भुशुण्डि रामायण (काकभुशुण्डि एवं गरुड़ संवाद - पूर्वखण्ड सविस्तार व्याख्या)

• २९२ -
  द्वितीयश्च तथा कोऽयं रुद्रो वान्तक एव वा ।
  इत्थं चिन्तासमाविष्टो लक्ष्मणः स्तिमितो भिया ॥ १६ ॥
  मूर्च्छाम्याय ततः सद्यो निजनेत्रे न्यमीलयत् ।
  तावत्तथैव पुरतो रामचन्द्रो व्यदृश्यत ।
  यथा पूर्वं स्थितो दृष्टः सिहासनवरे नृपः ॥ १७ ॥
  कालश्च प्रभुणा दत्तां ताम्बूलदलवीटिकाम् ।
  प्रसादत्वेन सङ्गृह्य जगाम निजसदनम् ॥ १८ ॥
  इति श्रीमदादिरामायणे ब्रह्मभुशुण्डसंवादे उत्तरखण्डे कालदमनोपाख्याने
  सप्तमोऽध्यायः ॥ ७ ॥
  ✱
  अष्टमोऽध्यायः
  ब्रह्मोवाच
  य इदं शृणुयात् पुण्यं श्रीरामचरितान्वितम् ।
  आख्यानं कालदमनं तस्य कालोऽतिदूरतः ।
  पठेद्वा पाठयेद्वापि न स कालवशे भवेत् ॥ १ ॥
  य इदं प्रपठेद्यज्ञे हव्यकव्यादिभोजने ।
  तस्य देवाश्च पितरस्तृप्ता वर्षाणि भूरिशः ॥ २ ॥
  यः कालदमनं नाम पठेदाख्यानमादरात् ।
  कृतानि तेन धर्म्याणि कर्माणि बहुशो द्विज ॥ ३ ॥
  भुशुण्ड उवाच
  ब्रह्मन् कालेगते पश्चात्किं वृत्तं भवत्तयोः ।
  रामलक्ष्मणयांस्तत्र वोरयोरितरेशयोः ॥ ४ ॥
  दुर्वासश्चैव किं वृत्तं मुनेरात्रेयशर्मणः ॥ ५ ॥
  ब्रह्मोवाच
  रामभक्त भुशुण्ड त्वं शृणु ह्येतत् कथानकम् ।
  रामस्य चरितं पुण्यं सर्वपापौघनाशनम् ॥ ६ ॥
  लक्ष्मणो रघुशार्दूलं मुनिं प्राप्तं न्यवेदयत् ।
  ततो रामः समुत्थाय स्वर्णसिंहासनोत्तमात् ॥ ७ ॥

द्वारपर्यन्तमागत्य मुनिमन्तर्न्यवेशयत् ।
पाद्यादिभिस्तथा दिव्यैरुपचारैश्च सोऽग्रहीत् ॥ ८ ॥
स्वयं लक्ष्मीश्च सा देवी सहजानन्दिनी प्रिया ।
शनैः पर्यचरत्तत्र मुनिपूजाविधौ सति ॥ ९ ॥
दुर्वासा उवाच
सत्य प्रभो त्वं पुरुषः सनातनः समागतोऽद्धाभुवने स्वधामतः ।
साकेतनाथः कृपया जनानामर्त्यातिभाजामसुराणां भयेन ॥ १० ॥
सा तेषामार्तिरत्युग्रा तथैव दिवि वासिनाम् ।
रावणारिविद्रुतानां निरस्ता निजलीलया ॥ ११ ॥
नहि तेऽन्यत् क्वचित्कार्यमव्यक्तस्यात्मलिङ्गिनः ।
कृते पर देवकृत्यं भक्तानां च मनीषितम् ॥ १२ ॥
स त्वं भक्तजनोद्धारणायैव धरणीतले ।
अवतीर्णः स्वयं राम धनुर्बाणधरः प्रभुः ॥ १३ ॥
तं त्वां परेशमाज्ञाय प्राप्तोऽस्मि मधुसूदन ।
ब्रूहि गुह्यतमं ज्ञानं येन मर्त्यो भवं तरेत् ॥ १४ ॥
अस्यात्मनो गति ब्रूहि विश्वाधारस्य च प्रभो ।
किं कार्यं मर्त्यलिङ्गानां कथं स्वात्मानमुद्धरेत् ॥ १५ ॥
जानीयात् त्वां परात्मानं त्रैलोक्यस्थितिकारकम् ।
कथं च गुरुपादाब्जमुपसीदेद्भवाम्बुधौ ॥ १६ ॥
किं गुरोर्लक्षणं राम संसारोद्धारकारणम् ।
किं ज्ञानं च ततः शिक्षेत्प्रपन्नः शिष्यसत्तमः ॥ १७ ॥
शिष्यस्य लक्षणं ब्रूहि प्रपन्नस्य मनीषिणः ॥ १८ ॥
श्रीराम उवाच
सम्यक् ते बुद्धिरुत्पन्ना मुनेरात्रेयशर्मणः ।
यदध्यात्मगतिं ज्ञातुमेवं व्यवसितोऽसि भोः ॥ १९ ॥
एकमेव परं ज्ञानं परब्रह्मात्मक मुने ।
येन विज्ञातमात्रेण जनोऽज्ञो भवसागरम् ॥ २० ॥
समुत्तरति शोकाढ्यं दुस्तरं ज्ञानिनामपि ।
यथा वृक्षो भवेत्स्तम्भः शखाश्च प्रतिशालिकाः ॥ २१ ॥
पत्राणि चैव पुष्पाणि फलानि च फलान्तरम् ।
त्वचश्च विविधाकारा एक एव तरुर्भवेत् ॥ २२ ॥

