आपस्तम्ब धर्मसूत्र (महर्षि आपस्तम्ब - हरदत्त टीका एवं हिन्दी अनुवाद)

अभिनिर्मुक्तादिप्रायश्चित्तम्] उज्ज्वलोपेते द्वितीयः प्रश्नः। २२७
अभिनिर्मुक्ताभ्युदितकुनखिश्यावदग्रदिधिषुदिधिषू-
पतिपर्याहितपरीष्टपरिवित्तपरिविन्नपरिवि-
विदानेषु चोत्तरोत्तरस्मिन्नशुचिकरनिर्वे-
षो गरीयान् गरीयान् ॥ २२ ॥
आद्यौ द्वौ गतौ। कुनखी कृष्णनखः। श्यावा दन्ता यस्य स श्यावदन्
विवर्णदन्तः। '(१)विभाषा श्यावारोकाभ्यामि' ति दन्नादेशः। तस्य न
लोपश्चान्दसः। ज्येष्ठायामनूढायां पूर्वं कनीयस्या वोढा अग्रदिधिषुः।
पश्चादितरस्या वोढा दिधिषूपतिः। ज्येष्ठे अकृताधाने कृताधानः कनिष्ठः
पर्याधाता। ज्येष्ठः पर्याहितः। ज्येष्ठे अकृतसोमयागे कृतसोमयागः कनिष्ठः
परीयष्टा। ज्येष्ठः परीष्टः। अकृतविवाहे ज्येष्ठे कृतविवाहः कनिष्ठः (२)परि-
वेत्तेति प्रसिद्धः। ज्येष्ठः (३)परिवित्तः। (४)ज्येष्ठस्य भार्यामुपयच्छमानः
परिविन्नः। यस्मिन्नगृहीतभागे वा कनिष्ठो भागं गृह्णाति स ज्येष्ठः परिविन्नः।
कनिष्ठः परिविविदानः। चकारः पर्याधातृप्रभृतीनां समुच्चयार्थः। एतेष्व-
भिनिर्मुक्तादिषु यो य उत्तरस्तस्मिंस्तस्मिन्द्वादशमासादिरशुचिकर-
निर्वेषो यः पूर्वमुक्तः तत्र तत्र गरीयान् भवति। पूर्वत्र पूर्वत्र लघी
यान्। अभिनिर्मुक्ताभ्युदितयोरनन्तरोक्तं प्रायश्चित्तद्वयमपि विक-
ल्पेन भवति ॥ २२ ॥
तच्च लिङ्गं चरित्वोद्धार्यमित्येके ॥ २३ ॥
यस्मिन् कौर्नख्यादिके लिङ्गे यत् प्रायश्चित्तमुक्तं तच्चरित्वा तत् कौर्नख्या-
दिकं लिङ्गमुद्धरेदित्येके मन्यन्ते। अन्यत्राऽहिताग्निभ्य इति स्मृत्यन्तरम् ॥
इत्यापस्तम्बधर्मसूत्रे द्वितीयप्रश्ने द्वादशी कण्डिका ॥१२॥
इति चापस्तम्बधर्मसूत्रवृत्तौ हरदत्तमिश्रविरचितायामुज्ज्वलायां
द्वितीयप्रश्ने पञ्चमः पटलः ॥ ५ ॥
१. पा.सू.५.४ ११८. २. परिवित्त इति प्रसिद्धः इति.ख.ङ.च पुस्तकेष्वपपाठः।
३. परिवित्ति इति ख च. पुस्तकयो. पाठः। अत्र बोधायनधर्मसूत्रव्याख्या
२. १. ३. द्रष्टव्या।
४. ज्येष्ठे चागृहीतभागे कनिष्ठो भागं गृह्णाति स परिविविदानः। परिविन्न इतरः।
इत्येव पाठो घ. पुस्तके।

अथ षष्ठः पटलः ॥
सवर्णापूर्वशास्त्रविहितायां यथर्तु गच्छतः
पुत्रास्तेषां कर्माभिस्सम्बन्धः ॥ १ ॥
सवर्णा चाऽसावपूर्वा च शास्त्रविहिता चेति कर्मधारयः । सवर्णा
सजातीया, ब्राह्मणस्य ब्राह्मणीत्यादि । अपूर्वा । अनन्यपूर्वा अन्यस्मा
अदत्ता, न विद्यते पूर्वः पतिरस्या इति । शास्त्रविहिता शास्त्रोक्तेन विवा-
हसंस्कारेण संस्कृता ‘सगोत्राय दुहितरं न प्रयच्छे ( २. ११. १५ )
दित्यादिशास्त्रानुगुणा वा । एवम्भूतायां भार्यायां यथर्तु गृह्योक्तेन
ऋतुगमनकल्पेन गच्छतो ये पुत्रा जायन्ते तेषां ‘स्वकर्म ब्राह्मणस्ये’
( २. १०. ४ ) त्यादिना पूर्वमुक्तैः कर्माभिस्सम्बन्धो भवति । ( गच्छथ इति
थकारोऽपपाठः ) ॥ १ ॥
दायेन चाऽव्यतिक्रमश्चोभयोः ॥ २ ॥
उभयोर्मातापित्रोर्दायेन च तेषां सम्बन्धो भवति अव्यतिक्रमश्च । च
इति चेदर्थे अव्यतिक्रमश्चेत्, यदि ते मातरं पितरं च न व्यतिक्रमे-
युः । व्यतिक्रमे तु दायहानिरिति ।
अपर आह—‘उभयोरपि दायेन तेषां व्यतिक्रमो न कर्तव्यः ।
अवश्यं देयो दायस्तेभ्य इति ॥ २ ॥
पूर्ववत्यामसंस्कृतायां वर्णान्तरे च मैथुने दोषः ॥ ३॥
अन्येन पाणिग्रहणेन तद्वती पूर्ववती । असंस्कृता विवाहसंस्कारर-
हिता । वर्णान्तरं ब्राह्मणादेः क्षत्रियादिः । तेषु पूर्ववत्यादिषु मैथुने सति
दोषो भवति । कस्य ? तयोरेव मिथुनीभवतोः ॥ ३ ॥
तत्राऽपि दोषवान् पुत्र एव ॥ ४ ॥
तत्रेति सप्तम्यास्त्रल्(१) ‘इतराभ्योऽपि दृश्यन्त’ इति। ताभ्यामुमा-
भ्यामपि पुत्र एवाऽतिशयेन दोषवान् । तत्र पूर्ववत्यामुत्पन्नौ कुण्डगोलकौ
(२)‘पत्यौ जीवति कुण्डस्स्यान्मृते भर्तरि गोलक’ इति ।
असंस्कृतायामुत्पन्नस्य नामान्तरं नास्ति । किं तु दुष्टत्वमेव ।
( ) कुण्डलान्तर्गतो भागो नास्ति घ. ङ. पुस्तकयोः ।
१. पा. सू. ५. ३. १४. २. म. स्मृ. ३. १७४.

