ्चमावपन्या(सो ?
सौ) । निषादहीना षाडवो षड्जो न्यासः । षड्जगान्धारयोः
षड्जधैवतयोश्च सङ्गतिः । गान्धारोऽतिवेलापादित्वात् पर-
स्परगमनं च सङ्गतिः । पञ्चस्वरपरा तारगतिः । षड्जस्वरात्
परा वा म(न्त्र ?न्द्र)गतिः । षड्जधैवतयोश्च औडुवितत्वं च
सर्वथैव नास्ति । सम्पूर्णा षाडवा । यदा सम्पूर्णा गीयते तदा
ऋषभपञ्चमयोर्निषादपञ्चमयोल्पत्वं कार्यम् । कुतः —
यं विना हीनता यस्यां स्यात् चेत्तस्यां तु सोऽल्पकः ।
इति वचनात् । य(था ? दा) षाडवा गीयते तदा ऋषभस्या-

७० देश्यां
ल्पत्वं कार्यम् । शेषाणां स्वराणां बहुत्वम् । अस्याश्च दशां-
शकाः । तद्यथा । शुद्धा विकृताश्च पञ्च पूर्णाश्चत्वारः
षाडबाः गान्धारेंऽशे षाडबापवादात् तेनांशाः स्फुटयन्ते तेन
लिखिताः षड्जांशेन शुद्धत्वं षड्जश्चापन्यासः संपूर्णाव-
स्थायामष्टविधलक्षणम् । षाडवावस्थायां न(य ? व)विधत्वम् ।
शुद्धं परित्यज्य चतुर्विधा षाड्जी विकृता बोद्धव्या । अ-
स्याश्च धैवतादिमूर्च्छना पञ्चपाणिश्चित्रे मार्गे मागधी
गीतिः पञ्चपाणिद्विकलः वार्तिकमार्गे सम्भाविता गीतिश्च-
तुष्कलः पञ्चपाणिः दक्षिणे मार्गे पृथुला गीतिः । अनेन क्र-
मेण सर्वासां जातीनां बोद्धव्यम् । वीररौद्राद्भुता रसाः
कार्याः । प्रथमोपक्षेपगे ध्रुवागाने विनियोगः ॥
आर्षभी शुद्धा गीयते । निषादपञ्चमाल्पत्वं ऋषभगा-
न्धारमध्यमपञ्चमधैवतनिषादाः षड्जषड्जः मिलित्वा ....
षभ्याम् । ऋषभधैवतनिषादा ग्रहाः स्वयमेवांशाः । त एवा-
पन्यासाः । पञ्चस्वरपरस्तारः निषादः ऋषभो न्यासः न्यास-
परस्तत्परो वामन्द्रः षड्जधैवतपञ्चमः ऋषभगान्धारयोश्च
सङ्गतिः । षड्जहीनं षाडवम् । षड्जपञ्चमहीनम् औडु-
बितम् । पूर्णावस्थायां षड्जगान्धारपञ्चमानामल्पत्वम् ।
औडुबि गान्धारमध्यमयोरल्पत्वं शेषाणां च बहुत्वम् । दश-
विधत्वं चास्याः दशांशाः शुद्धविकृताः पूर्णास्त्रयः । पञ्चमा-
दिमूर्च्छना चच्चत्पुटस्तालः । एककलेन चित्रेण मागधी । द्वि-
कलेन वार्तिकेन सम्भाविता । चतुष्कलेन दक्षिणेन पृथुला
मात्रा ॥ ६९ ॥