• २९४ -
  वृक्षत्वेन न भेदोऽस्ति स्तम्भत्वादिकृता भिदा ।
  एवं जगदिदं सर्वं ब्रह्मैवेति न संशयः ॥ २३ ॥
  पञ्च भूतानिमात्राश्च चित्तं बुद्धिस्तथा मनः ।
  अहंकृतिर्महत्तत्त्वं प्रकृतिश्च सनातनी ॥ २४ ॥
  प्रत्येकं भेदनियतमभिन्नं ब्रह्मसर्वतः ।
  अचलं चैव कूटस्थं भेदाभेदोपयोगि तत् ॥ २५ ॥
  अवाच्यं सर्वतोऽतीतमुच्चैः स्थानं परं पदम् ।
  तस्यविद्या च महती विद्या चापि तदात्मिका ॥ २६ ॥
  अविद्यया न जानाति विद्यया वेत्ति तत्परम् ।
  विद्याविद्ये अतिक्रम्य परमं सुखमश्नुते ॥ २७ ॥
  न यत्र भेदसम्बन्धो नाभेदश्च परस्परम् ।
  न बन्धो यत्र विषमो न मुक्तिश्च समात्मिका ॥ २८ ॥
  यथा राजा भवेत्कश्चित् समस्ते भूमिमण्डले ।
  स लोकैर्ज्ञायते राजा वाङ्मनोव्यवहारतः ॥ २९ ॥
  स नित्यं नैव जानाति राजास्मीति निरन्तरम् ।
  एवं स्वरूपं प्राप्तस्य ब्रह्मास्मीति मुहुर्मुहुः ॥ ३० ॥
  चित्तवृत्तिर्नाशिमेति तदेव परमं पदम् ।
  क्षीरनीरवदैक्यं स्याल्लवणोदकवत् पुनः ।
  एकमेव च तज्ज्ञानं ज्ञातव्यं मुक्तिमिच्छता ॥ ३१ ॥
  नानाज्ञानानि बालानां प्रबोधाय समंततः ।
  निबन्धेषु निबध्यन्ते वस्तुतो नैव तत्र हि ॥ ३२ ॥
  इति श्रीमदादिरामायणे ब्रह्मभुशुण्डसंवादे उत्तरखण्डे¹ श्रीरामात्रेयसंवादे
  ऽष्टमोऽध्यायः ॥ ८ ॥
  ⁕
  नवमोऽध्यायः
  आत्रेय उवाच ,
  यदिदं ज्ञानमाख्यात भवता रघुपुङ्गव ।
  उपयोगी न बालानां क्षुद्राणामल्पचेतसाम् ॥ १ ॥
  १. नास्ति बड़ौ० ।

• २९५ -
  ये क्षुद्रा निस्तितीर्षन्ति भवसागरजं भयम् ।
  तेषां करुणया राम वद गुह्यतरं वचः ॥ २ ॥
  श्रीराम उवाच
  बालाः सुमन्दमतयो भवाब्धिं निस्तितीर्षवः ।
  सगुणं समुपासीरन् ज्ञानं ज्ञेयं च यत्पदम् ॥ ३ ॥
  गुरोरधीत्य छन्दांसि सरहस्यानि सर्वतः ।
  अनुत्कटे तु वैराग्ये गृहमेधीयमाचरेत् ॥ ४ ॥
  अग्निहोत्रमुपासीत विधिवत्पूतमानसः ।
  दर्शं च पौर्णमासं च पशुबन्धक्रतुं तथा ॥ ५ ॥
  चातुर्मास्यानि सत्कृत्य पिबेत् सोमं महामखे ।
  रामार्पणधिया सर्वं कर्म कुर्यादतन्द्रितः ॥ ६ ॥
  फलभोगेच्छुना कर्म कृतं फल समर्पकम् ।
  तत्फल नश्वरं विन्द्यादैहिकामुत्रिकं तथा ॥ ७ ॥
  फलं हि परमानन्द ऐहिकः पारलौकिकः ।
  पूर्णानन्दसमुद्रस्य मम मात्रास्तु ताः किलः ॥ ८ ॥
  न मां लोकाः कामयन्ते पूर्णानन्दपयोनिधिम् ।
  मम मात्राः कामयानाः क्षुद्रास्ते क्षुद्रचेतसः ॥ ९ ॥
  मां प्राप्य नान्यकामेषु सज्जन्ते भूरिबुद्धयः ।
  उदाराः सर्वतः कामा निष्कामा भवसागरे ॥ १० ॥
  मोक्षकामाः कृतधियो गुरुपास्तिफलोत्सुकाः ।
  छर्दितान्नसमं सर्वं पश्यन्तो ब्रह्ममप्युत ॥ ११ ॥
  कष्टं कर्मापि कुर्वन्तो विनाशायल्पमेधसः ।
  विना मदर्पणधियं कर्मदोषापहारिणीम् ॥ १२ ॥
  प्रयाजाद्यखिलाङ्गानि साधनानि च सर्वशः ।
  सुगादीनि समेतानि दध्याज्यादीनि वै तथा ॥ १३ ॥
  मद्रूपाणि समस्तानि भावयेत् सुविचक्षणः ।
  तथा यज्ञं मत्स्वरूपं भावयेत् कर्मदीक्षितः ॥ १४ ॥
  नित्यं नैमित्तिकं काम्यमेवं कुर्यादतन्द्रितः ।
  कर्मरूपस्य च मम पदाभिव्यक्तिरुद्भवेत् ॥ १५ ॥
  १परापरविभेदेन सुखं तद्द्विविधं मतम् ।
  तदा कर्तुर्ज्ञानवतो मुक्तिः सा क्रमतो भवेत् ॥ १६ ॥

