बृहद्देशी (मतंग मुनि - राग-पद्धति का विश्व में सर्वप्रथम प्रतिपादक ग्रन्थ)

गान्धारी पञ्चमी चैव तथा गान्धारपञ्चमी ।
आर्षभी धैवती वर्ज्याः कैशिकीमिति सङ्कराः(?) ॥”
इदानीं विभागमाहुः —
चतस्रो जातयो नित्यं ज्ञेयाः सप्त स्वरा बुधैः ।
चतस्रः षट्स्वराश्चाद्या दश पञ्च स्वराः स्मृताः॥१८८॥
एतदेव स्फुटं भवति ।
मध्यमोदीच्यवा चैव तथा वै षड्जकैशिकी ।
कार्मारवी च सम्पूर्णा तथा गान्धारपञ्चमी ॥ १८९ ॥
षड्(ज्य ? जौ)न्ध्री नन्दयन्ती च गान्धारोदीच्यवा तथा ।
चतस्रः षट्स्वरा ह्येता ज्ञेयाः पञ्चस्वरा(:) पराः॥ १९० ॥
निषादवत्यार्षभी + धैवती षड्जमध्यमा ।
षड्जोदीच्यवती चैव पञ्चषड्जा त्रिधा स्मृताः(?) ॥
गान्धारी रक्तगान्धारी मध्यमा पञ्चमी तथा ।
कैशिकी चेति विज्ञेयाः पञ्चैते मध्यमाश्रिताः ॥ १९२ ॥
षड्जग्रामे तु विज्ञेया गान्धारोदीच्यवा बुधैः ।
अन्ध्री च नन्दयन्ती च मध्यमग्रामसंश्रया(:) ॥ १९३ ॥
एवमेता बुधैर्ज्ञेया द्वौ ग्रामी को(?) विभागशः ।
यास्ता(:) सप्त स्वरा ज्ञेया याश्चैताः षट्स्वराः स्मृताः॥
क्वचित् षाडवितास्तास्तु पक्षे चौडवितीकृताः ।
इदानीं लक्षणमाह — श्रुतिग्रहस्वरादिसमूहाज्जायन्ते
जातयः । अतो जातय इत्युच्यन्ते । यस्माज्जायते रसप्रतीति-
रारभ्यत इति जा(यतः ? तयः) । अथवा सकलस्य रागादे-
१. 'ज' ख. पाठः.

५४ बृहद्देश्यां
न्यासबलमाह — तत्र न्यासविधौ यज्जातयः शुद्धाः तासु
नामकारि(?) यो न्यासः नियमेन मन्द्रो भवति। विकृतासु च
नामकविकारी(?) वा मन्द्रो भवतीत्यनियमः । तत्र शुद्धानां
जातीनां शुद्धत्वं विकृतत्वं च रूपद्वयमस्ति । एकादशानां
जातीनां विकृतोद्भवत्वाद् विकृतत्वमेव रूपं भवति । ननु शु-
द्धत्वमिति कुत एतत् । ता हि परस्परसंसर्गाज्जाय(ते ? न्ते) ।
तथाचाह भरतः —
“शुद्धा विकृताश्चैव हि समवायाज्जातयस्तु जायन्ते ।
पुनरेवाशुद्धकृता भवन्त्यथैकादशापरास्तु ॥
तासां यास्तु निवृत्ताः स्वरेष्वथांशेषु जातिषु च ।
जातीस्ता वक्ष्यामः संक्षेपेण क्रमेण चैवात्र ॥
षड्जाया मध्यमायाश्च संसर्गात् षड्जमध्यमा ।
षड्जायाश्चैव गान्धार्या जायते षड्जकैशिकी ॥
तयोरेव सधैवतयोः षड्जोदीच्यवती भवेत् ।
आसां समध्यमानां तु गान्धारोदीच्यवा भवेत् ॥
गान्धार्या मध्यमायाश्च पञ्च(र्मी ? म्या)श्चैव सङ्करात् ।
सधैवतानामासां तु मध्यमोदीच्यवा भवेत् ॥
आसां स्याद् रक्तगान्धारी नैषादी चेच्चतुर्थिका ।
आर्षभ्यास्तु भवेच्चन्द्री गान्धार्याश्चैव सङ्करात् ॥
अनयोस्तु सपञ्चम्योर्नन्दयन्ती प्रजायते ।
सन्निपातात्त्वगान्धार्याः कुर्युः कार्मारवीमिमाम् ॥
१. 'वृ' क. पाठः. २. 'श्री' ख. पाठः.