जातयः । ७१
दक्षिणे कला । वीररौद्राद्भुता रसाः । प्रथमप्रेक्षणके
नैष्क्रामिकी ध्रु(वं ? वा)गाने विनियोगः । धैवतादिमूर्च्छना धै-
व(न्या ? त्या) धैवतं महौ ग्रहौ अंशौ च । शुद्धावस्थायां धै-
वत्येव न्यासः । विकृताववस्थायां च धैवतर्षभमध्यमा अप-
न्यासाः । धैवतो न्यासः । पञ्चमहीनं पाडवं पञ्चमषड्जहीनं
पाडवं पञ्चमषड्जहीनमौडुवितम् । तावेव षड्जपञ्चमस्वरौ
तु बलौ कर्त(व्य ? व्यौ ।) क्वचिल्लङ्घनीयौ । पञ्चस्वरपर-
स्तारः । न्यासपरस्तत्परो वा मन्द्रः । पूर्णावस्थायां षड्जगा-
न्धारमध्यमपञ्चमनिषादानामल्पत्वं पञ्चमषड्जवर्जं च । एते-
षामौ(डु)विते अल्पत्वम् । शेषाणां च बहुत्वम् । विवि-
धत्वमस्याः सप्तांशकाः शुद्धा विकृताः पूर्णा ऋषभादिमूर्च्छना
तालः पञ्चपाणिः एककलश्चित्रो मार्गः मागधी गीतिः ।
द्विकलो (वा)र्तिकः सम्भाविता । चतुष्कलो दक्षिणः पृथुला
कला (धतर ?)दक्षिणे कलाः द्वादश वार्तिके कला अष्ट-
चत्वारिंशद् । रसा वीरवीभत्सभयानकाः । ध्रुवागाने प्रथमे
प्रेक्षणके विनियोगः । निषादवत्या निषादर्षभ गान्धारा ग्रहाः
अं(शा)श्च । अपन्यासाश्च निषादगान्धारर्षभाः । निषाद एको
न्यासः । पञ्चमहीनं पाडवं पञ्चमषड्जहीनमौडुवितम् । पूर्णा-
वस्थायां षड्जगान्धारमध्यमपञ्चमानामल्पत्वम् । औडुविते
मध्यमधैवतयोरल्पत्वम् । पञ्चस्वरपरा तारगतिः । न्यास(प)र-
स्तत्परो वा मन्द्रः । गान्धारादिमूर्च्छना तालश्चञ्चत्पुटः दक्षिणे
कला चतुष्षष्टिः चित्रेऽष्टौ । दशविधत्वं चास्याः दशांशाः
शुद्धास्त्रयो विकृताः पूर्णा । रसश्च करुणः । ध्रुवागाने प्रथम-
प्रेक्षणके विनियोगः ॥

७२ बृहद्देशी

षड्जकैशिक्या षड्जगान्धारपञ्चमा ग्रहाः अंशाश्च ।
पञ्चस्वरपरस्तारः । न्यासपरस्तत्परो वा मन्द्रः । नित्यसम्पूर्णा
च । धैवतनिषादग्रहा । मध्यमानामल्पत्वम् । ऋषभस्याल्प-
तरत्वं शेषाणां बहुत्वम् । (ना ? न्या)सस्तु गा(मागा ? न्धा)रः
षड्जनिषादपञ्चमाः अष्टधैव अस्याः शुद्धत्वमंशकाः पूर्णा-
श्चच्चत्पुटस्तालः । एककले चित्रे मागधी गीतिः । द्विकले
वार्तिके सम्भाविता । चतुष्कले दक्षिणे पृथुला । रसश्च क-
रुणः । प्रथमप्रवेशगीते द्वितीयप्रेक्षणके विनियोगः । षड्जो-
दी(व्य ? च्य)वायाः षड्जमध्यमधैवतनिषादा ग्रहाः अंशाश्च ।
पञ्चस्वरपरस्तारः । न्यासपरस्तत्परो वा मन्द्रः । ऋषभहीनं पा-
डवं ऋषभपञ्चमहीनमौडुबितम् । पूर्णावस्थायाम्ृ .. षड्ज-

दशविधत्वम् अस्या एतदंशकाश्चत्वारः षाडवाः । तथैव धैवतें-
तेंशे षाडवानाम् औडुविताश्च शुद्धत्वं नास्ति । मध्यमादिमूर्-
च्छना तालः पञ्चपाणिः एककलेन चित्रेण मागधी द्विकले(न)
वार्तिकेन सम्भाविता चतुष्कलेन दक्षिणेन पृथुला सर्वरसा-
त्मिका ध्रुवागाने द्वितीये प्रेक्षणके विनियोगः । एताः षड्जग्रा-
मसंबन्धाः सप्त जातयः । इदानीं मध्यमग्रामसंबन्धा जातय उ-
च्यन्ते । तत्र गान्धारी गान्धारषड्जमध्यमपञ्चमनिषादा ग्रहाः
त एवांशाः । पञ्चस्वरपरस्तारः न्यासपरस्तत्परो वा मन्द्रः । ऋ-
षभहीनं षाडवम्, ऋषभधैवतहीनमौडुवितम् । पूर्णावस्थायामृ-
षभधैवतयोरल्पत्वं शेषाणां बहुत्वम् । स्वरजातित्वाद् गान्धारो
न्यासः षड्जमध्यमावपन्यासौ धैवतर्षभयोः स