१. सुखं तद् द्विविधं प्रोक्त परापर विभेदतः—बड़ौ० ।

• २९६ -
  ज्ञानाभावे स्वर्गसुखं लभते मूढमानसः।
  परं नियतलोकाख्यं वाक्यशेषेण गद्यते ॥ १७॥
  श्रद्धा चैव तथासूया दुःखानि विविधानि च।
  स्वर्गिणामपि जायन्ते तथान्येश्च पराभवः ॥ १८॥
  प्रवृत्तिमार्गनिष्ठा हि ध्रुवाधस्तात् स्थिता अमी।
  न ध्रुवोपरि वै तेषां स्वर्गिणां गतिरिष्यते ॥ १९॥
  न च स्वर्गेषु लोकेषु वाक्यशेषोदितं सुखम्।
  नित्यमात्मसुखं तद्धि सत्त्ववृद्ध्या प्रजायते ॥ २०॥
  शुद्धे सत्त्वगुणे चैव स्वर्गः सत्त्वभवो भवेत्।
  कामाभावेपि तन्मुख्यं फलमुक्तं न संशयः ॥ २१॥
  सार्वकामिकमेतद्धि फलं वेदे निगद्यते।
  यागस्य मत्स्वरूपत्वान्मुक्तिरेव फलं भवेत् ॥ २२॥
  परोक्षकथनद्वारा तदेवाह गिरां पतिः।
  अलसा अनुशास्यन्ते प्ररोचनगिरा मुहुः ॥ २३॥
  यजेत पशुबन्धेन स्वर्गलोकफलाशये।
  अक्षय्यं सुकृतं लब्धुं चातुर्मास्यैर्यजेन्नरः ॥ २४॥
  आत्मानन्दस्वरूपं तदक्षयं समुदीर्यते।
  तदेव सर्वलोकाख्यं वेदेषु च निगद्यते ॥ २५॥
  सर्वे लोकाः स्वयं ह्यात्मा सच्चिदानन्दलक्षणः।
  आदित्यानां च विश्वेषां वसूनां वरुणस्य च ॥ २६॥
  अग्नीनां तु चितानां च भास्वराणां दिवौकसाम्।
  मरुतां चैव साध्यानां रुद्राणां गणपां तथा ॥ २७॥
  कुबेरस्य ब्रह्मणश्च तथैवानन्तसंज्ञिनः।
  सर्पाणां देवजनानां देवानां च विशेषतः ॥ २८॥
  देवानां कर्मदेवानां ये ये लोकाः सनातनाः।
  सच्चिदानन्दरूपाश्च तत्तद्भोगभयास्तथा ।
  सर्वेपरिसमाप्यन्त आत्मन्येव न संशयः ॥ २९॥
  आत्मा स्वयं ज्योतिरजः सनातनः सच्चित्सदानन्दमयः स्वयं प्रभुः।
  अनन्यतन्त्रः कुशलैकभाजनं स्वभासकः सन् परभासकश्च सः ॥ ३०॥
  स्वर्गं एव फलं नित्यं नान्यत्क्वापि श्रुतेर्मतम्।
  पश्वादिकं तु विकृतौ फलमुक्तं मदात्मकम् ॥ ३१॥
  मदात्मकं तद्धि तथा मद्रूपं नियतं श्रुतौ।
  नित्यकर्माणि पोष्यन्ते काम्यकर्माद्युदीरणात् ॥ ३२॥

• २९७ -
  अभावे पशुपुत्रादिबहुवित्तस्य ससृतौ ।
  नित्यकर्म कथं सिद्धेद्बहुवित्तव्ययोजितम् ॥ ३३ ॥
  सर्वोपायगिरा वेदो नित्यमेव प्रसाध्यते ।
  नित्यं कर्म सदा कार्यमनित्यं न कथंचन ।
  एतद्धि नियतं लोके मत्स्वरूपं विभावयेत् ॥ ३४ ॥
  ध्यानेन धारणाभिश्च समाधिभिरथापि च ।
  परमात्मा यथा नृणामभिव्यक्तो भवेद्ध्रुवम् ॥ ३५ ॥
  एवमाधानप्रमुखैः कर्मभिर्वेदबोधितैः ।
  यज्ञरूपश्च भगवान् अभिव्यक्तो भवेद्ध्रुवम् ॥ १
  अहं यज्ञस्वरूपात्मा यज्ञकर्ताहमच्युतः ।
  यज्ञभोक्ता यज्ञकर्ता यज्ञसाधनमप्यहम् ॥ ३६ ॥
  अहं यज्ञे सम्प्रदानमपादानमहं मुने ।
  अहं च यज्ञशेषोऽपि शेषी यज्ञोऽहमुत्तमः ॥ ३७ ॥
  यज्ञाधारोऽहमतुलो यज्ञो वै मामकी तनुः ।
  इति ज्ञात्वा यज्ञपरो भवेदास्मन् बुधोऽपिसन् ॥ ३८ ॥
  इति श्रीमदादिरामायणे ब्रह्मभुशुण्डसंवादे उत्तरखण्डे श्रीरामात्रेयसंवादे
  आत्रेयबोधितश्रीरामगीतायां नवमोऽध्यायः ॥ ६ ॥
  ✤
  दशमोऽध्यायः
  श्रीराम उवाच
  पुरुषार्थपरो नित्यं तत्त्वज्ञः पुरुषो भवेत् ।
  व्यासत्तस्ते तु चत्वारो द्वावेव तु समासतः ॥ १ ॥
  धर्मार्थकाममोक्षाख्याः क्रमशः परिकीर्तिताः ।
  द्वौ च वेदे निगद्येते दुःखाभावसुखात्मकौ ॥ २ ॥
  दुःखाभावस्तु मोक्षः स्यात्परः कामोऽपि सम्भवेत् ।
  तयोरङ्गं भवेद्धर्मः स च भूयोऽर्थसाधितः ॥ ३ ॥
  अहमेव फलं वेदे तस्य साधनमप्यहम् ।
  नामरूपप्रपञ्चात्मा नित्य एवाहमच्युतः ॥ ४ ॥
  १. अभाद्विलिखितं-बड़ौ० ।
  ३८