जातयः । ५५
गान्धारी पञ्चमी चैव तथा गान्धारपञ्चमी ।
आर्षभी धैवती वर्ज्याः कैशिकीमिति सङ्कराः( ?) ॥"
इदानीं विभागमाहुः —
चतस्रो जातयो नित्यं ज्ञेयाः सप्त स्वरा बुधैः ।
चतस्रः षट्स्वराश्चान्या दश पञ्च स्वराः स्मृताः ॥ १८४ ॥
एतदेव स्फुटं भवति ।
मध्यमोदीच्यवा चैव तथा वै षड्जकैशिकी ।
कार्मारवी च सम्पूर्णा तथा गान्धारपञ्चमी ॥ १८९ ॥
षड्(ज्य ? जो)न्ध्री नन्दयन्ती च गान्धारोदीच्यवा तथा ।
चतस्रः षट्स्वरा ह्येता ज्ञेयाः पञ्चस्वरा(ः) पराः ॥ १९० ॥
निषादवत्यार्षभी + धैवती षड्जमध्यमा ।
षड्जोदीच्यवती चैव पञ्चषड्जा त्रिधा स्मृताः(?) ॥
गान्धारी रक्तगान्धारी मध्यमा पञ्चमी तथा ।
कैशिकी चे

५६ बृहद्देश्यां
जन्महेतुत्वाज्जातय इति । यद्वा जातय इति जातयः । यथा
नराणां ब्राह्मणत्वादयो जातयः । शुद्धाश्च विकृताश्चैवमत्रापि
जातिलक्षणम् ।
इदानीं विशेषलक्षणमाह—
ग्रहांशौ तारमन्द्रौ च षाडवौडविते तथा ॥ १९५ ॥
अल्पत्वं च बहुत्वं च न्यासोऽपन्यास एव च ।
, ज्ञेयते तथथा जाति देशजातीयलक्षणा (?) ॥ १९६ ॥
लक्षणं दशकस्यास्य संक्षेपेणाभिधीयते ।
तत्रादौ जात्यादिप्रयोगो गृह्यते येनासौ ग्रहः । अंशवर्तिषष्टि-
भेदमिन्नो बोद्धव्यः । (तद्दे ? नन्वे)वं ग्रहांशयोः को भेदः ।
उच्यते । अंशो वाद्येव परं, ग्रहस्तु वाद्यादिभेदभिन्नश्चतुर्विधः ।
यद्वा प्रधानाप्रधानकृतो भेदः । ग्रहो ह्यप्रधानभूतः । ननु कथ-
मंशस्यैव प्राधान्यमुच्यते । रागजनकत्वाद् व्यापकत्वाच्चांश-
स्यैव प्राधान्यम् । यद्यपि सर्वजातीनां ग्रहोऽशश्च प्रधानीभूत
इत्युत्सर्गसिद्धम् । तथापि संवाद्यनुवादिविधिना चोद्यते ।
तथापि प्रथमचतुर्थषष्ठगीतेषु मन्द्रप्रकृतो विशेषः नियमः प्र-
थमे संवादित्वात् कथं भेदप्रयोगः । षड्जोदीच्यवामध्यमोदी-
च्यवारक्तगान्धारीगान्धारीपञ्चमीनां तु ग्रहा विवादि द्वेन(?)
ग्रहस्तु आर्षभी धैवती निषादवत्यन्ध्री षड्जकैशिकी षड्ज-
मध्यमा चेति । एवं नन्दयन्त्यामिति ग्रहविधि(:) । तथाचाह
१. 'प्र', २. 'ड्डुम्बिते' ख. पाठः.

३. 'प्या', ४. 'स', ५. 'मवि' ल. पाठः.`

4. Confirm exact characters:
   • Top: जातयः । and ५७
   • Line 6: सोऽशः or सोऽंशः? The text clearly omits the anusvara: सोऽशः । (same in line 3: सोऽशो).
   • Line 6: यस्मोद्वारभ्य vs यस्मादारभ्य - let's look at यस्मोद्वारभ्य: it has an 'o' stroke on स्म. Let's keep यस्मोद्वारभ्य.
   • Line 17: गीतकेशी vs गीतदेशी?
     Look at line 17: यावत् । गीतकेशी गीतखण्डमिति यावत् । - the letter is क with े, श with ी -> गीतकेशी.
   • Line 18: इदानीं स न्यासोऽभिधीयते । - notice space after स? स न्यासोऽभिधीयते or संन्यासोऽभिधीयते?
     Wait! In line 18: इदानीं स न्यासोऽभिधीयते - there is a space and a faint dot or mark: `स न्यासोऽभिधीय

अंशस्य संवादी वा भवति यस्मोच्चैव प्रवर्तते ।
.नेता च तारमन्द्राणां योऽत्यर्थमुपलभ्यते ॥ १९७ ॥
ग्रहापन्यासत्रिन्याससंन्यासन्यासगोचरः ।
अनुवृत्तश्च यश्चेह सोऽशः स्या(दं? द् द)शलक्ष(णं ? णः) ॥
इति ।
इदानीं तारलक्षणमुच्यते — बलवति च श्रुतिकैऽशे
दुर्बर्बलेशांशे अंशस्वरप्रयोगादारभ्य पञ्चस्वरपरा तारगतिः ।
किमुक्तं भवति । पञ्चमस्वरमारोहणं तार इति चतुस्स्वरमारोहणं
तार इति । नन्दयन्ती यथा — सासरिगसा । इति पञ्च-
मांशत्वात् षड्जस्तारः । आपञ्चमादिति योजना । अष्टभ्या
विद्यार्थी बोद्धव्यः । पञ्चस्वरं यावत् तारविधिं यथा गा-
न्धार्यां—निधनिसा । इति । वाशब्दात् सप्तस्वरस्यापि ता-
रता भवति । चतुर्धा तार(गी ? ग)तिः तथाचाह भरतः—
[L1