षड्जकैशिक्यां षड्जगान्धारपञ्चमा ग्रहाः अंशाश्च ।
पञ्चस्वरपरस्तारः । न्यासपरस्तत्परो वा मन्द्रः । नित्यसम्पूर्णा
च । धैवतनिषादग्रहा । मध्यमानाल्पत्वम् । ऋषभस्याल्प-
तरत्वं शेषाणां बहुत्वम् । (ना ? न्या)सस्तु गा(मागा ? न्धा)रः
षड्जनिप(दपञ्चमाः अष्टधैव अस्याः शुद्धत्वमंशकाः पूर्णा-
श्चच्चत्पुटस्तालः । एककले चित्रे मागधी गीतिः । द्विकले
वार्तिके सम्भाविता । चतुष्कले दक्षिणे पृथुला । रसश्च क-
रुणः । प्रथमप्रवेशगीते द्वितीयप्रेक्षणके विनियोगः । षड्जो-
दी(व्य ? च्य)वायाः षड्जमध्यमधैवतनिषादा ग्रहाः अंशाश्च ।
पञ्चस्वरपरस्तारः । न्यासपरस्तत्परो वा मन्द्रः । ऋषभहीनं पा-
डवं ऋषभपञ्चमहीनमौडुवितम् । पूर्णावस्थायाम् .... षड्ज-
गान्धारपञ्चमयोरल्पत्वं गान्धारस्यांशत्वे प्राप्तौ बाहुल्यं षाडबे
पञ्चमस्याल्पत्वं औडुविते न कस्याप्यल्पत्वमशेषाणां बहुत्वं
मध्यमो न्यासः । ऋषभधैवतावपन्यासौ । अंशानां परस्पर-
गमनम् । दशविधत्वमस्याः सप्तांशक....तत्र सप्त पूर्णा पञ्च
षाडवाः पञ्च औडुवगान्धारमूर्च्छनातालः पञ्चपाणिः । एक-
कलेन चित्रेण मागधी । द्विकलेन वार्तिकेन सम्भाविता ।
चतुष्कलेन दक्षिणेन पृथुला । रसौ शृङ्गारहास्यौ । ध्रुवागाने
द्वितीयप्रेक्षणके विनियोगः । षड्जमध्यमाया ग्रहाः अंशाश्च
सप्तैव स्वराः । पञ्चस्वरपरस्तारः । न्यासपरस्तत्परो वा मन्द्रः ।
निषादहीना षाडवा । निषादगान्धारहीना औडुबिता । ग्रामा-
विरोधेन यथेष्टं सञ्चारः । पूर्णावस्थायां निषादगान्धारयोर-
ल्पत्वम् । षड्जमध्यमौ न्यासौ । सप्तस्वरापन्या(सः ? सा)

जातयः । ७३

दशविधत्वम् अस्या एतदंशकाश्चत्वारः षाडवाः । तथैव धैव-
तेंऽशे षाडवानाम् औडुविताश्च शुद्धत्वं नास्ति । मध्यमादिमूर्-
र्छना तालः पञ्चपाणिः एककलेन चित्रेण मागधी द्विकले(न)
वार्तिकेन सम्भाविता चतुष्कलेन दक्षिणेन पृथुला सर्वरसा-
त्मिका ध्रुवागाने द्वितीये प्रेक्षणके विनियोगः। एताः षड्जग्रा-
मसंबन्धाः सप्त जातयः । इदानीं मध्यग्रामसंबन्धा जातय उ-
च्यन्ते। तत्र गान्धार्या गान्धारषड्जमध्यमपञ्चमनिषादा ग्रहाः
त एवांशाः । पञ्चस्वरपरस्तारः न्यासपरस्तत्परो वा मन्द्रः । ऋ-
षभहीनं षाडवम्, ऋषभधैवतहीनमौडुवितम् । पूर्णावस्थायामृ-
षभधैवतयोरल्पत्वं शेषाणां बहुत्वम् । स्वरजातित्वाद् गान्धारो
न्यासः षड्जमध्यमावपन्यासौ धैवतर्षभयोः सङ्गतिः । त-
द्यथा — गान्धारी यदा संपूर्णा गीयते तदा माधारिगा इति
गायन्ति इति प्रयो(गि ? गः) स्यात् । यदा ऋ(ष)भहीना
गीयते धरस्वरप्रवेशनं(१) माधाधागा इति प्रयोगः स्यात्।
यदा औडुविता गीयन्ते तदा उत्तर(स्वर?)स्वरप्रवेशे मागागा
इति प्रयोगः स्यात्, मापरिध इति प्रयोगः कदाचिदपि न
स्यात् । दशविधत्वमस्याः एकादशांशकाः शुद्धा विकृताः
पूर्णाः पञ्च चत्वारः षाडवाः औडुवित एकः मूर्छना धैवतादिः
चञ्चत्पुटस्तालः एककलविधिः चित्रमार्गे मागधी द्विकले
वार्तिके सम्भाविता चतुष्कले दक्षिणे पृथुला रसः करुणः
मात्रा दक्षिणे वार्तिके चित्रे कला ध्रुवागाने तृतीयप्रेक्षणके
विनियोगः ।
रक्तगान्धा(र्य्य ? र्याष्प)ङ्जमध्यमपञ्चमगान्धार-
निषादा ग्रहा अंशाश्च । पञ्चस्वरपरस्तारः न्यासपरस्तत्परो
L