• २९८ -
  रूपप्रपञ्चाशक्तानां कर्तुनामप्रपञ्चके ।
  अहं चक्रे श्रुतिं दिव्यां भूतभव्यानि यत्र वै ॥ ५ ॥
  आत्मप्रसादकरणीं जगौ तां भगवान् विधिः ।
  स च दिव्यःश्रुतेरर्थः सात्त्विकानां हृदि स्फुरन् ॥ ६ ॥
  समन्वयैनाविरोधाद्वेदार्थं च समर्थयेत् ।
  त्रिविधोजीवसंघातो देवदानवमानवाः ॥ ७ ॥
  सर्वेऽपि ते वेदविदो ब्राह्मणा वेदपारगाः ।
  स्वभावगुणभेदेन वेदार्थस्यैव वर्णकाः ॥ ८ ॥
  बुद्धिवैचित्र्यतस्तेषां वेदार्थो बहुधास्फुटः ।
  केचिद्वेदविदो विप्राः स्वीचक्रुः कर्म मात्रकम् ॥ ९ ॥
  कर्मैव सारोवेदानां न ज्ञानं नापि वेश्वरः ।
  ज्ञानमेवाहुरपरे भक्तिमेव तु मामकाः ॥ १० ॥
  कर्मापि मत्प्रभावेणसूते फलमुदारवत् ।
  ज्ञानं चापि मदाधारस्वरूपं बोधयत्यहो ॥ ११ ॥
  तस्मान्मत्सेवका लोका भक्तिं कुर्युर्मदात्मिकाम् ।
  अपुनर्जन्मनिष्कामां निषेधः कर्मणि श्रुतः ॥ १२ ॥
  अन्यथा पुनरुत्पत्तिःक्षयिष्णुकर्मणां भवेत् ।
  भवेषु वै नोत्पद्यन्ते प्रपाता अर्चिरादिना ॥ १३ ॥
  धूमादिना प्रयातानां नियतः पुनरुद्भवः ।
  एकमेव भवेत् कर्म प्रकाशस्तस्य भूरिशः ॥ १४ ॥
  एक एव च वेदोऽपि नित्या सामतनूर्यतः ।
  लौकिकानामात्मधियां जनानां भवजन्मनाम् ॥ १५ ॥
  न पाठशक्तिर्नैवापि ज्ञानशक्तिरनन्तदृक् ।
  ततो मदात्मको व्यासश्चातुर्होत्रविभागशः ॥ १६ ॥
  व्यस्तवान् सकल वेदं ततस्तत्प्रेरितैर्मुने ।
  तच्छिष्यैर्भैदिताः शाखाः कृत्स्नं तन्त्र वदन्ति ताः ॥ १७ ॥
  कर्मणां जैमिनिस्तत्त्वं जानाति स महामुनिः ।
  सर्वज्ञो भगवान् व्यासो ज्ञाननिर्णयमुक्तवान् ॥ १८ ॥
  मुनिद्वयनिबन्धार्थैः सर्ववेदार्थनिर्णयः ।
  बहुभिर्ऋषिभिर्वादैः कृत्स्नं तन्त्रं प्रकोपितम् ॥ १९ ॥
  वेदराशिमुपासीत पुरुषं तन्मनीषया ।
  करौ पादौ शिरो वक्ष एव वै पुरुषो मतः ॥ २० ॥

) to 'चि' (in second):
It is only about 4-5 characters wide!
Let's list them:

1. चि
2. न्
3. न्या
4. त्
5. क्व (or त्व?)
6. चि
   Wait!
   Between first चि and second चि:
   There is:
   न्न्या (or न्त्या)
   then ONE or TWO glyphs?
   It is:
   न्त्या (or न्न्या)
   then:
   त्क? No, look at:
   It's a ligature: त् (half ta) + क (ka) with व (va) subscript?
   That's "त्क्व"!
   Wait, what is before it?
   Just "न्त्या" (or "न्द्या" or "न्या")!
   Wait, look at line 7 again:
   Does it say:
   "क्वचिन्त्यात्क्वचिन्नित्यानुमेयश्रुतिमूलतः" ?
   Wait, if it is "क्वचिन्त्यात्क्वचिन्नि...", let's look at the letter before 'त्क्व':
   It is: 'न्' + 'त्या' or 'न्' + 'न्या'?
   Look at the loop: it is 'न्या' (nya).
   Wait, could it be:
   "क्वचिन्न्यात्क्वचिन्नित्यानुमेयश्रुतिमूलतः" ?
   Yes!
   क ् व च ि
   न ् य ा
   त् क ् व
   च ि
   न ् न ि
   त

• ३०० -
  एकादशोऽध्यायः
  आत्रेय उवाच
  अथो रघुकुलोत्तंस ब्रूहि भक्ति निजां पराम् ।
  ययानुष्ठितया लोकस्त्वत्सम्बन्धमवाप्नुयात् ॥ १ ॥
  श्रीराम उवाच
  आत्रेय शृणु वक्ष्यामि मम भक्ति मदात्मिकाम् ।
  कर्मभिः शुद्धचित्तत्वादात्मज्ञो जायते नरः ॥ २ ॥
  आत्मज्ञे स परो भावः समुदेति मदात्मकः ।
  मन्निष्ठेऽभ्युदिते भावे नान्यत्प्राप्तव्यमिष्यते ॥ ३ ॥
  सोत्कण्ठो जायते नित्यं मत्पुण्यचरितश्रुतौ ।
  मन्नामस्मरणोद्भूतपरमानन्दनिर्भरः ॥ ४ ॥
  मदाधारपरो भूत्वा नान्यत्स्पृहयति क्वचित् ।
  मृत्योर्मूद्धिन् पदं दत्त्वा विहरेत समंततः ॥ ५ ॥
  ऐहिकामुष्मिके लोके विरक्तो मत्पदाश्रयः ।
  नित्यं मम वने तिष्ठेत् प्रमोदवनसंज्ञिनि ॥ ६ ॥
  ततो मां पश्यते तत्र निर्भरप्रेमसम्प्लुतः ।
  खेलन्तं सहजानन्दासंगसंगतमङ्गलम् ॥ ७ ॥
  विचित्रवंशीरवगायनोद्धुरं विचित्रवेषं मणिरत्नमण्डितम् ।
  मृदुस्मृतापूरितचन्द्रमण्डलप्रभामुखं मोदवतीविहारिणम् ॥ ८ ॥
  विचित्ररत्नाद्रिदरीस्थधातुभिर्विचित्रितोरस्कमनन्यसुन्दरम् ।
  मुक्तावतंसप्रविभूषितस्फुरत्तुङ्गोत्तमाङ्गं स्मर मा रामचन्द्रम् ॥ ९ ॥
  ततो मामीदृशं पश्यन् बद्धप्रेमा भवेन्मयि ।
  प्रेमाणमाशु लभते मत्प्रसादादनन्यधीः ॥ १० ॥
  न हिमत्प्रेमणि प्राप्ते प्राप्तव्यान्तरमस्ति च ।
  ईदृशा रसिका भक्ता वैष्णवाः प्रेमभागिनः ॥ ११ ॥
  अति दुर्लभसम्बन्धाः कथं लभ्याः शुभं विना ।
  तेषां चरणपाथोजनिषेवणकृतां सताम् ॥ १२ ॥
  सुलभोभगवत्प्रेमा क्षेमाकर उदग्रभाः ।
  तेषां वाक्यागमेनैव शुद्धता मनसो भवेत् ॥ १३ ॥
  १तत्कृपालेशमात्रेण निस्तरेद्भवसागरम् ।
  तदुच्छिष्टान्नभोज्येन सर्वज्ञत्वमवाप्नुयात् ।
  तेषां स्वरूपं त्रिदशैरज्ञेयं विष्णुवेदिभिः ॥ १४ ॥
  १ तत्कपालेशमात्रेण—बडौ० ।

manuṣyā)
ब्रह्मज्ञा (brahmajñā)
भवन्तीह (bhavantīha)
कदाचन (kadācana)
। (danda)