जातयः । ५९
इदानीं षाडवमुच्यते— षट्स्वरं¹ षाडवमिति । चतु-
र्दशजातिविषयत्वाच्चतुर्दशवि(धि? ध)ः । चतसृणां जातीनां
नित्यसम्पूर्णत्वे²(न) तदभावाज्जात्यंशभेदेन तु सप्तचत्वारिंश-
त्प्रकारं च तद् भवति । तथाचाह भरतः — षट्स्वरं षाड-
(व ? धं) चतुर्दशविधं सप्तचत्वारिंशत्प्रकारं पूर्वोक्तं लक्षणं
चास्य । चतुःस्वरात् प्रभृति न मार्गः शबरपुलिन्दकाम्बोज-
वङ्गा(ङ्ग)किरातवाही(कर ? का)न्ध्रद्रविडवनादिषु प्रयुज्यते ।
अनियमाच्छ्रुतिमात्रमत्र ग्राह्यम् । यदा चतुःस्वरप्रयो(ग ? गो-
ऽपि) स्वरान्तर(महा ? माह) अवकृष्टध्रुवास्वेव वेदितव्यम् ।
(तमै ?) ध्रुवं मध्ये³ ये स्फुटीकरिष्यामः । तथाचाह भरतः—
“षट्स्वरस्य प्रयोगोऽस्ति तथा पञ्चस्वरस्य च ।
चतुःस्वरप्रयोगोऽपि ह्यवकृष्टध्रुवास्वपि ॥”
अपिशब्दादत्र संपूर्णोऽपि ग्राह्यः । एवं चतुर्विधः प्रयोगो ध्रु-
वाणां वेदितव्यः ।
इदानीमल्पत्वबहु(ते ? त्वे) ब्रवीमि। तत्र स्वराणामल्पशः
प्रयोगादल्पत्वं, बहुशः प्रयोगाद् बहुत्वम् । तथाल्पत्वं बहुत्वं
च द्विविधं सन्न्यासादिविगतो भवेत् तदान्तरमार्गेणेति । अन्तर-
मार्गस्य लक्षणं यथा जातिषु क्वचिद्वा अनंशां विनाल्पः ।
तथाच कार्मारभ्यां गान्धारस्य सर्वस्वरसङ्गत्या बहुत्वेनान्तर-
मार्गप्रयोग इति वक्ष्यते ।
गान्धारस्य विशेषेण सर्वतो गमनं भवेत् ।
१. ‘रा’ ख. पाठ . २. ‘स्व’ क पाठ . ३. ‘च’, ४. ‘ध्य’ ख. पाठ .

६० बृहद्देश्यां
इति । अथ बहुत्वमाह — अल्पवदत्र बहुत्वमिति । लक्षये-
दिति विशेषः । कथमित्याह — बलवदबलवतोर्विपर्यासो ब-
लमहपं तद्विपर्यये बलवदिति बलवलक्षणं गम्यते एव । अत
एवाह —
जातिस्वरैस्तु नित्यं (स्यात्) जात्यल्प(त्व ? त्वं) द्वि-
[(विधं ? धा) च तत् ॥ १९९ ॥
सञ्चा(रस्य ? रौऽश) बलस्थानामल्पत्वं दुर्बलासु च ।
द्विविधान्तरमार्गस्तु जातीनां व्यक्तिकार(कम् ? कः) ॥
इदानीं न्यासमाह — न्यस्यते त्यज्यते यस्मिन् येन वा
गीतं तन्न्यास इति । स न्यासः स एकविंशतिसंख्य इति ।
तद्यथा षड्जाया एकषड्जो नाम न्यासः । एवमादि बोद्ध-
व्यम् । अष्टादशजातिषु च न्यासाः । अंशः समाप्तौ कार्य
इत्यर्थः ।
इदानीमपन्यासमाह — अपन्यासोऽन्ते प्रयोगसमाप्तौ
अपन्यासः । सच षट्पञ्चाशद्भेदभिन्नो भवति गीतानां मध्ये
बोद्धव्यः । यथा यत्र समाप्तमिव गीतं प्रतिभासते सोऽप-
न्यासः । स च विदारीमध्ये भवति । गीतशरीरमध्यम इत्यर्थः
यथा षड्जग्रामे षड्जमध्ययाः सत्तापन्यासा भव(ति ? न्ति)
षड्जोदीच्यवायाश्च द्वौ पञ्चानां प्रत्येकं त्रयं त्रयमिति चतु-
र्विंशतिः शेषास्तु मध्यमग्रामे । तथाचाह भरतः —
“न्यासो ह्यंशसमाप्तौ स चैकविंशतिविधो विधातव्यः ।
षट्पञ्चाशतसंख्यो भवेदपन्याससंज्ञोऽसौ ॥”