वा मन्द्रः। ऋषभहीनं षाडवम् ऋषभधैवतहीनमौडुवितम्।
पूर्णावस्थायामृषभधैवतयोरल्पत्वं शेषाणां बाहुल्यम्। निशा-
दस्यांशत्वादबहुत्वे प्राप्ते वचनादबहुत्वं (?), धैवतस्यानंश-
त्वादल्पत्वे प्राप्ते वचनाद् बाहुल्यं, षाडवे धैवतस्याबाहुल्यम्।
ऋषभस्य न कदाचिदपि। औडुविते सर्वेषामंशत्वान्न तस्या-
ल्प(श?)त्वम्। उक्तभङ्ग्या शेषाणां बाहुल्यम्। न्यासो गा-
न्धार एव च। अपन्यासस्तु मध्यम एव। षड्जगान्धारयोस्तु
सञ्चारः दशविधत्यमस्याः द्वादशांशक्रमः पूर्णाः पञ्च च-
त्वारः षाडवे पञ्चप्यंशेऽपवाद(?)। ऋषभादि मूर्च्छना। करुणो
रसः। तालः पञ्चपाणिः। एककले चित्रे मागधी। द्विकले-
वार्तिके सम्भाविता*।
(षड्? अंशाः) सप्त स्वराः षड्जमध्यमाया मिथश्च ते ॥
सङ्गच्छन्ते निरल्पोंऽशा(गा?ङ्गा)दृते वा(नि?दि) तां विना।
निलोपे नीगलोपे च षाडवौडुविते मते ॥ २५३ ॥
षाडवौडुवयोः स्यातां द्विश्रुती तु विरोधिनी ।
गीतितालकलादीनि षाड्जीवन्मूर्च्छना पुनः ॥ २५४ ॥
मध्यमादिरिह ज्ञेया पूर्ववद् विनियोजनम् ।
अस्यां षड्जमध्यमौ न्यासौ। सप्त स्वरा अपन्यासाः।
प्रस्तारैः — मागासगप(धप) मानिधनिमा (१)। मामासरी
गरिनि(ध)पधापा (२)। मागारीगा मामासासा(३)। धागधप-
रिरिगगरिगसधसधा। रिगरिगसासा। सासारिगरिग (५) (?)।