वर्णान्तरे तु जात्यन्तरम् । तत्र गौतमः-
(१)'अनुलोमा. पुनरनन्तरैकान्तरद्व्यन्तरासु जातास्सवर्ाम्बष्ठोग्र
निषाद्दौष्यन्तपारशवाः । प्रतिलोमास्तु सूतमागधायोगवक्षत्तृवैदेहक-
चण्डाला' इति । एवकारो दुहितृनिवृत्त्यर्थः । तथा च वसिष्ठः-
(२) 'पतितेनोत्पादितः पतितो भवत्यन्यत्र स्त्रियास्सा हि परगा
मिनी तामरिक्थामुपेयादिति । (३)'स्त्रीरत्नं दुष्कुलादपी'ति मनुः ॥ ४ ॥
पुत्रेभ्यो दायभागं वक्ष्यन् अन्यस्य भार्यायामन्येनोत्पादितः किमु
त्पादयितुः ? अहोस्वित् क्षेत्रिण इति विचारे निर्णयमाह-
उत्पादितुः पुत्र इति हि ब्राह्मणम् ॥ ५ ॥
न केवल ब्राह्मणमेव । वैदिकगाथा अप्यत्रोदाहरन्तीत्याह-
अथाप्युदाहरन्ति-
इदानीमेवाहं (४)जनकः स्त्रीणामीर्ष्यामि नो पुरा ।
यदा यमस्य सादने जनयितुः पुत्रमब्रुवन् ।
रेतोधाः पुत्रं नयति परेत्य यमसादने ।
तस्माद्भार्यां रक्षन्ति बिभ्यन्तः पररेतसः ।
अप्रमत्ता रक्षथ तन्तुमेतं
मा वः क्षेत्रे परबीजानि वाप्सुः ।
जनयितुः पुत्रो भवति साम्पराये
मोघं वेत्ता कुरुते तन्तुमेतमिति ॥ ६ ॥
जनयितुः पुत्रः क्षेत्रिणो वेति विवादे पराजितस्य क्षेत्रिणो वचनम्
एतावन्त कालमहं जनको मन्यमानः इदानीमेव स्त्रीणामीर्ष्यामि परपुरुषसंसर्गे
न सहे । कदा इदानीम् ? यदा यमस्य सादने पितृलोके जनयितुः पुत्रो भवति
पुत्रकृत्यं परलोकगतस्य जनयितुरेव न क्षेत्रिण इत्यब्रुवन् धर्मज्ञाः । उक्त
एवार्थः किञ्चिद्विशेषेणोच्यते-रेतोधा बीजप्रदः पुत्र नयति पुत्रदत्तं पिण्डा-
दिकमात्मानं नयति प्रापयति । परेत्य मृत्वा । यमसादने यमलोके । तस्मा-
त्कारणात् भार्यां रक्षन्ति पररेतसो बिभ्यन्तः । बिभ्यतः छान्दसो नुम् ।
अतो यूयमप्यप्रमत्ता अवहिता भूत्वा एत तन्तुं प्रजासन्तान रक्षथ । लोडर्थे
१. गौ. ध. ४ १६-१७ २. व ध. १३. ६. मुद्रितव.ध. कोशेषु पाठभेदो दृश्यते।
३. म स्मृ. २. २३८
४ 'जनक' इति सम्बुद्ध्यन्ततया पठित बौ. ध २. २. ३४-३६