जातयः । ६१

दशविधजातिलक्षणमिति ।
अंशाः स्युः पञ्च षड्जायां निषादर्षभवर्जिताः ।
अपन्यासस्तु गान्धा(रा? रः) पञ्चमश्चाथ स(ङ्गी ? ङ्ग)तिः ॥
षड्जगान्धारयोस्तु स्याद् षड्जधैवतयोस्तथा ।
षाडवं च निषादे स्यात् नास्यादौडुवितं भवेत् ॥ २०२ ॥
आर्षभ्यास्तु स्मृता अंशा निषादर्षभधैवताः ।
षड्जपञ्चमहीने च षाडवौडुविते क्रमात् ॥ २०३ ॥
धैवत्यां गुरुभिः प्रोक्तावंशावृषभधैवतौ ।
समध्यमा (चवना ? वपन्या)सौ प्रागु(ता ? क्तौ) हीनतो-
[क्रमात् ॥ २०४ ॥
अंशो निषादवत्यास्तु द्विश्रुती सर्षभौ स्मृतौ ।
धैवतीवद् भवेच्छेषो न्यासो नामकृदेव तु ॥ २०५ ॥
अंशास्तु षड्जकैशि(क्यात् ? क्यां) षड्जगान्धारपञ्चमाः ।
सनिषादा अगान्धारा अपन्यासास्त एव तु ॥ २०६ ॥
ऋषभोऽल्पप्रयोगः स्यान्न्यासो गान्धार इष्यते ।
नित्यं पूर्णस्वरा ह्येयमाचार्यैः परिकीर्ति(ताः ? ता) ॥ २०७ ॥
स्यात् षड्जोदीच्यवत्यंशैः षड्जमध्यमधैवतैः ।
सनिषादैरपन्यासौ विज्ञेयौ षड्जधैवतौ ॥ २०८ ॥
ऋषभेण विहीने (यां ? यं) द्वाभ्यां हे पञ्चमेन च ।
मन्द्रगान्धारभूयस्त्वमपन्यासस्तु मध्य(मा ? मः) ॥ २०९ ॥
सर्व्वाशानामकृन्न्यासां विज्ञेया षड्जमध्यमा ।
स्यातां निषादगान्धारावस्यां गीतत्वकारिणौ ॥ २१० ॥

यथेष्टं स्यात्तु सञ्चारो यथा ग्रामाविरोधकृत् ।
षड्जग्रामे तु सप्तै(नाः ? ताः) शेषा मध्यमजातयः ॥२११॥
गान्धार्या द्वावनंशौ च (गेआ ? हेया) वृषभधैवतौ ।
क्रमान्नित्यं त्वपन्यासौ विज्ञेयौ षड्जपञ्चमौ ॥ २१२ ॥
धैवतादृषभं गच्छेद्दे(व ? यं) स्यात् सर्वमेव तत् ।
प्रायशो रक्तगान्धार्यामपन्यासस्तु मध्य(मा ? मः) ॥२१३॥
बहुप्रयोगः कर्तव्यो धैवतोऽथ निषादवान् ।
षड्(जं ? ज)गान्धारसञ्चा(र ? रः)का(र्यं चा ? र्येश्चा)स्याः
[प्रयोक्तृभिः ॥ २१४ ॥
गान्धारोदीच्यवा प्रा(य ? यः) षड्जोदीच्यवतीसमा ।
षड्जश्च मध्यमश्चांशो न चौडुवितमिष्यते ॥ २१५ ॥
पञ्चांशा मध्यमायास्तु ज्ञेया द्विश्रुतिवर्जिताः ।
क्रमात् ताभ्यां च हीनत्वं बहुलौ षड्जमध्य(मौ) ॥
गान्धारोदीच्यवा (तुल्या मध्यमोदीच्यवा) भवेत् ।
सप्तस्वरं तु नित्यं स्यादन्यादंशस्तु पञ्चमः ॥ २१७ ॥
पञ्चम्यां गुरुभिः प्रोक्तावंशावृषभधैवतौ ।
समध्यमावपन्यासौ मध्यमर्षभसङ्गतिः ॥ २१८ ॥
षड्जमध्यमगान्धारा अल्पाश्च परिकीर्तिताः ।
स्यान्निषादाच्च गान्धारो अल्पस्य परिकीर्तिता ॥ २१९॥
स्यान्निषादाच्च + + + मध्यमा चद्य हीनता (?) ।
ज्ञेयो गान्धारपञ्चम्याः पञ्चमोऽंशः प्रयोक्तृभिः ॥ २२०॥
सर्भः स्यादपन्यासो (नासौ ? न्यासो) गान्धार इष्यते ।

गान्धा(र)मध् पञ्चम्या स्व॑त्सञ्चारादि कीर्तितः ॥
तदस्यामपि विज्ञेयं किन्तु पूर्णस्वरा सदा ।
अन्ध्रयामने॑शा विज्ञेयाः षड्जमध्यमधैवताः ॥
षाडवं षड्जहीनं स्यान्न्यासो गान्धार इष्यते ।
नन्दयन्त्यामपन्यासो ज्ञेयौ मध्यमपञ्चमौ ॥ २२३ ॥
ग्रहो न्यासश्च गान्धारः पञ्चमोऽंशः प्रकीर्तितः ।
आन्ध्रीवत् षाडवं ज्ञेयमनोडुवितमेव च ॥ २२४ ॥
स्यान्म(न्द ? न्द्र)र्षभसञ्चारो लङ्घनीयश्च स क्वचित् ।
कार्मारव्यामनंशास्तु षड्जगान्धारमध्यमाः ॥ २२५ ॥
पूर्णता पञ्चमो न्यासो गान्धारगमनं बहु ।
कैशिक्यामृषभोऽनंशो न्यासौ तु द्विश्रुतौ ++ ॥ २२६ ॥
ऋषभो धैवतश्चैव हेयावस्या यथाक्रमम् ।
पञ्चमोऽपि भ(व ? वे)न्या(सौ ? सो) निषादेंशेऽथ धैवते ॥
ऋषभः स्यादपन्यासः कैश्चिदुक्तोऽशवत् तथा ।
अस्मद्गुरुमते ऋषभस्तावदपन्यासो भवति । अनंशत्वात् ।
कैश्चित् पुनः अंशवद् (वृ ? ऋ)षभोऽप्यपन्या(सवी ? सः-
; [स्वी)कृ(तम् ? तः) ॥ २२८ ॥
पञ्चमो बलवा न स्यात् स्यान्निषादस्तथैव च ।
इति त्रिषष्टिरंशा ये तेषामेकैकशोऽशताम् ॥ २२९ ॥
प्रकल्प्यापोद्यते प्राप्तषाडवोडुवितं क्वचित् ।
अषाडवा एते ।
त्रिषष्टिरंशा एतेषामंशो न जाति +++++ ॥ २३० ॥