• इतःपरमादर्शे ४ पत्राणि लुप्तानि।

जातयः । ७५
निधधरीमम मामामामा (६) । मांमांमगमम पपधपनिमग
(७) । धापधपरिगम गारिगस+सग (८) । मामाधनिधस
धपपमपापा (९) । मामगमामा पधपमगमगस (१०) ।
धागधपरिरिगगरिगसधसं (११) । निधसरिमगममामामामा ।
षड्जमध्यमा । स ॥
गान्धारोदीच्यवायां तु ह्यंशौ षड्जमध्यमौ ॥ २५५ ॥
रिलोपात् षाडवं ज्ञेयं पूर्णत्वेऽ(शोन्तरात्मना ? शेतराल्पता) ।
अल्पा निधपगान्धाराः षाडवत्वे प्रकीर्तिताः ॥ २५६ ॥
रिधयोः स(गनिज्ञे ? ज्ञतिज्ञे)या धैवतादिश्च मूर्छना ।
तालश्चच्चत्पुटो ज्ञेयः कलाः षोडश कीर्तिताः ॥ २५७ ॥
विनियोगो ध्रुवागाने चतुर्थप्रेक्षणे मतः ।
अस्यां म(ध्य)मो न्यासः । षड्जधैवतावपन्यासौ ।
प्रस्तारः — सासापामा पाधपमामा (१) । धापामामा सासा-
सासा (२) । धानीसासा मामापापा (३) । नीनीनीनी नी-
नीनीनी (४) । मामाधानिस नीनीनीनी (५) । मापामापरि
गागासासा (६) । गागमपापध माधनिपांपा (७) । रिग-
सासाध नीनीधाधा (८) । (गारिगसासनि) गारिगसासा
(९) । सासासामा मनिधनीनीनी (१०) । धामा पापापरि गागा-
सासा (११) । गासागासा मापामापरिगा (१२) । गागागागा
गागासासा (१३) । नीनिपाधा नीगागागा (१४) । नी-
नीधापा धापामापा (१५) । धापामामा मामामामा (१६) ।
गान्धारोदीच्यवती । म ॥

७६ बृहद्देश्यां
अंशाः स्यु रक्तगान्धार्यां पञ्च (म?ध)र्षभ(पूजि?वर्जि)ताः ॥
रीमतिक्रम्य सगयोः कार्ये सन्निधिमेलने ।
रिलोपरिधलोपाभ्यां षाडवौडुवमिष्यते ॥ २५९ ॥
बहुत्वं निघयोरंशः पञ्चमो द्वेष्टि षाडवम् ।
द्विप(ज्जौ ?न्त्यौ )डुवितं षड्जनिमपाः सङ्गतौ सगौ ॥
पञ्चपाण्यादि षाड्जीवदृषभादिस्तु मूर्छना ।
तृतीयप्रेक्षणगतं ध्रुवायां विनियोजनम् ॥ २६१ ॥
(तस्या ?) तस्या गान्धारो (न्यासः, मध्यमोऽ)पन्यासः ।
प्रस्तारः — पानीसासा गासापानी (१) । सांसांपापा मामा-
गागा (२) । मापाधापा मापाधप(म)ग (३) । मामामामा मामा-
मामा (४) । धानीपापधधानीपापा (५) । मां पा मां पा पापा-
पामा (६) । रीगांमांपा पापामापा (७) । रीगामापा पापा-
मापा (८) । पापापापा पापापापा (९) । रीगांधाधा रीगा-
गागा (१०) । गापापाधं धानिधपापा (११) । मापरिमागा
गागागागा (१२) । रक्तगान्धारी ॥
कैशिक्यामृषभान्यांशा निधायंशौ (प ? य)दा तदा ।
न्यासः पञ्चम एव स्यादन्यदा(वि ? हि)श्रुती मतौ ॥
, अन्ये तु निगपन्यासा(न्) निघयोरंशयोर्विदुः ।
रिलोपरिधलोपेन षाडवौडुवितं मतम् ॥ २६३ ॥
रिरल्पो निपबाहुल्यमंशानां सङ्गतिर्मिथः ।
षाडवौडुविते (दृ ? द्वि)ष्टः क्रमात् पञ्चमधैवतौ ॥ २६४ ॥