२३० आपस्तम्बधर्मसूत्रे [ (प्र.६.) क. १३.
लट् । रक्षेतेत्यर्थः । किमर्थम् ? वः युष्माकम् क्षेत्रे परबीजानि पररेतांसि
मा वाप्सुः । व्यत्ययेनाऽयं कर्मणि कर्तृप्रत्ययः । मा वाप्सत उप्तानि मा
भूवन् । मोप्येरन् । कथमिति ? (अपर आह-परशब्दाज्जसो लुक । परे
पुरुषाः वः क्षेत्रे बीजानि मा वाप्सुरिति ।) यस्मात् साम्पराये परलोके जनयि
तुरेव पुत्रफलं भवति वेत्ता (१)परिणेता क्षेत्री तु एतत्तन्तुं मोघं निष्प्रयोजनं
कुरुते आत्मसात्करोति। इतिशब्दो गाथासमाप्तौ। एतच्च क्षेत्रिणोऽनुज्ञा-
मन्तरेण पुत्रोत्पादनविषयम् । यदा तु क्षेत्री वन्ध्यो रुग्णो वा प्रार्थयते
मम क्षेत्रे पुत्रमुत्पादयेति, यदा वा सन्तानक्षये विधवा नियुज्यते यथा
विचित्रवीर्यस्य क्षेत्रे सत्यवतीं व्यासेन । तदुत्पन्नः पुत्र उभयोरपि
पुत्रो भवति-बीजिनः क्षेत्रिणश्च । द्व्यामुष्यायणश्च स भवति । तथाचा-
चार्य एवाह-
(२) 'यदि द्विपिता स्यादेकैकस्मिन् पिण्डे द्वौ द्वावुपलक्षये'दिति ।
याज्ञवल्क्योऽप्याह-
(३) 'अपुत्रेण परक्षेत्रे नियोगोत्पादितः सुतः ।
उभयोरप्यसौ रिक्थी पिण्डदाता च धर्मतः ॥' इति ।
नारदोऽपि-
(४)द्व्यामुष्यायणको दद्याद्द्वाभ्यां पिण्डोदके पृथक् ।
रिक्थादर्थं समादद्याद्बीजक्षेत्रवतोस्तथा ॥' इति ॥ ६ ॥
यदि पूर्ववत्यादिषु मैथुने दोषः, कथं तर्हि (५) उचथ्यभारद्वाजौ व्य
त्यस्य भार्ये जग्मतुः(६) वसिष्ठश्चण्डालीमक्षमालाम् । (७)प्रजापतिश्च
स्वां दुहितरम् । तत्राऽऽह-
दृष्टो धर्मव्यतिक्रमस्साहसं च पूर्वेषाम् ॥ ७ ॥
सत्यं दृष्टोऽयमाचारः पूर्वेषाम् । स तु धर्मव्यतिक्रमः, न धर्मः, गृह्य
माणकारणत्वात् । न चैतावदेव, साहसं च पूर्वेषां दृष्टम् । यथा (८) जामद
ग्न्थेन रामेण पितृवचनादविचारण मातुश्चिरश्छिन्नम् ॥ ७ ॥
( ) एतत्कुण्डान्तर्गतोभागः ख च पुस्तकयोरेवास्ति । तत्र 'कथमिति' इति नास्ति।
१. 'भार्याया लब्धा' इति ख. च. पु. २. आप श्रौ १. ९. ७.
३. या. स्मृ. २. १३०. ४. नार स्मृ १३. ४३. ५. महाभारते द्रष्टव्यम् ।
६. म. स्मृ. ९. २३. महाभा. व. १३२. च द्रष्टव्यम् । अरुन्धत्या एवाक्षमालेति
नामान्तरम् ।
७. ता. ब्रा. ८. २. १०. द्रष्टव्यम् । ८. कथेयं महाभा. वन ११६ अ. द्रष्टव्या. ।

पुत्र दानादिनिषेधः ] उज्ज्वलोपेते द्वितीयः प्रश्नः । २३१
किमिदानीं तेषामपि दोषः ? नेत्याह--
(१)तेषां तेजोविशेषेण प्रत्यवायो न विद्यते ॥ ८ ॥
तादृशं हि तेषां तेजः यदेवंविधैरपि पाप्मभिर्न प्रत्यवयन्ति ।
(२) 'तद्यथेषीकातूलमग्नौ प्रोतं प्रदूयेत एवं हाऽस्य पाप्मानः प्रहूयन्ते
इति (३)श्रुतेः ॥ ८ ॥
न चैतावता ऽर्वाचीनानामपि तथा प्रसङ्ग इत्याह-
तदन्वीक्ष्य प्रयुञ्जानस्सीदत्यवरः ॥ ९ ॥
तदिति(४) नपुंसकमनपुंसकेने'त्येकशेष एकवद्भावश्च । तं व्यति-
क्रमं तच्च साहसमन्वीक्ष्य दृष्ट्वा स्वयमपि तथा प्रयुञ्जानोऽवर इदानीं-
न्तनः सीदति प्रत्यवैति । न ह्यग्निः सर्वं दहतीत्यस्माकमपि तथा श-
क्तिरिति ॥ ९ ॥
पुत्रप्रसङ्गेनाऽऽह-
दानं क्रयधर्मश्चाऽपत्यस्य न विद्यते ॥ १० ॥
दानग्रहणेन विक्रयोऽपि गृह्यते, त्यागसामान्यात् । क्रयधर्म इति
च प्रतिग्रहस्याऽपि ग्रहणम् । धर्मग्रहणात् स्वीकारसामान्याच्च । अप
त्यस्य दानप्रतिग्रहक्रयविक्रया न कर्तव्याः । द्वादशविधेषु पुत्रेषु दत्त
क्रीतयोरपि पुत्रयोर्मन्वादिभिः पठितत्वान्नाऽयं सामान्येन प्रतिषेधः ।
किं तर्हि ? ज्येष्ठपुत्रविषयः, एकपुत्रविषयः, स्त्रीविषयो वा । तथा
च वसिष्ठः-
(५)न ज्येष्ठं पुत्रं दद्यात्प्रतिगृह्णीयाद्वा । न त्वेकं पुत्रं दद्यात् प्रतिगृह्णी-
याद्वा स हि सन्तानाय पूर्वेषाम् । न स्त्री पुत्रं दद्यात् प्रातगृह्णीयाद्वा
अन्यत्राऽनुज्ञानाद्भर्तुः । पुत्रं प्रतिग्रहीष्यन् बन्धूनाहूय राज्ञे निवेद्य निवे
शनस्य मध्ये अग्निमुपसमाधाय सम्परिस्तीर्य व्याहृतीभिर्हुत्वाऽदूर
बान्धवं सन्निकृष्टमेव प्रतिगृह्णीया' दिति । विश्वजिति च सर्वस्वदाने
गवादिवदपत्यं न देयमिति । विक्रयस्तु सर्वत्र निषिद्ध । तत्र उपपात
१. इदमग्रिमं सूत्रं पद्यात्मना निबद्ध तन्त्रवार्तिके ।
२. छान्दो. ५. २४. ३. 'छान्दोग्ये श्रूयते' इत्याधिक ख. च. पु
४. पा. सू १. २. ६९. ५. व. ध. १५. ३-६.