Line 9:
मन्नामरूपलीलानां ऋते ज्ञानादनुत्तमात् ॥ १८ ॥
मन्नामरूपलीलानां (mannāmarūpalīlānāṃ)
ऋते (ṛte)
ज्ञानादनुत्तमात् (jñānādanuttamāt)
॥ १८ ॥

Line 10:
इति श्रीमदादिरामायणे ब्रह्मभुशुण्डसंवादे उत्तरखण्डे श्रीरामात्रेयसंवादे
इति (iti)
श्रीमदादिरामायणे (śrīmadādirāmāyaṇe)
ब्रह्मभुशुण्डसंवादे (brahmabhuśuṇḍasaṃvāde)
उत्तरखण्डे (uttarakhaṇḍe)
श्रीरामात्रेयसंवादे (śrīrāmātreyasaṃvāde)

Line 11:
आत्रेयबोधितश्रीरामगीतायामेकादशोऽध्यायः ॥ ११ :।
Wait, let's look at the danda/number at the end of line 11:
॥ ११ :। or ॥ ११ ॥ ?
Look closely at "॥ ११ :।":
It has: double danda ॥, then ११,

• धीः (dhīḥ) ।
  All correct.

त्रिपुण्ड्रं नैव कुर्वीत विशेषेण विवर्जयेत् ॥ १७ ॥

• त्रि (tri) पु (pu) ण्ड्रं (ṇḍraṁ)
• नै (nai) व (va)
• कु (ku) र्वी (rvī) त (ta)
• वि (vi) शे (śe) षे (ṣe) ण (ṇa)
• वि (vi) व (va) र्ज (rja) ये (ye) त् (t) ॥ १७ ॥
  All correct.

अङ्गवस्त्रमपिस्नाने न तिर्यग्धारयेद्बुधः ।

• अ (a) ङ्ग (ṅga) व (va) स्त्र (stra) म (ma) पि (pi) स्ना (snā) ने (ne)
• न (na)
• ति (ti) र्य (rya) ग्धा (gdhā) र (ra) ये (ye) द्बु (dbu) धः (dhaḥ) ।
  All correct.

यत्प्रमोदवने रम्ये रत्नाद्रितट भूमिषु ॥ १८ ॥

• य (ya) त्प्र (tpra) मो (mo) द (da) व (va) ने (ne)
• र (ra) म्ये (mye)
• र (

• ३०३ -
  त्रयोदशोऽध्यायः
  श्रीराम उवाच
  नोष्णीषं धारयेद्भक्तः पुरुषाहंकृति तथा ।
  श्मश्रूणि कंचुके चैव१ पूर्वनाम च यद्भवेत् ॥ १ ॥
  वर्णाश्रमादिचिह्नानि सोपवीतां शिखां पुनः ।
  शृंगादिसर्वभागांश्च सर्ववेदायतोऽस्य हि ॥ २ ॥
  सर्ववेदसमं तद्धि यत्प्राप्तं मामकं पदम् ।
  स्मार्तानि च निषिद्धानि स्वविरोधेन पालयेत् ॥ ३ ॥
  दहेच्च भुजयोर्युग्मं मामकैर्धनुवीरुधैः ।
  कुर्याच्च सर्वगात्रेषु संस्कारं पुण्ड्रकाभिधम् ॥ ४ ॥
  पवित्रं धारयेन्नाम रामदासादिरूपभाक् ।
  तदुच्चारणमात्रेण पूतो भवति मानवः ॥ ५ ॥
  यथा रामभगवतो नामोच्चारणतो मम ।
  तथा पावयति ब्रह्मन् नाम सम्बन्धिनोऽपि मे ॥ ६ ॥
  तादृशानि तु नामानि यान्ति लौकिकतां न च ।
  तन्नामयोगमात्रेण मदीयो जायते नरः ॥ ७ ॥
  यदात्मा मत्पदं प्राप्तः साक्षान्मद्दासतां गतः ।
  तादृशं यस्य नामास्ति न तस्य गृहकल्पनम् ॥ ८ ॥
  रामो देवः सदा येषां राम एव च तारकः ।
  राम एव तथा कर्त्ता वैष्णवान् पूजयेत् सदा ॥ ९ ॥
  तन्नामवति वै भक्ते न भवेद्यमयातना ।
  तस्माल्लौकिकनामानि परित्यज्य सदा नरः ॥ १० ॥
  तादृशं धारयेन्नाम यादृशं वैष्णवोचितम् ।
  ततः स रामदासाख्यः श्रीगुरुं सततं भजेत् ॥ ११ ॥
  स तं करुणया ब्रह्मन् दिव्यमन्त्रमुपादिशेत् ।
  मन्त्रश्च द्विविधः प्रोक्तो द्व्यक्षाद्वय एव च ॥ १२ ॥
  देशिकोक्तप्रकारेण तं मन्त्रं प्रजपेन्नरः ।
  मन्त्रजापीभवेत्पूतो मन्त्रजापीभवेन्मुनिः ॥ १३ ॥
  मन्त्रजापी भवेद्दिव्यस्तस्मान्मन्त्र सदा जपेत् ।
  बीजमन्त्रं जपेद्वापि नाममन्त्रं जपेन्मुने ॥ १४ ॥
  १. जन्मनाम-टि० बडौ० ।