जातयः । ७७
पाड्जीवत् पञ्चपाण्यादि गान्धारादिस्तु मूर्छना ।
पञ्चम(प्रो?प्रे)क्षणगतं ध्रुवायां विनियोजनम् ॥ २६५ ॥
अस्या (गान्धा)रपञ्चमनिषादा न्यासाः रित्रिर्जाः षड्
सत्त वा स्वरा अपन्यासाः । प्रस्तारः — पाधनिपा़धनि
गागागागा (१) । पापामाधनि निधपापापा (२) । धानी-
सासा रींरींरींरीं (३) । सांसांसांरीं गामामामा (४) । माधा-
नीधा (मा)धा़मापा (५) । निगरीसाधनि रीरीरीरी (६) ।
गांरींसांसां पाधामामा (७) । गागागामा मानीधनीनी (८) ।
गागानीनी गागागागा (९) । गागानीनी धप्पापापा (१०) ।
मापामापा पापांमामा (११) । धामागानिधानीनीगां (१२) ।
कैशिकी । म ॥
पञ्च (माः ? मां)शा (सादना ? सदा)पूर्णा मध्यमोदीच्यवा
[मता ।
लक्ष्म शेषं विजानीयाद् गान्धारोदीच्यवागत(म्) ॥२६६॥
मध्यमादि(र्मरीन ? मूर्छना) स्यात् तालश्चच्चत्पुटो मतः ।
चतुर्थस्य प्रेक्षणके ध्रुवायां विनियोजनम् ॥ २६७ ॥
अस्या मध्यमो न्यासः । षड्जधैयतावपन्यासौ ।
प्रस्तारः — पाधनिनीनी मामांनीपा (१) । रीरीरीगा सारि-
गगागा (२) । नीनीनीनी (नीनीनीनी) (३) । नीनि-
धपमा निधनिधपापा (४) । पापारीरी रीरीरीरी (५) ।
मारिगसासध नीनीनीनी (६) । सापानीमा पापागांगां (७) ।
गापामानि धानीनीसासा (८) । पापामाधनि पापापा
(९) । मापामारिग गागागागा (१०) । गापामापा । नी-
नीनीनी (११) । मापामापरि गागागागा (१२) । गागागामा

मांनिधनीनी (१३) । नीनीधपमा निधानिधपापा (१४) ।
रींगांसांगां मांनिधनीनी (१५)। नीनीधापा धापामामा(१६) ।
मध्यमोदीच्यवा । म ॥
कार्मारव्यां भवन्त्यंशा निषादरिपधैवताः ।
ग्रहचोऽन्तरमार्गत्वाद॒नंशाः परिकीर्तिताः ॥ २६८ ॥
गान्धारोऽत्यन्तबहुलः सर्वाशस्त्रं (?) स्वसङ्गतैः ।
चञ्चत्पुटः षोडशात्र कलाः षड्(जा)दि मूर्छनाः॥ २६९ ॥
पञ्चमस्य प्रेक्षणस्य ध्रुवायां विनियोजनम् ।
अस्यां पञ्चमो न्यासः, अंशा ए(व ? वा) पन्यासः ।
प्रस्तारः — रीरीरीरीरीरीरीरी (१)। मां गां सां गां सा नीनी-
नीनी (२) । नीमानीमा पा(पागागा) (३) । गापामापा
नीनीनीनी (४) । रींगांसानी रींगारींगां (५) । रीगारीसा
निधनीपापा (६) । मापामापरि गागागागा (७) । रींरींगांसम
मामापापा (८) । मापामापरि गागागागा (९) । धानीपामा
धानीसामा (१०)। नीनीनीनी नीनीनीनी (११) । मामाधानी
नीधापापा (१२) । मापामापरि गागागागा (१३) । नीनी-
पाधनि गागागागा (१४) । सारीमासा नीनीनीनी (१५) ।
नीनीधापा पापापापा (१६) । कार्मारवी । म ॥
अंशो गान्धारपञ्चम्यां पञ्चमः स(ङ्ग)तिः पुनः ॥२७०॥
कर्त्तव्यात्रापि गान्धारीपञ्चम्योरिव सूरिभिः ।
चञ्चत्पुटः षोडशात्र कला गादिश्च मूर्छना ॥ २७१ ॥
तुर्यप्रेक्षणसंबन्धि ध्रुवागाने नियोजनम् ।

जातयः । ७९
अस्यां गान्धारो न्यासः । ऋषभपञ्चमावपन्यासौ ।
प्रस्तारः — पामपमधन धपगाधानी (१) । सनिधापापा
पापापापा (२) । धानीसासा मामापापा (३) । नीनीनीनी
नीनीनीनी (४) । नीनीधपमा निधनिधपापा (५) । पापा-
रीरी रीरीपापा (६) । मारिगासाध नीनीनीनी (७) ।
नीरीसारिस रीरीरीरी (८) । नीगासानिग सानीनीनी (९) ।
नीमां नीमां पापागांगां (१०) । गांपांमांपा नीनीनीनी (११) ।
मापामापरि गागागागा (१२) । नीनीपाधा नीगांगांगां (१३) ।
नीनीनीनी नीनीनीनी (१४) । मांमांधानी सनिधपापा (१५) !
मांपांमांपरि । गांगांगांगां (१६) । गान्धारपञ्चमी ॥
अन्ध्रा (मङ्गा ? मंशा) निरगपा रिगयोर्