२३२ आपस्तम्बधर्मसूत्रे [ (प.६) क. १३.
केषु याज्ञवल्क्य आह-
(१)'नास्तिक्यं व्रतलोपश्च सुतानां चैव विक्रयः ।' इति ।
बह्वृचब्राह्मणेऽपि शुनश्शेपोपाख्याने दृश्यते-(२) स ज्येष्ठं पुत्रं नि
गृह्णान उवाचे' त्यादि । पुत्रप्रकरणे अपत्यशब्दोपादानमपि ज्येष्ठपुत्र-
विषयत्वस्य लिङ्गम् । न पतन्त्यनेनेत्यपत्यमिति ।
(३) ऋणमस्मिन् सन्नयत्यमृतत्वं च गच्छति ।
पिता पुत्रस्य जातस्य पश्येच्चेज्जीवतो मुखम् ॥' इति ॥१०॥
विवाहे दुहितृमते दानं काम्यं धर्मार्थं श्रूयते तस्माद्दु-
हितृमतेऽतिरथं शतं देयं तन्मिथुयाकुर्यादिति तस्यां
क्रयशब्दस्संस्तुतिमात्रं धर्माद्धि सम्बन्धः ॥११॥
आर्षे विवाहे दुहितृमते दान कंचिदङ्गं श्रूयते । तस्माद्दुहितृमते रथेनाधिकं
गवां शतं देयम् । तच्च दुहितृमान् मिथुया कुर्यात् । मिथ्या कुर्यात् । (४) मा
देवानां मिथुयाऽकर्माभगधेय" मिति दृश्यते । मिथुया कुर्यादिति कोऽर्थः
वरायैव पुनर्दद्यादिति । तद्दानं काम्यं कामनानिमित्तम् । 'यथा युक्तो विवा
हस्तथायुक्ता प्रजा भवतीति (२.१०.४) ऋषितुल्याः पुत्रा यथा स्युरिति
ततश्च धर्मार्थं न प्रजार्थम्, विक्रयार्थम् । यस्तु तस्यां विवाहक्रियायां
क्रयशब्दः कचित् स्मृतौ दृश्यते, स संस्तुतिमात्रम् द्रव्यप्रसादसाम्यात् । न
मुख्यक्रयत्वप्रतिपादनार्थम् । कुतः ? हि यस्मात् धर्मादेव हेतोः सम्बन्धो
दम्पत्योरिति । आर्षे दुहितृमते मिथुनौ गावौ देयावित्यत्राप्येष एव
न्यायः ।
अत्र मनुः-
(५)'यासां नाऽऽददते शुल्कं ज्ञातयो न स विक्रयः ।
अर्हणं तत्कुमारीणा मानृशंस्यं च केवलम् ॥' इति ।
एतच्च सर्वं 'दानं क्रयधर्मश्चाऽपत्यस्य न विद्यत' इत्यस्य व्यभिचार-
निवृत्त्यर्थं कर्तव्यमित्युक्तम् ॥ ११ ॥
अथ दायविभागः -
एकधनेन ज्येष्ठं तोषयित्वा ॥ १२ ॥
इत्यापस्तम्बधर्मसूत्रे द्वितीयप्रश्ने त्रयोदशी कण्डिका ॥ १३ ॥
१. या. स्मृ. प्रा. २३६. २. ऐ. ब्रा. ७. ३. १५.
३. ऐ. ब्रा. पं. ७. ४. तै. सं. १. ३. ९. ५. म स्मृ. ३. ५४.

दायभागः ] उज्ज्वलोपेते द्वितीयः प्रश्नः । २३३
अथ दायविभागः—
जीवन् पुत्रेभ्यो दायं विभजेत् समं क्लीबमु-
न्मत्तं पतितं च परिहाप्य ॥ १ ॥
एकेन प्रधानेन केनचिद्धनेन गवादिना ज्येष्ठं पुत्रं तोषयित्वा तृप्तं कृत्वा-
जीवन्नेव पुत्रेभ्यो दायं विभजेत् । सममात्मना परस्परं च तेषाम् ।
सामान्याभिधानात् क्रमागतं स्वयमार्जितं च क्लीबादीन् वर्जयित्वा । क्ली-
बादिग्रहणं जात्यन्धादीनामप्युपलक्षणम् । तथाह मनुः—
(१)‘अनंशौ क्लीबपतितौ जात्यन्धबधिरौ तथा ।
उन्मत्तजडमूकाश्च ये च केचिन्नििरिन्द्रियाः ॥’ इति ।
अन्धादीनां पुत्रसद्भावे तेऽप्यंशहराः । एवमुन्मत्तपतितौ (२) निवृत्ते
निमित्ते क्लीबादयस्तु न भर्त्तव्याः । अत्र विभागकालः स्मृत्यन्तर-
वशाद्ग्राह्यः । तत्र नारदः—
(३)‘मातुर्निवृत्ते रजसि प्रत्तासु भगिनीषु च ।
निवृत्ते चापि रमणात्पितुर्यपरतस्पृहे ॥’ इति ।
यदा पुत्राणां पृथक्पृथक् धर्मानुष्ठाने शक्तिश्श्रद्धे भवतः सोऽपि काल ।
‘तस्माद्धर्म्या पृथक्क्रिये’ति(४) दर्शनादिति । ‘जीवन्नि’तिवचन जीव-
श्चेवाऽवश्य पुत्रान् विभजेत् एष धर्म इति प्रतिपादनाय । अन्यथा तद-
नर्थकम् । अजीवतोऽप्रसङ्गात् । स्मृत्यन्तरेषु स्वयमार्जिते पितुरिच्छया
विषमविभागो दर्शितः। न स धर्म्य इत्याचार्यस्य पक्षः । भार्याया अ-
प्यंशो न दर्शितः । आत्मन एवांशस्तस्या अपीति मन्यते । वक्ष्यति च
‘जायापत्योर्न विभागो विद्यते’ (२. १४. १६) इति ।
केचित्तु पितुर्द्वावंशावित्याहुः । ‘द्वावंशौ प्रतिपद्येत विभजन्नात्मनः
पिते’ ति दर्शनात् । अयमप्याचार्यस्य पक्षो न भवति । यथा पुत्राणा-
मेकैक एवांशस्तसभार्याणां तथा पितुरपीति । यद्वा पुत्राणामेवांशसाम्यं
आत्मनस्त्वधिक्येऽपि न दोषः ।
तत्र हारीतः—
‘पिता ह्याग्रयणः पुत्रा इतरे ग्रहाः यद्याग्रयणः स्कन्देदुपदस्येद्रा
१. ‘अनहौँ’ इति ड पु म. स्मृ. ९ २०१.
२. वृत्यनिमित्ते क्लीबादयस्तु न भर्त्तव्याः, इति ड. पु उन्मत्तपतितौ निवृत्तनि-
मित्तौ इति च. पु.
३. नार. स्मृ १३. ३. ४. म.स्मृ.९.१११. वचनात् इति. क.घ. पुस्तकयोः ।
आप० ध० ३०