अंशावच्च ग्रहा ज्ञेया सर्वासामेव नित्यशः ।
सर्वासामेव जातीनां त्रि(षष्टि ? जाति)स्तु गणः स्मृतः ॥
लक्षणात् स च विज्ञेयो वर्धमानः स्वरो बुधैः ।
एकस्वरो द्विस्वरश्च त्रिस्वरश्च चतुःस्वरः ॥ २३२ ॥
पञ्चस्वरश्चतुर्धा च एकधा सप्त षट्स्वराः ।
अस्यार्थः — त्रिजातको (गु ? ग)ण इति संख्या
निदर्शनं तत्रैकस्वरांशास्तिस्रः मध्यमोदीच्यवा गान्धारप-
ञ्चमी नन्दयन्ती चेति । पपप । द्विस्वरांशास्तिस्रः । धैवती
गान्धारोदीच्यवा पञ्चमी चेति । धरि सम परि । त्रि-
स्वरांशास्तिस्रः आर्षभी नैषादी षड्जकैशिकी चेति । धनि-
सागरिससग(पः ? पाः) । चतुःस्वरांशास्तिस्रः । षड्जोदीच्य-
व(त्य ? त्या)न्ध्री कार्मारवी चेति । समधनि निगपनि । परि-
धनि । पञ्चस्वरांशाश्चतस्रः । षड्(ज ? जा)गान्धारी रक्तगा-
न्धारी मध्यमा चेति । सगमपध । सगमपनि सारिगमपध ।
सरिमपध । षड्जस्वरांशा कैशिकी । समगपधनि । सप्तस्वरांशा
षड्जमध्यमा । सरिगमपधनि । एवं त्रिषष्टिरंशा व्याख्याताः ।
मध्यमोदीच्यवा चैव तथा गान्धारपञ्चमी ॥ २३३ ॥
नन्दयन्ती च तिस्रस्ताः पञ्चमैकांशतः स्मृताः ।
'धैवती पञ्चमी चैव ज्ञेये धरिदिवांशके ॥ २३४ ॥
गान्धारोदीच्यवा द्वाभ्यां मध्य(म)र्षभ इत्यपि ।
आर्षभ्यां (तिरि ? निरि) धा अंशा नैषायां निरिगास्त्रयः ॥
सग(लाः ? पाः) षड्जकैशिक्यां तिस्रस्त्यंशाः प्रकीर्तिताः ।

चतुरंशा समनिधैः षड्जोदीच्यवती स्मृता ॥ २३६ ॥
कार्मारवी रिपनिधैरांध्री (च ?) गपनिपैरपि ।
सगमपधैः पाङ्जी स्यात् पञ्चभिश्चापि मध्यमा ॥ २३७॥
सरिमपधैरंशैः स्याद् गान्धारी सगमानिपैः ।
तद्वत् स्याद् रक्तगान्धारी पूर्वैरंशैश्च पञ्चभिः ॥ २३८ ॥
कैशिक्येका षडंशा स्यात् सगमपनिधैः स्मृता ।
षड्जमध्यमा तु सप्तांशा त्रिषष्टिरिति तेऽशकाः ॥ २३९॥
अंशकै(ग्रा ? र्ग्रा)मरागांस्तु जनयन्तीति जातयः ।
आसां प्रयोगकाले तु युग्मायुग्माश्रयो विधिः ॥ २४० ॥
मार्गैस्त्रिभिः प्रयोक्तव्याश्चित्रवार्तिकदक्षिणैः ।
पूर्वरङ्गे कृते शुद्धा कर्तव्यं गीतयोक्तृभिः ॥ २४१ ॥
आसारितं वाणिकादि ततो वात्यंशकल्पनम् ।
स्वराणामङ्गहारैर्यत एवासारितक्रमैः ॥ २४२ ॥
वर्धमानपदे तासां कार्या स्यादंशकल्पना ।
इति त्रिषष्टिरंशा ये तेषामेकैकशोऽशताम् ॥ २४३ ॥
प्रकल्प्यापोद्यते प्राप्तं पाड(वो ? वौ)डुवितं क्वचित् ।
इति त्रिषष्टिरंशा ये उक्तास्तेषां मध्ये ये अनंशास्तेषामनं-
शानां प्रत्येकमंशानां परिकल्प्य पाडवत्वमौडुवितत्वं प्राप्तं
क्वचिदिति जातिविषये अपोद्यते । एतदेव स्फुटयति
अपाडवा निषादेंऽशे सनि स्यात् षड्जमध्यमा ॥ २४४॥
गान्धारे च यतो लोपो नांशसंवादिनौ म(तं ? तः) ।
रु