८० बृहद्देशी।
(११) । रीरीमानी सासानीनी (१२) । पपामागरि गागा-
गागा (१३) । रीरीगासम मामापापा (१४) । मामानीनी
सारीगापा (१५) । रिगगागागा गागागागा (१६) । अन्ध्री ।
म ॥
नन्दयन्त्यां पञ्चमोंऽशो गान्धारस्तु ग्रहः स्मृतः ॥ २७४॥
कैश्चित्तु पञ्चमः प्रोक्तो ग्रहोऽस्यां गीतवेदिभिः ।
(मन्द्र)र्षभस्य बाहुल्यं षाडवं षड्जलोपतः ॥ २७५ ॥
हृष्यका मूर्छना तालः पूर्ववद् द्विगुणाः कलाः ।
विनियोगो ध्रुवागाने प्रथमप्रेक्षणे भवेत् ॥ २७६ ॥
अस्यां गान्धारो न्यासः । मध्यमपञ्चमावपन्यासौ ।
प्रस्तारः — गागागागा पापाधपम (१) । धाधाधाधा धनी-
सनिधा (२) । पापापापा पापापा (३) । धानीमापा गांगां-
गांगां (४) । मारीगागा गागागागा (५) । मापामापा धाध-
निपापा (६) । धानीमापा गागागागा (७) । मपापापा
मामागागा (८) । धानीमापा गागागागा (९) । मामामामा
मामामामा (१०) रीगामापा पमपापानी (११) । रीरीरीरी
पापामामा (१२) । धानीसनिधा पापापापा (१३) । धानी-
मापा गागागागा (१४) । गापापापा धामागामा (१५) ।
धाधानिधा पापापापा (१६) । रीगामापा पमपापाम (१७) ।
रीरीरीरी पापापापा (१८) । पापापापा धामामामा (१९) ।
निपागागम गांगांगांगां (२०) । रींरींगागा मामामामा
(२१) । नीपानीमा नीधापापा (२२) । सासाधानिधा
पापापापा (२३) । मापा(मा)पा (रिग) गागासांसां (२४) ।

रागलक्षणम् । ८१
रीरीगागा मामापामा (२५) । रींरींरींगा मारिगमा (मा)
(२६) । मानीपानी गागागागा (२७) । मामापापा धाधनि-
निधमा (२८) । धाधासानी धानीपापा (२९) । रींरींरींरीं
मापाधामा (३०) । नीनीनीनी धापामामा (३१) । माप-
रिगागागागागागा (३२) । नन्दयन्ती । म ॥
मं ज्योतिस्तद्गतो हंसस्तस्मात् तं भरतं विदुः ।
तङ्ग(वं) भरतज्ञानं तङ्गवा भारती शुभा ॥ २७७ ॥
किमुच्यते रागशब्देन किं वा रागस्य लक्षणम् ।
व्युत्पत्तिलक्षणं तस्य यथावद् वक्तुमर्हसि ॥ २७८ ॥
मतङ्ग उवाच —
रागमार्गस्य यद् रूपं यन्नोक्तं भरतादिभिः ।
निरूप्यते तदस्माभिर्लक्ष्य(ते ? ल)क्षणसंयुतम् ॥ २७९ ॥
तत्रादौ
स्वरवर्णविशेषेण ध्वनिभेदेन वा पुनः ।
रज्यते येन यः कश्चित् स रागः संमतः सताम् ॥ २८० ॥
अथवा
योऽसौ ध्वनिविशेषस्तु स्वरवर्णविभूषितः ।
रञ्जको जनचित्तानां स च राग उदाहृतः ॥ २८१ ॥
सामान्यं च विशेषञ्च लक्षणं द्विविधं मतम् ।
चतुर्विधं तु सामान्यं विशेषश्चांशकादिकम् ॥ २८२ ॥
इत्येवं रागशब्दस्य व्युत्पत्तिरभिधीयते ।
रञ्जनाज्जायते रागो व्युत्पत्तिः समुदाहृता ॥ २८३ ॥
अ