२३४ आपस्तम्बधर्मसूत्रे [(प.६)क.१४.
इतरेभ्यो गृह्णीयादिति
विभागादूर्ध्वं पित्रोर्जीवनाभावे पुत्रभागेभ्यो ग्राह्यमित्युक्तं भवति ।
इति जीवद्विभागः ॥ १ ॥
अथ मृते कुटुम्बिनि तद्धनस्य गतिमाह-
पुत्राभावे यः प्रत्यासन्नः सपिण्डः ॥ २ ॥
'पुत्राभावे' इति वचनात् सत्सु पुत्रेषु त एव गृह्णीयुरविशेषात्स-
मम् । तत्र नारदीये विशेषः-
(१)'यच्छिष्टं प्रीतिदायेभ्यो दत्त्वर्णं पैतृकं च यत् ।
भ्रातृभिस्तद्विभक्तव्यमृणी स्यादन्यथा पिता ॥' इति ॥
कात्यायनस्तु-
(२)'भ्रात्रा पितृव्यमातृभ्यां कुटुम्बार्थमृणं कृतम् ।
विभागकाले देयं तद्रिक्थिभिस्सर्वमेव तु ॥ इति ॥
अत्र याज्ञवल्क्यः--
(३)'पितुरूर्ध्वं विभजतां माताऽप्यंशं समं हरे' दिति ।
तदत्र नोक्तं पुत्रैरेव सह वृत्तिरस्या इति ।
तथा च मनुः-
(४)'पिता रक्षति कौमारे भर्ता रक्षति यौवने ।
पुत्रस्तु स्थविरीभावे न स्त्री स्वातन्त्र्यमर्हति ॥' इति ।
एवं मातुरप्यभावे तद्धनं भर्तृकुललब्धं स्वयमर्जितं च तत्पुत्रा अ
प्रत्ताश्च दुहितरस्समं गृह्णीयुः ।
(५)स्त्रीधनं तदपत्यानां दुहिता च तदंशिनी ।
अप्रत्ता चेत्सम्मूढा तु लभते (६)मानमात्रकम् ॥इति बृहस्पतिः।
पितृकुललब्धं चाऽप्रत्ता एव दुहितरः ।
(७)मातुस्तु यौतकं यत्स्यात् कुमारीभाग एव सः ।' इति मनुः ।
अथाऽप्रत्ता दुहितरः पुत्राश्च जननी तदा ।
(८)जनन्यां संस्थितायां तु समं सर्वे सहोदराः ॥
भजेरन्मातृकं रिक्थं भगिन्यश्च सनाभयः । इति मानवमेव ।
१ ना. स्मृ. १३ ३२. २ कात्यायनीयस्मृतौ नास्ति.
३. या स्मृ २.१२३. ४. म.स्मृ ९. ३. बौ. ध. २. २. ४६.
५. मुद्रितबृहस्पतिस्मृतौ नेदं वचनमुपलभ्यते । परन्तु 'जनन्यां संस्थितायां' ( ९
१९२.) इतिश्लोकव्याख्यानावसरे कुल्लूकभट्टेनेदं वचन बृहस्पतिवचनत्वेनैवोदाहृतम् ।
६. सा न मातृकम् , इति ड. पु ७. म. स्मृ. ९. १३१ ८. म. स्मृ. ९. १९२.

दायविभागः ] उज्ज्वलोपेते द्वितीयः प्रश्नः । २३५
अत्र व्यासः—
(१)‘असंस्कृतास्तु ये तत्र पैतृकादेव ते धनात् ।
संस्कार्या भ्रातृभिर्ज्येष्ठैः कन्यकाश्च यथाविधि ॥’ इति ।
अत्र क्रमविवाहे बृहस्पतिः—
(२)‘ब्रह्मक्षत्रियविट्शूद्रा विप्रोत्पन्नास्त्वनुक्रमात् ।
चतुस्त्रिद्व्येकभागेन भजेयुस्ते यथाक्रमम् ॥
क्षत्रजास्त्रिद्व्येकभागा विड्जौ तु द्व्येकभागिनौ ।’ इति ।
मानवे च स्पष्टमुक्तम्—
(३)‘सर्वे वा रिक्थजात तद्दशधा प्रविभज्य तु ।
धर्म्यं विभागं कुर्वीत विधिनाऽनेन धर्मवित् ॥
चतुरोऽंशान् हरेद्विप्रः त्रीनंशाञ् क्षत्रियासुतः ।
वैश्यापुत्रो हरेद्द्व्यंशमंशं शूद्रासुतो हरेत् ॥ इति ।
यस्य तु ब्राह्मणी वन्ध्या मृता वा तत्र क्षत्रियादिसुतास्त्रिद्व्येकभा-
गाः । यस्य त्वेकस्यामेव पुत्रस्स सर्वे हरेत् शूद्रापुत्रवर्जम् ।
यथाह देवलः—
(४)आनुलोम्येकपुत्रस्तु पितुस्सर्वस्वभागवेत् ।
निषाद एकपुत्रस्तु विप्रस्वस्य तृतीयभाक् ॥
द्वौ सपिण्डस्सकुल्यो वा स्वधादाता तु त हरेत्’ इति ।
निषादः पारशवः । क्षेत्रविषये बृहस्पतिः—
(५)न प्रतिग्रहभूर्देया क्षत्रियादिसुताय वै ।
यद्यप्यस्य पिता दद्यान्मृते विप्रासुतो हरेत् ॥
शूद्रां द्विजातिभिर्जातो न भूमेर्भागमर्हति ।
सजातावाप्नुयात्सर्वमिति धर्मो व्यवस्थितः ॥’ इति ॥
याज्ञवल्क्यः—
(६)जातो हि दास्यां शूद्रेण कामतोऽशहरो भवेत् ।
मृते पितरि कुर्युस्तं भ्रातरस्त्वर्धभागिनम् ॥’ इति ।
भार्याविषये विष्णुः—
(७)मातरः पुत्रभागानुसारतो भागहारिण्य’ इति । अत्र,
औरस. पुत्रिकाबीजक्षेत्रजौ पुत्रिकासुतः ।
१. २. ४. ५. ७. इमानि वचनानि मुद्रित तत्तद्ग्रन्थेषु नोपलभ्यन्ते ।
३. म स्मृ. ७. १५२. १५३. ६. या. स्मृ. २. १३३.