• ३०४ -
  बीजमन्त्रं चिरात्सिद्ध्येन्नाममन्त्रं तु तत्क्षणात् ।
  रामरामादिकं नाम बीजं मायारसादिकम् ॥ १५ ॥
  बीजचैतन्यसाक्षात्त्वे बीजं सिध्यति तत्क्षणात् ।
  तत्तु दूरतरं लोकं भावनावसचेतसाम् ॥ १६ ॥
  कोटिबालार्कसंकाशं कोटिचन्द्रसमप्रभम् ।
  कोटिविद्युत्प्रतीकाशं चमत्कारकलानिधिम् ॥ १७ ॥
  भावयेन्मन्त्रचैतन्यं स्वात्माभेदेन साधकः ।
  तत्प्रभापुञ्जसंजातहस्तपादादिविग्रहम् ॥ १८ ॥
  भावयेन्मन्त्रदेवं च रामचन्द्रं परात्परम् ।
  या यस्य भावनासक्तिः सा मूर्तिस्तस्य विस्फुरेत् ॥ १९ ॥
  साक्षात्कृतो देवदेवो दत्ते कामपरं पुरः ।
  आचारपूततां ब्रह्मा विष्णुः श्रियमनश्वराम् ॥ २० ॥
  ऐश्वर्यं भगवानीशो बलं तु मघवा हरिः ।
  सूर्यस्तेजः शशी चायुरग्निरोजः प्रयच्छति ॥ २१ ॥
  सरस्वती सरस्वतीमुमादेवी पराक्रमम् ।
  कुबेरश्च धनं भूरि वायुर्दत्ते बलोद्भवम् ॥ २२ ॥
  वरुणः शान्तिमतुलां यमो धर्मबलोदयम् ।
  निर्ऋतिः कुरुते वृद्धिमन्ये देवास्तथा वरान् ॥ २३ ॥
  अहं पुनर्भीति च प्रपन्नेभ्यो ददामि वै ।
  एवं मन्त्रं समाराध्य कृतकृत्यो भवेन्नरः ॥ २४ ॥
  नहि मन्त्रेण सदृशं शीघ्रोपायेषु विद्यते ।
  नामोपात्रस्ततः शीघ्रः प्रवक्ष्यामि च तं मुने ॥ २५ ॥
  इति श्रीमदादिरामायणे ब्रह्मभुशुण्डसंवादे उत्तरखण्डे श्रीरामात्रेयसंवादे
  आत्रेयबोधितश्रीरामगीतायां त्रयोदशोऽध्यायः ॥ १३ ॥
  ✤
  चतुर्दशोऽध्यायः
  श्रीराम उवाच
  नामैव मम जीवातुर्भक्तानां दृढचेतसाम् ।
  नामैव तारक ब्रह्म भवाब्धेरतिदुस्तरात् ॥ १ ॥

• ३०५ -
  नामश्रीनामसंयुक्तं मम वित्तैकपार कम् ।
  तारकं पारकं ब्रह्म यो जानाति स पण्डितः ॥ २ ॥
  स एत्व वैष्णवो भक्तः प्रेमसत्कृतमानसः ।
  स एव सर्वदर्शी च स एव मम बल्लभः ॥ ३ ॥
  नामामृतमुदारं मे मोहध्वान्तविनाशकम् ।
  ब्रह्मानन्दाधिकं नाम रामचन्द्रपदात्मकम् ।
  प्रेमानन्दमय ज्ञेयं रामेति द्व्यक्षरं पुनः ॥ ४ ॥
  गृह्णन्ति रामेति च नाम नित्यं भक्ता भवाब्धेस्तर णाय तावत् ।
  रामेति मे नाम पुनर्गृणन्तः प्रेमामृतं भूरितर पिबन्ति ॥ ५ ॥
  रामेति रेफोऽनलकीलयोगो मकारचन्द्रः स्रवतेऽमृतानि ।
  संस्नाति यस्तत्र नरोऽतिधन्यः स मे प्रियो वैष्णवभक्त राजः ॥ ६ ॥
  प्रणवादपि मन्नाम मद्रूपत्वप्रदायकम् ।
  अधिकं खलु विज्ञेय साक्षान्मद्रूपबोधनात् ॥ ७ ॥
  अन्तरङ्गात्मिका सृष्टिर्नामरूपात्मिका मम ।
  उभे अपि सदा नित्ये अविनाभाववत्यपि ॥ ८ ॥
  नामसृष्टिः समस्तापि रामेत्यत्र समाप्यते ।
  रूपसृष्टिस्तथा सर्वा श्यामे धाम्नि समाप्यते ॥ ९ ॥
  मन्नाम द्व्यक्षरं ब्रह्मन् ममापि प्रीतिदायकम् ।
  रमेऽहमपि मे धाम्नि श्यामे परमसुन्दरे ॥ १० .।
  आकाशमतसीपुष्पं तापिच्छद्रुम कोरकम् ।
  ममाङ्गतुलनाप्राप्तं लोके धन्यतमं खलु ॥ ११ ॥
  मद्धर्मबोधकं नाम यद्राम इति गोपितम् ।
  तद् गृणँल्लभते तादृक् स्वरूपं सहजोज्ज्वलम् ॥ १२ ॥
  मद्रूपमविनाभूतं ध्यायन् मुच्येत पातकात् ।
  अमुनाद्व्यक्षरेणैव रामेति रुचिरात्मना ॥ १३ ॥
  रामेति द्व्यक्षर नाम गोपयेन्निजचेतसि ।
  उपांशुना जपेन्नित्यं स्फोरयेन्न गलाध्वना ॥ १४ ॥
  उच्चैःशब्देनापि नियमेकान्ते राममुच्चरेत् ।
  एवं मां नामरूपाभ्यां भावयेत्सुसमाहितः ॥ १५ ॥
  मन्नित्यलीलासम्बन्धं प्रमोदर्विपिने लभेत् । ^
  तस्मान्नामपरो नित्यं भवेदेकान्तवैष्णवः ॥ १६ ॥
  नामशक्त्याशया जातु न कुर्यात्पातकं जनः ।
  नामग्रहणगर्वं च न कुर्याद्भक्तसंसदि ॥ १७ ॥
  ३९