६६ बृहद्देश्या
अस्यार्थः — निषादेंऽशे षड्जमध्य-जातिरपाडवा ।
कथम् । षड्जग्रामे पाडवविधौ गान्धारस्य लोपो नास्ति । गा-
न्धारेंऽशे निषादेन अपाडवा बोद्धव्याः । अंश(सञ्चा ? संवा)-
दिनो लोपाभावात् ।
कैशिकी रक्तगान्धारी गान्धारी चैव पञ्चमे । २४५ ॥
तथा पाड्जा तु गान्धारे धैवता तद्वादीच्यवा ।
निश ऋषभेण षड्जोदीच्यवा .... शे अपाडवा विज्ञेया ।
इदानीमौडुबितं प्राप्तमपोद्यते —
गान्धारीरक्तगान्धार्योः षड्जमध्यमपञ्चमाः ॥ २४६ ॥
सनिषादाः स्मृता अंशा अनौडुबितभागिनः ।
एतच्चासङ्गतम् । औडुबितप्राप्तेरभावात् । सत्यमुक्तम् । औडु-
बितनिषेधवचनानि विधेश्चाप्राप्तमेवौडुबितत्वं निषिध्यते ।
षड्जमध्यमजातौ तु गान्धारोऽथ निषादवान् ॥ २४७ ॥
कैशिक्यामथ पञ्चम्यां क्रमा दृषभधैवतौ ।
गान्धारोऽथ निषादवानौडुबितभागी । कैशिक्याम्-
पभः पञ्चम्यां धैवतश्चानौडुबितभागी स्यात् । तत्र प्राप्तमेवा-
नौडुबितत्वं 'निषिध्यते अंशता चाप्राप्तैव कल्प्यते ।
इदानीं ये अपवादीभूताः स्वराः पाडवौडुबितविधौ
तानुद्दर्शयति ।
योज्याः सप्ताधिकाश्चैव चत्वारिंशाच्च पाडवे ॥ २४८ ॥
अस्यार्थः — पाडवे विधौ क्रियमाणे सप्ताधिकश्चैवं
चत्वारिंशाच्च पाडवे अस्यार्थविधौ क्रियमाणे सप्ताधिका-

श्चत्वारिंशदंशाका अपवादस्वररहिता योजनीया इत्यर्थः । चत-
सृणां जातीनां नित्यसम्पूर्णानां नवांशाः पातनीयाः त्रिषष्टि-
मध्ये । तद्यथा—रिपधनिपसग । पध । एषु नवांशेषु पाति-
तेषु चतुष्पञ्चाशदंशा वशिष्यन्ते । तत्रापि षड्जमध्यमा
षड्जोदीच्यवा कैशिकी गान्धारी रक्तगान्धारी धैवती आसां
षड्जातीनां सप्तांशाः पातनीयाः । तेषु सप्तांशेषु पतितेषु
सप्तचत्वारिंशदंशा भवन्ति । तद्यथा —
मध्यमोदीच्यवायां वा तथा गान्धारपञ्चमी ।
कार्मारवी रिपनिधैः सगपैः षड्जकैशिकी ॥ २४९ ॥
सगमपधैः स्मृता +++++++++।
नन्दयन्ती भवेत् पागा गान्धारोदीच्यवासमा ॥
तेषु चत्वारिंशदंशेषूक्तपरैः पाडवविधिः कर्तव्यः ।
इदानीमौडुवितविधौ येषु अनपवादिनः स्वरास्तान्
दर्शयति ।
तथापवादनिर्मुक्तस्त्रिंशदौडुविते भवेत् ॥ २५० ॥
अस्यार्थः—तथा तेन प्रकारेण अपवादनिर्मुक्तस्त्रिंश-
त्प्रका(रं ? रो) बोद्ध(व्यम् ? व्यः) । तद्यथा — त्रिषष्टिमध्ये
नित्यसंपूर्णानां चतसृणां जातीनां नवांशाः पातनीयाः । तेषु
पतितेषु चतुष्पञ्चाशदंशास्तत्रावशिष्य(स्त ? न्ते ।) तत्रापि
चतुष्पञ्चाशन्मध्ये चतसृणां जातीनां नित्यसंपूर्णपाडवानां
द्वादश सप्तांशाः पातनीयाः । तेषु पतितेषु द्विचत्वारिंशदं-
शेषूक्तस्वरैरौडुवितविधिर्भवतीति । तथाचाह भरतः —