२३६ आपस्तम्बधर्मसूत्रे [(प.६.)क.१४.
पुनर्भवश्च कानीनस्सहोधो गूढसम्भवः ।
दत्तः क्रीतस्स्वयंदत्तः कृत्रिमश्चाऽपविद्धकः ।
यत्र क्वचोत्पादितश्च पुत्राख्या दश पञ्च च ।
अनेनैव क्रमेणैषां पूर्वाभावे परः परः ।
पिण्डदोंऽशहरश्चेति प्रायेण स्मृतिषु स्थिताः ।
औरसो धर्मपत्नीजः । 'सवर्णापूर्वशास्त्रविहिताया'मिति पूर्व
मुक्तः । गौतमः(१)-'पितोत्सृजेत्पुत्रिकामनपत्योऽग्निं प्रजापतिं चेष्ट्वास्म-
दर्थमपत्यमिति संवाद्ये'ति ।
बृहस्पतिः-
'एक एवौरसः पित्र्ये धने स्वामी प्रकीर्तितः ।
तत्तुल्या पुत्रिका प्रोक्ता भर्तव्यास्त्वपरे स्मृताः ॥' इति ।
मनुः-
(२)पुत्रिकायां कृतायां तु यदि पुत्रोऽनुजायते ।
समस्तत्र विभागः स्यात् ज्येष्ठता नास्ति हि स्त्रियाः ॥ इति ।
याज्ञवल्क्यः-
(३)अपुत्रेण परक्षेत्रे नियोगोत्पादितः सुतः ।
उभयोरप्यसौ रिक्थी पिण्डदाता च धर्मतः ॥ इति ।
अयमेक एवोत्पादयितुर्बीजजः, क्षेत्रजस्तु क्षेत्रिणः ।
बृहस्पतिः-
'पुत्रोऽथ पुत्रिकापुत्रस्स्वर्गप्राप्तिकरावुभौ ।
रिक्थे पिण्डाम्बुदाने च समौ सम्परिकीर्तितौ ॥' इति ।
काश्यपः-
'सप्त पौनर्भवाः कन्या वर्जनीयाः कुलाधमाः ।
वाचा दत्ता मनोदत्ता कृतकौतुकमङ्गला ॥
उदकं स्पर्शिता या च या च पाणिगृहीतिका ।
अग्निं परिगता या च पुनर्भूप्रसवा च या ' ॥
कात्यायनः-
क्लीबं विहाय पतितं या पुनर्लभते पतिम् ।
तस्यां पौनर्भवो जातः व्यक्तमुत्पादकस्य सः ॥ इति ।
मनुः-
(४)पितृवेश्मनि कन्या तु यं पुत्रं जनयेद्रहः ।
१. गौ. ध २८. १८ २. म. स्मृ. ९. १३४.
३. या. स्मृ. २. १२७. ४. म. स्मृ. ९. १७२.

द्वादश पुत्राः ] उज्ज्वलोपेते द्वितीयः प्रश्नः । २३७
तं कानीनं वदेन्नाम्ना वोढुः कन्यासमुद्भवः ॥' इति ।
नारदः--
(१)कानीनश्च सहोढश्च गूढायां यश्च जायते ।
तेषां वोढा पिता ज्ञेयस्ते च भागहराः पितुः ।' इति ॥
वसिष्ठः--
(२)'अप्रत्ता दुहिता यस्य पुत्रं विन्देत तुल्यतः ।
पौत्री मातामहस्तेन दद्यात्पिण्डं हरेद्धनम् ॥' इति ।
अनूढायामेव मृतायां मातरि मातामहस्य पुत्रः । अन्यथा वोढुः ।
मनुः--
(३)'या गर्भिणी संस्क्रियते ज्ञाताऽज्ञातापि वा सती ।
वोढुस्स गर्भो भवति सहोढ इति चोच्यते ।
(४)उत्पद्यते गृहे यस्य न च ज्ञायेत कस्यचित् ।
स गृहे गूढ उत्पन्नस्तस्य स्याद्यस्य तल्पजः ॥
दत्तः पूर्वमेवोक्तः । पैठीनसिः--'अथ दत्तक्रीतकृत्रिमपुत्रिकापुत्राः
परपरिग्रहेण द्व्यार्षेयेण जाताः ते असंगतकुलीना द्व्यामुष्यायणा भवन्तीति ।
मनुः--
(५)भ्रातॄणामेकजातानामेकश्चेत्पुत्रवान् भवेत् ।
सर्वे ते तेन पुत्रेण पुत्रिणो मनुरब्रवीत् ॥
(६)क्रीणीयाद्यस्त्वपत्यार्थं मातापित्रोर्यमन्तिकात् ।
स क्रीतकस्सुतस्तस्य सदृशोऽसदृशोऽपि वा ।
(७)मातापितृविहीनो यस्त्यक्तो वा स्यादकारणात् ।
आत्मानं स्पर्शयेद्यस्य स्वयं दत्तस्तु स स्मृतः ॥ इति ।
(८)सदृशं तु प्रकुर्यातां गुणदोषविवर्जितम् ।
पुत्रं पुत्रगुणैर्युक्तं स विज्ञेयस्तु कृत्रिमः ॥
(९)मातापितृभ्यामुत्सृष्टं तयोरन्यतरेण वा ।
यं पुत्रं प्रतिगृह्णीयादपविद्धः स उच्यते ॥ इति ।
सर्वे एते समानजातीयाः,
(१०)सजातीयेष्वयं प्रोक्तस्तनयेषु मया विधिः ॥
इति याज्ञवल्क्यवचनात् ।
१. ना. स्मृ १३. ४. २. व स्मृ १७. २५ ३. म. स्मृ. ९. १७३
४. म स्मृ ९. १७० ५. म. स्मृ ९ १८२. ६. म. स्मृ. ९. १७४.
७. म. स्मृ. ९. १७७ ८. म. स्मृ. ९. १६९ ९. म. स्मृ. ९. १७१.
१०. या. स्मृ. २. १३३.