• ३०६ -
  नामोद्धारं न कुर्वीत गृह्णीयात्प्रयतः सदा ।
  अन्यदेवस्य यन्नाम मन्नाम्ना तुलयेन्न तत् ॥ १८ ॥
  स्वरूपे सविधे चापि न कुर्यान्नामभूरिताम् ।
  न परश्रवणार्थं च नामकीर्त्तनमाचरेत् ॥ १९ ॥
  अविश्वासेनापिनामग्रहणं परिवर्जयेत् ।
  तथान्यदेवतानामजापो नैमित्तिकादिषु ॥ २० ॥
  तथा पुत्रादिकं नाम मन्नाममहिमाङ्कितम् ।
  न कुर्यात् किंतु तदा सनामाङ्कं कुरुते पुनः ॥ २१ ॥
  नान्त्यजाया दिशेन्नाम श्रद्धादिरहिताय च ।
  न द्विजायापि मन्नामविश्वासरहिताय च ॥ २२ ॥
  न श्रावयेन्नीचकर्णे न विक्रीणीत लोभतः ।
  न वृत्त्योयदि शेत्क्वापि नाचार्यख्यापनाय च ॥ २३ ॥
  न जपेदशुचित्वेऽपि न रुद्राक्षादिभिर्जपेत् ।
  तुलसीकमलाक्षाणां मणिमालिकया जपेत् ॥ २४ ॥
  यद्वान्तर्मालिकां धृत्वा जपेन्मन्नाममन्त्रकम् ।
  जाग्रत्स्वयंस्तथा जिघ्रन् पश्यन् गच्छंल्लपञ्छ्वसन् ॥ २५ ॥
  भुञ्जानो जृम्भमाणश्च शयानो विसृजत् रुजन् ।
  क्षुवन्नम्राङ्गन्नमंश्च तिष्ठन् कुर्वन् स्पृशन्नपि ॥ २६ ॥
  सर्वेषु व्यवहारेषु मम नामपरो भवेत् ।
  वसनं वासनं भूषामुष्णीषं कंचुकं तथा ॥ २७ ॥
  उत्तरीयं चाङ्गुलीयं मन्नामाङ्कितमुद्वहेत् ।
  पत्नीः पुत्रांश्च पुत्रीश्च तथा दासजनं निजम् ॥ २८ ॥
  मन्नामाङ्कितदासाख्यान् कुर्यात् प्राकारकादिषु ।
  नाम गायेन्नाम रटेन्नामैव भृशमाश्रयेत् ॥ २९ ॥
  ब्रह्मयज्ञादिकालेषु नामैवाध्ययनं चरेत् ।
  अनुध्यानं प्रकुर्वीत नामस्वाध्यायमाचरेत् ॥ ३० ॥
  पातकं हरते विष्णोर्नाम दैत्यवधाङ्कितम् ।
  १मुक्तिं ददाति गोविन्दो मुकुन्दादिस्वभावतः ॥ ३१ ॥
  आयुधैरङ्कितं नाम ददात्यभयमेव च ।
  आनन्द वर्धयेन्नाम ह्यवतारक्रियाङ्कितम्१ ॥ ३२ ॥
  १. १ बड़ौदा ।

• ३०७ -
  श्रीनामाङ्कितमन्नाम मत्स्वरूपं ददाति च ।
  तत्रापि सहजानन्दासम्बद्धं मम नाम यत् ।
  तत्सुगोप्यतमं साक्षात्प्रेमसायुज्यदायकम् ॥ ३३ ॥
  अन्यत्कृष्णमुकुन्दादिनाममाहात्म्यं वर्त्तते ।
  रामनामस्वरूपं तु मयापि किमु वर्ण्यताम् ॥ ३४ ॥
  न चत्वारोऽपि वै वेदाः समन्त्राः सप्तकोटयः ।
  न यज्ञा अश्वमेधाद्यास्तीर्थानां चापि कोटयः ॥ ३५ ॥
  न मेरुतुल्यदानानि न योगाश्च तपांसि च ।
  रामेति नाममात्रस्य तुलां यान्ति महामने ॥ ३६ ॥
  इति श्रीमदादिरामायणे ब्रह्मभुशुण्डसंवादे उत्तरखण्डे श्रीरामात्रेयसंवादे
  आत्रेयबोधितश्रीरामनामाहात्म्यगीतायां चतुर्दशोऽध्यायः ॥ १४ ॥
  🟌
  पञ्चदशोऽध्यायः
  श्रीराम उवाच
  उपचारैर्बहुविधैर्मां यजेत विधानतः ।
  एककालं द्विकालं वा त्रिकालं वा विशेषतः ॥ १ ॥
  प्रातर्गुरुपदं ध्यात्वा ध्यात्वा हृत्कमले च माम् ।
  देहकृत्यं विनिर्वर्त्य मन्त्रस्नानं समाचरेत् ॥ २ ॥
  गृहीत्वा मूलमन्त्रेण मृदम

• ३०८ -

गृहीत्वा देवसलिलं यागभूमिमथाविशेत् ।
धौताङ्घ्रिपाणिराचम्य सामान्यार्घं विधाय च ॥ ८ ॥
गन्धपुष्पोदकैः सर्वैः पूजयेद्द्वारदेवताः ।
सिंहासनं समापूज्य पात्राणि स्थापयेत्सुधीः ॥ ९ ॥
पाद्यार्घ्याचमनादीनि नैवेद्यान्तानि च क्रमात् ।
देवमावाह्य विधिवत् पूजयेत् सुसमाहितः ॥ १० ॥
आवाहनं स्थापनं च संनिधापनमेव च ।
संनिरोधनमप्युक्तं सकलीकरणं तथा ॥ ११ ॥
अवगुण्ठनमप्युक्तममृतीकरणं तथा ।
आप्यायनं च परमीकरणं जलबिन्दुभिः ॥ १२ ॥
गन्धं पुष्पं तथा धूपं नैवेद्यारातिके तथा ।
आचमनं ततो दत्त्वा वैजयन्तीं समर्पयेत् ॥ १३ ॥
तुलस्याः सुदलैर्माला पञ्चवर्णप्रसूनकैः ।
ग्रथिता पादपद्मान्ता वैजयन्ती निगद्यते ॥ १४ ॥
भूषयेच्चैव भूषाभिर्मूर्तिप्रतिकृतौ पुनः ।
शालग्रामशिलाया मे पूजनं नित्यमुत्तमम् ॥ १५ ॥
ततोऽप्युत्तमकं यन्त्रे परिवारगणान्विते ।
यन्त्रादप्युत्तमं मूर्तौ स्थापितायां विधानतः ॥ १६ ॥
अचलायां महामूर्तौ तत्रा १प्युत्तमपक्षता ।
रङ्गनाथे वेकटै च श्रीमद्विठ्ठलवल्लभे ॥ १७ ॥
जगन्नाथे बदर्यां च दिव्यपूजाफलं भवेत् ।
अन्यासु चापि दिव्यासु प्रतिमासु विशेषतः ॥ १८ ॥
काले काले यजेद्भूरिसंविदाभिरुदारधीः ।
वसन्ते पूजयेन्नित्यं पुष्पैर्दमनकोद्भवैः ॥ १९ ॥
रसालपल्लवैर्लग्नमञ्जरीकैः प्रपूजयेत् ।
चम्पकैर्वकुलैश्चापि माधुरीलतिकोद्भवैः ॥ २० ॥
अन्यैश्च विविधैः पुष्पैः कुसुमाकरसम्भवैः ।
अतिमुक्तैर्मल्लिपुष्पैर्ह्रस्वशाखासिकोद्भवैः ॥ २१ ॥
ग्रीष्मे चन्दनलेपैश्च तथैव व्यजनानिलैः ।
शीतोदकैश्च नैवेद्यैरेलाकपूर्रगन्धिभिः ॥ २२ ॥
वैशाखस्य सिते पक्षे तृतीया या भवेद्दिवा ।
तस्यां चन्दनयात्रायां चन्दनैर्मा विलेपयेत् ॥ २३ ॥