६८ बृहद्देश्यां
“षट्स्वरा सप्तमे त्वंशे नेष्यते षड्जमध्यमा ।
संवाद्यलोपाद् गान्धारे तद्वद् धैवतहीनता ॥
गान्धारीरक्तगान्धारीकैशिकीनां च पञ्चमः ।
षड्जायाश्चैव गान्धारमंशो मध्यमषाडवौ ॥
षाडवं धैवते नास्ति षड्जोदीच्यंशके द्विजाः ।
गान्धारीरक्तगान्धार्योः षड्जमध्यमपञ्चमाः ॥
सप्तमश्चैव विज्ञेयो यैः स्वनौडुबितं भवेत् ।
द्वौ षड्जमध्यमांशौ तु गान्धारः स निषादवान् ॥
ऋषभश्चैव पञ्चम्यां कैशिक्यां धैवतस्तथा ।
एवं च द्वादशैवैते व(र्गाः ? र्याः) पञ्चस्वरे सदा ॥
सर्वस्वराणां नाशोऽत्र विहितः सर्वजातिषु ।
न मध्यमस्य लोपो हि कर्तव्यस्तु कदाचन ॥
सर्वस्वराणां प्रवर अनाशी मध्यमस्वरः ।
गान्धर्वकल्पो विहितः सामस्वपि च मध्यमः ॥”
इदानीं षाडवौडुवितविधिस्तु उत्सर्गापवादविधिस्तु
विकृतास्वेव जातिषु बोद्धव्यः । ननु शुद्धासु जातिषु तासां
शुद्धानामन्यजात्युत्पत्तौ मूलत्वाद् एता एव शुद्धा विकृता
भवन्ति । कथं —
तद्ग्रहा तदपन्यासा तदंशा च यदा भवेत् ।
मन्द्रन्यासा च पूर्णा च शुद्धा जातिस्तथोच्यते ॥ २५१ ॥
इति शुद्धलक्षणमुक्तम् ।

एतेन लक्षणेनैकेन द्वाभ्यां वा विकृता भवन्ति । पुन-
र्न्यासवर्ज्यमिति । न्यासेन विकृतं च नास्ति न्यासवर्ज्यमिति
वचनात् । विकृता षाड्जी(द्वि)विधा नित्यसम्पूर्णा षाडवा
चेति । नामांशेन षाड्जी शुद्धविकृता षाड्जी गान्धारांशेन
संपूर्णा अंशासंवायलोपात् । मध्यमपञ्चमधैवतांशे निषादेन
षाडवा यदा तु षाड्जी शुद्धा गीयते तदा पञ्चमस्यांशत्वेन
शेषाणां स्वराणां बहुत्वम् । बहुत्वेन षड्जपञ्चमयोस्त्रिंशदंशा
भवन्ति । षड्भिश्चतुर्दशविधो भवति । गान्धारश्चैकोनविंश-
तिविधः । मध्यमश्चतुर्दशविधः । मिलित्वा सप्तस्वरा अष्टा-
विंशत्यधिकं शतं भवतीत्यलम् ॥
इदानीं दशलक्षणमध्ये यद्यस्यां जातौ भवति तत्
तस्या दर्शयति । तत्र षाड्ज्याः षड्जग्रामसम्बन्धाया अंशा
ग्रहाः पञ्च भवन्ति । तथथा षड्जगान्धारमध्यमपञ्चमधैवता
(ग्रहाः अंशा ?) ग्रहा अंशाश्च । गान्धारपञ्चमावपन्या(सो ?
सौ) । निषादहीना षाडवो षड्जो न्यासः । षड्जगान्धारयोः
षड्जधैवतयोश्च सङ्गतिः । गान्धारोऽतिवेलापादित्वात् पर-
स्परगमनं च सङ्गतिः । पञ्चस्वरपरा तारगतिः । षड्जस्वरात्
परा वा म(न्त्र ?न्द्र)गतिः । षड्जधैवतयोश्च औडुवितत्वं च
सर्वथैव नास्ति । सम्पूर्णा षाडवा । यदा सम्पूर्णा गीयते तदा
ऋषभपञ्चमयोर्निषादपञ्चमयोल्पत्वं कार्यम् । कुतः —
यं विना हीनता यस्यां स्यात् चेत्तस्यां तु सोऽल्पकः ।
इति वचनात् । य(था ? दा) षाडवा गीयते तदा ऋषभस्या-

७० देश्यां
ल्पत्वं कार्यम् । शेषाणां स्वराणां बहुत्वम् । अस्याश्च दशां-
शकाः । तद्यथा । शुद्धा विकृताश्च पञ्च पूर्णाश्चत्वारः
षाडबाः गान्धारेंऽशे षाडबापवादात् तेनांशाः स्फुटयन्ते तेन
लिखिताः षड्जांशेन शुद्धत्वं षड्जश्चापन्यासः संपूर्णाव-
स्थायामष्टविधलक्षणम् । षाडवावस्थायां न(य ? व)विधत्वम् ।
शुद्धं परित्यज्य चतुर्विधा षाड्जी विकृता बोद्धव्या । अ-
स्याश्च धैवतादिमूर्च्छना पञ्चपाणिश्चित्रे मार्गे मागधी
गीतिः पञ्चपाणिद्विकलः वार्तिकमार्गे सम्भाविता गीतिश्च-
तुष्कलः पञ्चपाणिः दक्षिणे मार्गे पृथुला गीतिः । अनेन क्र-
मेण सर्वासां जातीनां बोद्धव्यम् । वीररौद्राद्भुता रसाः
कार्याः । प्रथमोपक्षेपगे ध्रुवागाने विनियोगः ॥
आर्षभी शुद्धा गीयते । निषादपञ्चमाल्पत्वं ऋषभगा-
न्धारमध्यमपञ्चमधैवतनिषादाः षड्जषड्जः मिलित्वा ....
षभ्याम् । ऋषभधैवतनिषादा ग्रहाः स्वयमेवांशाः । त एवा-
पन्यासाः । पञ्चस्वरपरस्तारः निषादः ऋषभो न्यासः न्यास-
परस्तत्परो वामन्द्रः षड्जधैवतपञ्चमः ऋषभगान्धारयोश्च
सङ्गतिः । षड्जहीनं षाडवम् । षड्जपञ्चमहीनम् औडु-
बितम् । पूर्णावस्थायां षड्जगान्धारपञ्चमानामल्पत्वम् ।
औडुबि गान्धारमध्यमयोरल्पत्वं शेषाणां च बहुत्वम् । दश-
विधत्वं चास्याः दशांशाः शुद्धविकृताः पूर्णास्त्रयः । पञ्चमा-
दिमूर्च्छना चच्चत्पुटस्तालः । एककलेन चित्रेण मागधी । द्वि-
कलेन वार्तिकेन सम्भाविता । चतुष्कलेन दक्षिणेन पृथुला
मात्रा ॥ ६९ ॥