२३८ आपस्तम्बधर्मसूत्रे [ (प. ६.) क. १४.
विष्णुः-'यत्र क्वचनोत्पादितस्तु द्वादशः, इति ।
याज्ञवल्क्यः-
(१)'पिण्डदोंऽशहरश्चैषां पूर्वाभावे परः परः ।' इति
मनुः-
(२)'श्रेयसः श्रेयसोऽभावे पापीयान् रिक्थमर्हति ।' इति ।
'क्रमादेते प्रवर्तन्ते मृते पितरि तद्धने ।
नारदः-
(३) ज्यायसो ज्यायसोऽभावे जघन्यस्तदवाप्नुयात् ॥' इति ।
देवलः-
'सर्वे ह्यनौरसस्यैते पुत्रा दायहराः स्मृताः ।
औरसे पुनरुत्पन्ने तेषु ज्यैष्ठ्यं न तिष्ठति ।
तेषां सवर्णा ये पुत्रास्ते तृतीयांशभागिनः ।
शेषास्तमुपजीवेयुर्ग्रासाच्छादनसम्भृताः ॥' इति ।
मनुः-
(४)'षष्ठं तु क्षेत्रजस्यांशं प्रदद्यात्पैतृकाद्धनात् ।
औरसो विभजन् दायं पित्र्यं पञ्चममेव वा ॥' इति ।
बृहस्पतिः-
'क्षेत्रजाद्यास्सुतास्त्वन्ये पञ्चषट्सप्तभागिनः' इति ।
हारीतः-
'विभजिष्यमाण एकविंशं कानीनाय दद्याद्विंशं पौनर्भवायैकोन-
विंशं द्वामुष्यायणायाऽष्टादशं क्षेत्रजाय सप्तदशं पुत्रिकापुत्रायेतरानौर-
साये'ति ।
वसिष्ठः-
(५)“पुत्रं प्रतिग्रहीष्य'न्निति प्रक्रम्य 'तस्मिंश्चेत्प्रतिगृहीते औरस
उत्पद्यते चतुर्थभागभाग्'ति ।
एवमतेषु शास्त्रेषु विद्यमानेषु यदाचार्येण पूर्वमुक्तं 'तेषां कर्मभि-
स्सम्बन्धो दायेनाऽव्यतिक्रमश्चोभयो'रिति तद्धर्मपत्नीजे पुत्रे सति क्षे-
त्रजादीनां समांशहरत्वप्रतिषेधपरं वेदितव्यम् ।
अथाविभाज्यम् ।
अत्र मनुः-
(६)'अनुपघ्नन् पितृद्रव्यं श्रमेण यदुपार्जयेत् ।
१. या. स्मृ. २. १३२. २. म स्मृ. ९. १६४. ३. ना. स्मृ. १३. ४९.
४ म. स्मृ ९. १३४. ५. व. ध. १५. ६. ९. ६. म. स्मृ. ९. २०८.

दायविभागः ] उज्ज्वलोपेते द्वितीयः प्रश्नः । २३९
स्वयमर्हति लब्धं तन्नाऽकामो दातुमर्हती'ति ।
कात्यायनः—
‘नाऽविद्यानां तु वैद्येन देयं विद्याधनात् क्वचित् ।
समं विद्याधनानां तु देयं वैद्येन तद्धनम् ॥
परभक्तप्रदानेन प्राप्तविद्यो यदाऽन्यतः ।
तया प्राप्तं तु विधिना विद्याप्राप्तं तदुच्यते ॥’ इति ।
व्यासः—
‘पितामहपितृभ्यां च दत्तं मात्रा च यद्भवेत् ।
तस्य तन्नाऽपहर्तव्यं(१) शौर्यभार्यं तथैव च ॥’ इति ।
याज्ञवल्क्यः—
(२)“क्रमादभ्यागतं द्रव्यं हृतमप्युद्धरेत यः ।
दायादेभ्यो न तद्दद्याद्विद्यया लब्धमेव च ॥
पत्यौ जीवति यःस्त्रीभिरलङ्कारो धृतो भवेत् ।
न तं भजेरन् दायादा भजमानाः पतन्ति ते ॥’
व्यासः—
‘साधारणं समाश्रित्य यत्किञ्चिद्वाहनायुधम् ।
शौर्यादिनाप्नोति धनं भ्रातरस्तत्र भागिनः ॥
तस्य भागद्वयं देयं शेषास्तु समभागिनः ॥’
इति पुत्रदायविभागः । तदभावे तु मृतस्य य. प्रत्यासन्नः सपिण्डः,
स किम् ? ‘दायं हरेते’ति ( १४. ५. ) वक्ष्यमाणेन सम्बन्धः ।
(३)‘लेपभाजश्चतुर्थाद्याः पित्राद्याः पिण्डभागिनः ।
सप्तमः पिण्डदातैषां सापिण्ड्यं साप्तपौरुषम् ॥’
इति सपिण्डलक्षणम् । तेषु यो य. प्रत्यासन्नस्स स गृह्णीयादिति।
भार्या तु रिक्थग्राहिणस्सपिण्डाद्या रक्षेयुः, न तु दायग्रहणमित्याचार्य-
स्य पक्षः। श्रूयते हि-(४)‘तस्मात् स्त्रियो निरिन्द्रिया अदायादीः' इति।
मनुरपि--
(५)'अनिन्द्रिया अदायादाः स्त्रियो नित्यमिति श्रुति'रिति ।
अत्र सपिण्डाद्यभावे बृहस्पतिः--
'अन्यत्र ब्राह्मणात्किं तु राजा धर्मपरायणः ।
१. शौर्यं विद्याधनं तथा इति. घ. पु. शौर्य भार्याधनं तथा इति. ड. पु.
२. या. स्मृ. २-१९९. ३ मत्स्यपु. अ. १८ श्लो. २९. ४. तै.सं. ६. ५. ८.
५. म. स्मृ ९. १८. निरिन्द्रिया ह्यमन्त्राश्च स्त्रियोऽनृतमिति श्रुतिः, इति मुद्रित-
पुस्तकपाठः । बोधायनसूत्रे तु प्रायस्संवदति ( ३. २. ४७. ) पाठः ।