१. नास्ति–बड़ौ० ।

• ३०१ -
  चैत्रे च दोलयेद्भूरि दक्षिणाभिमुखं हि माम् ।
  तं ये पश्यन्ति मनुजास्तेषां न पुनरुद्भवः ॥ २४ ॥
  रसालमञ्जरीपत्रपुष्पाच्छादितदोलके ।
  आरूढं मां न पश्यन्ति किं ते धन्या नरा भुवि ॥ २५ ॥
  ज्येष्ठाभिषेकं कुर्वीतं ज्येष्ठपूर्णादिने पुनः ।
  सुवर्णं घर्ममित्याद्यैर्यजुःपुरुषसूक्तकैः ॥ २६ ॥
  ब्राह्मणान् वैष्णवान् भक्तांश्चन्दनादिभिरर्चयेत् ।
  ततो रथोत्सवः कार्यों रथारूढे हरौमयि ॥ २७ ॥
  रथारूढं च ये भक्ताः पश्यन्ति श्रद्धया युताः ।
  न तेषां जायते जन्म संसारे दुःखसागरे ॥ २८ ॥
  ततः श्रावणके मासि नद्यां हिन्दोलयेच्च माम् ।
  हरितावनिभागेषु निकुञ्जेषु च कालतः ॥ २९ ॥
  हरितत्वं प्रयातेषु स्थापयेत् प्रियया सह ।
  नीलापराजितापुष्पै

• ३१० -
  पीतवासकपुष्पैश्च दिव्यहारं प्रकल्पयेत् ।
  भक्त्या निवेदयेन्मह्यं हेममालार्पणादिकम् ॥ ४० ॥
  हरिप्रबोधिनीं यावत्कुर्याद्दीपगणार्पणम् ।
  दीपमालाविशेषेण पूरयेन्मम मन्दिरे ॥ ४१ ॥
  तुलसीसविधे चैव गवां गोष्ठे द्विजन्मनाम् ।
  अन्नकूटोत्सवे चापि पूजयेन्मम गोकुलम् ।
  सौगन्धाद्रिं च रत्नाद्रिमन्नकूटैः प्रपूरयेत् ॥ ४२ ॥
  मद्गतो गवां क्रीडा चान्नकूटं मद्गतः ।
  मद्गतो दीपमाला हन्ति पापं त्रिजन्मजम् ॥ ४३ ॥
  पञ्चभीष्मव्रतं कुर्याद्यावत्पूर्णादिनावधि ।
  कार्तिकादधिकं पुण्यं मार्गशीर्षे निरूपितम् ॥ ४४ ॥
  यत्र मां गोपिकाः प्रापुर्वरत्वेनात्य भीप्सितम् ।
  हेमन्ते प्रोज्ज्वलाङ्गारहसन्तीर्मम मन्दिरे ॥ ४५ ॥
  स्थापयेद् दिव्यधूपेन धूपिताश्च सुगन्धिताः ।
  तूलवस्त्रपरीधानं सेव्येन्मां श्रिया सह ॥ ४६ ॥
  एवमात्मानुरागेण सेवते मां सदैव यः ।
  स याति मम सायुज्यमात्मारामो न संशयः ॥ ४७ ॥
  एवं यः सततं भक्तो देशकालानुसारतः ।
  सेवते मां स्वशक्त्या च स मे प्रियतमः सदा ॥ ४८ ॥
  इति श्रीमदादिरामायणे ब्रह्मभुशुण्डसंवादे उत्तरखण्डे श्रीरामात्रेयसंवादे
  श्रात्रेयबोधितश्रीरामगीतायां पञ्चदशोऽध्यायः ॥ १५ ॥
  ✤
  षोडशोऽध्यायः
  श्रीराम उवाच
  बाह्ययागेष्वशक्तश्चेदान्तरं यजनं चरेत् ।
  सहस्रदलमध्यस्थं दिव्यं ज्योतिः परं पदम् ॥ १ ॥
  हृत्पङ्कजे समानीय भावयेत्साधकोत्तमः ।
  श्यामं पीताम्बरं देवं पुण्डरीकाक्षमच्युतम् ॥ २ ॥

or 'मानसं कर्म'?
It says: "मानसंकर्म"! Anusvara is on 'सं', directly followed by 'कर्म': "मानसंकर्म".

Line 25:
ब्रह्माण्डगोलकं भित्त्वा दृढज्ञानासिना नरः ।

Line 26:
एकं प्रपूरयेत् क्षीरैरन्यं भूरिसिताभरैः ॥ १५ ॥

Line 27:
आहवनीयेन सम्पाच्य पायसं दिव्यतण्डुलैः ।

Line 28:
एकीकृत्य सिताभारान् विभवे मह्यमर्पयेत् ॥ १६ ॥

Line 29:
एवं मानससेवामु सौकर्यं भूरितापि च ।
Wait! "मानससेवामु"?
Look at the letter:
म ा न स स े व ा सु
It is 'सु'! "मानससेवासु"!
Yes, 'सु' (locative plural of मानससेवा: मानससेवासु).

Line 30:
तस्मात्को नाम न नरो मानसं कर्तुमर्हति ॥ १७ ॥

Line 31:
मानसे सुलभा दिव्या गन्धपुष्पादिसम्पदः ।

Line 32:
मानसे सुलभो देवः सच्चिदानन्दविग्रहः ॥ १८ ॥

Let's double