जातयः । ७१
दक्षिणे कला । वीररौद्राद्भुता रसाः । प्रथमप्रेक्षणके
नैष्क्रामिकी ध्रु(वं ? वा)गाने विनियोगः । धैवतादिमूर्च्छना धै-
व(न्या ? त्या) धैवतं महौ ग्रहौ अंशौ च । शुद्धावस्थायां धै-
वत्येव न्यासः । विकृताववस्थायां च धैवतर्षभमध्यमा अप-
न्यासाः । धैवतो न्यासः । पञ्चमहीनं पाडवं पञ्चमषड्जहीनं
पाडवं पञ्चमषड्जहीनमौडुवितम् । तावेव षड्जपञ्चमस्वरौ
तु बलौ कर्त(व्य ? व्यौ ।) क्वचिल्लङ्घनीयौ । पञ्चस्वरपर-
स्तारः । न्यासपरस्तत्परो वा मन्द्रः । पूर्णावस्थायां षड्जगा-
न्धारमध्यमपञ्चमनिषादानामल्पत्वं पञ्चमषड्जवर्जं च । एते-
षामौ(डु)विते अल्पत्वम् । शेषाणां च बहुत्वम् । विवि-
धत्वमस्याः सप्तांशकाः शुद्धा विकृताः पूर्णा ऋषभादिमूर्च्छना
तालः पञ्चपाणिः एककलश्चित्रो मार्गः मागधी गीतिः ।
द्विकलो (वा)र्तिकः सम्भाविता । चतुष्कलो दक्षिणः पृथुला
कला (धतर ?)दक्षिणे कलाः द्वादश वार्तिके कला अष्ट-
चत्वारिंशद् । रसा वीरवीभत्सभयानकाः । ध्रुवागाने प्रथमे
प्रेक्षणके विनियोगः । निषादवत्या निषादर्षभ गान्धारा ग्रहाः
अं(शा)श्च । अपन्यासाश्च निषादगान्धारर्षभाः । निषाद एको
न्यासः । पञ्चमहीनं पाडवं पञ्चमषड्जहीनमौडुवितम् । पूर्णा-
वस्थायां षड्जगान्धारमध्यमपञ्चमानामल्पत्वम् । औडुविते
मध्यमधैवतयोरल्पत्वम् । पञ्चस्वरपरा तारगतिः । न्यास(प)र-
स्तत्परो वा मन्द्रः । गान्धारादिमूर्च्छना तालश्चञ्चत्पुटः दक्षिणे
कला चतुष्षष्टिः चित्रेऽष्टौ । दशविधत्वं चास्याः दशांशाः
शुद्धास्त्रयो विकृताः पूर्णा । रसश्च करुणः । ध्रुवागाने प्रथम-
प्रेक्षणके विनियोगः ॥

७२ बृहद्देशी

षड्जकैशिक्या षड्जगान्धारपञ्चमा ग्रहाः अंशाश्च ।
पञ्चस्वरपरस्तारः । न्यासपरस्तत्परो वा मन्द्रः । नित्यसम्पूर्णा
च । धैवतनिषादग्रहा । मध्यमानामल्पत्वम् । ऋषभस्याल्प-
तरत्वं शेषाणां बहुत्वम् । (ना ? न्या)सस्तु गा(मागा ? न्धा)रः
षड्जनिषादपञ्चमाः अष्टधैव अस्याः शुद्धत्वमंशकाः पूर्णा-
श्चच्चत्पुटस्तालः । एककले चित्रे मागधी गीतिः । द्विकले
वार्तिके सम्भाविता । चतुष्कले दक्षिणे पृथुला । रसश्च क-
रुणः । प्रथमप्रवेशगीते द्वितीयप्रेक्षणके विनियोगः । षड्जो-
दी(व्य ? च्य)वायाः षड्जमध्यमधैवतनिषादा ग्रहाः अंशाश्च ।
पञ्चस्वरपरस्तारः । न्यासपरस्तत्परो वा मन्द्रः । ऋषभहीनं पा-
डवं ऋषभपञ्चमहीनमौडुबितम् । पूर्णावस्थायाम्ृ .. षड्ज-