८२ बृहद्देश्यां
अश्वकर्णादिवद् रूढो यौगिको वापि वाचकः ।
योगरूढोऽथवा रागो ज्ञेयः पङ्कजशब्दवत् ॥ २८४ ॥
इदानीं सम्प्रवक्ष्यामि सप्त गी(ति ? ती)र्मनोहराः ।
प्रथमा शुद्धगी(त ? तिः) स्याद् द्वितीया भिन्नका भवेत् ॥
तृतीया गौडिका चैव रागगीतिश्चतुर्थिका ।
साधारणी तु विज्ञेया गी(त ? ति)ज्ञैः पञ्चमी तथा ॥
भाषागीतिस्तु षष्ठी स्याद् विभाषा चैव सप्तमी ।
सप्तगीत्यो मया प्रोक्ता इदानीं भेद उच्यते ॥ २८७ ॥
गीतयः पञ्च विज्ञेयाः शुद्धा भिन्नाथ वेसरा ।
गौडा साधारिता प्रोक्ता याष्टिकेन महात्मना ॥ २८८ ॥
इति तेषां लक्षणमुच्यते दुर्गशक्तिमतम् ।
“प्रथमा मागधी ज्ञेया द्वितीया चार्धमागधी ।
सम्भाविता तृतीया च चतुर्थी पृथुला स्मृता ॥”
इति भरतमते ।
भाषा चैव विभाषा च तथा चान्तरभाषिका ।
तिस्रस्तु गीतयः प्रोक्ता याष्टिकेन महात्मना ॥ २८९ ॥
भाषागीतिर्विभाषा च मतङ्गेनाप्युदाहृता ।
भाषागीतिस्तथैकैव शार्दूलमतसम्मता ॥ २९० ॥
इदानीं संप्रवक्ष्यामि रागलक्षणमुत्तमम् ।
मन्द्रा मन्द्रैश्च तारैश्च ऋजुभिर्ललितैः समैः ॥ २९१ ॥
स्वरैश्च श्रुतिभिः पूर्णा चोक्षा गीतिरुदाहृता ।
: सूक्ष्मैश्च प्रचलैर्वर्णैरुह्लासीत (?) प्रसारितैः ॥ २९२ ॥

रागलक्षणम् । ८३
ललितैस्तारमन्द्रैश्च भिन्ना गीतिरुदाहृता ।
ओहालललितैश्चापि त्रयो गौडाश्च (भो ? शो)भनाः ॥
हकारोकारयो(र्या ? याँ)गादोहाली परिकीर्तिता ।
चिबुकं हृदये न्यस्य ओहाडी मन्द्रजा भवेत् ॥ २९४ ॥
द्रुता द्रुततरा कार्या सह कम्पेन पीडिता ।
ओहाडी ललिता चापि दृढाहृष्टेन पाणिना ॥ २९५ ॥
त्रिस्थानकरणैर्युक्ता स्वस्थानचलनाकुला ।
चतुर्विधा तथोहाडी कर्तव्या गेयवेदिभिः ॥ २९६ ॥
समाक्षरा समा चैव कार्यारो(गा ? हा)वरोहिणी ।
अविश्रामेण त्रिस्थाने गौडी गीतिरुदाहृता ॥ २९७ ॥
प्रयोगैश्च द्रुतैः कार्या मिश्रामिश्रैश्च मालवैः ।
ईषत्प्रकम्पितैः किञ्चिल्ललितैस्तारदीपितैः ॥ २९८ ॥
सोच्छ्वासैः खण्डखण्डैश्च भिन्ना गीतिरुदाहृता ।

• • • • • • • • ओहाडी परिगीयते ॥ २९९ ॥
                ललितैर्गमकैश्चित्रैः प्रसन्नैरौरसैः समैः ।
                रञ्जकैः सुरसन्दर्भै रागगीतिरुदाहृता ॥ ३०० ॥
                चतुर्णामपि वर्णानां यो रागः शोभनो भवेत् ।
                स सर्वो दृश्यते येषु तेन रागा इति स्मृताः ॥ ३०१ ॥
                ऋजुभिर्ललितैः किञ्चित् सूक्ष्मगूढैश्च सुश्रवैः ।
                ईषद्द्रुतैश्च कर्तव्या मृदुभिर्ललितैस्तथा ॥ ३०२ ॥
                प्रयोगैर्मसृणैः सूक्ष्मैः काकुमिश्रैः सुयोजितैः ।
                (सु ? स्व)रैः साधारणा गीतिर्गीतिज्ञैः समुदाहृता ॥ ३०३ ॥