२४० आपस्तम्बधर्मसूत्रे [ (प.६.)क.१४
तत्स्त्रीणां जीवनं दद्यादेष दायविधिस्स्मृतः ॥
अन्नार्थं तण्डुलप्रस्थमपराह्ने तु सेन्धनम् ।
वसनं त्रिपणक्रीतं देयमेकं त्रिमासतः ॥
एतावदेव साध्वीनां चोदितं विधवाधनम् ।
वसनस्याऽशनस्यैव तथैव रजकस्य च ॥
धनं व्यपोह्य तच्छिष्टं दायादानां प्रकल्पयेत् ।
(१)धूमावसानिकं ग्राह्यं सभायां स्नानतः पुरा ।
वसनाशनवासांसि विगणय्य धवे मृते ॥' इति ।
व्यासः--
'द्विसाहस्रः परो दायः स्त्रियै देयो धनस्य तु ।
यच्च भर्त्रा धनं दत्तं सा यथाकाममाप्नुयात् ॥' इति ।
पणानां द्वे सहस्रे परिमाणमस्य द्विसाहस्रः । एष परो दायः
स्त्रिया नाधिक इति । एतत् प्रभूते धने, ज्ञातयश्च न रक्षेयुरिति शङ्का-
याम् । एवं (२)'पत्नी दुहितरश्चे'त्यादीनि यानि पत्न्या दायप्राप्तिपराणि
तान्येवमेव द्रष्टव्यानि । गौतमस्तु पुत्राभावे पत्न्यास्सपिण्डादिभिस्स-
मांशमाह-(३)'पिण्डगोत्रर्षिसम्बन्धा रिक्थं भजेरन् । स्त्री चाऽनपत्यस्ये'
ति । अस्यार्थः-अनपत्यस्य रिक्थं पिण्डसम्बन्धात्सपिण्डाः प्रत्यास-
त्तिक्रमेण भजेरन् । तदभावे गोत्रसम्बन्धास्सगोत्राः । तदभावे ऋषिस-
म्बन्धास्समानप्रवराः स्त्री च पत्नी च । ( अत्र स्त्रियाः पृथङ्निर्देशात्
च शब्दाच्च यदा सपिण्डा भजेरन् तदा स्त्री सह तैरेकमंशं गृह्णीयात् ।
ततश्च 'पितुरूर्ध्वं विभजतां माताप्यंश समं हरे'दिति सपिण्डादिभि-
स्सहग्रहणमुक्तमिति । वयमप्येतमेव पक्षं रोचयामहे ) । अत्र पितरि
भ्रातरि सोदर्ये च जीवति सोदर्यो भ्राता गृह्णीयादित्येके मन्यन्ते ।
तथा च शङ्खः--
'अपुत्रस्य स्वर्यातस्य द्रव्यं भ्रातृगामि, तदभावे मातापितरौ लभे-
यातां, पत्नी वा ज्येष्ठे'ति ।
देवलः--
'ततो दायमपुत्रस्य विभजेरन् सहोदराः ।
कुल्या दुहितरो वापि म्रियमाणः पिताऽपि च ॥
सवर्णा भ्रातरो माता भार्या चेति यथाक्रमम् ॥' इति ।
१. धूमावसानिकं श्राम्यं सन्ध्यायां स्नानतत्परा । इति ढ भूमावसनिकं इति. घ. पु.
२. या. स्मृ. २. १३८. ३. गौ. ध. २८. २१, २२.
( ) कुण्डलान्तर्गतो भागः च पुस्तकेऽधिकपाठतया परिगणितः ।

दायभागः ] उज्ज्वलोपेते द्वितीयः प्रश्नः । २४१
याज्ञवल्क्यः—
(१)संसृष्टिनस्तु संसृष्टी सोदर्यस्य तु सोदरः ।
दद्याच्चाऽपहरेच्चांशं जातस्य च मृतस्य च ॥
अन्योदर्यस्तु संसृष्टी नाऽन्योदर्यधनं हरेत् ।
असंसृष्ट्यपि चाऽऽदद्यात्सोदर्यो नान्यमातृजः ॥' इति ।
अत्र सोदर्य इति विशेषवचनात् 'पत्नी दुहितरश्चे'त्यत्र भ्रातृग्रहणं
भिन्नोदरविषयमिति । प्रत्यासत्त्यतिशयात्(२) पितैवेत्याचार्यस्य पक्षः।
तदभावे सोदर्यः, तदभावे तत्पुत्रः, तदभावे भिन्नोदराः, तदभावे पितृव्य
इत्यादि द्रष्टव्यम् । मात्रादयोऽपि स्त्रियो जीवनमात्रं लभेरन्निति ॥ २ ॥
तदभाव आचार्य आचार्याभावेऽन्तेवासी हृत्वा
तदर्थेषु धर्मकृत्येषु वोपयोजयेत् ॥ ३ ॥
सपिण्डाभावे आचार्यो दायं हरेत् । तस्याऽप्यभावे अन्तेवासी हरेत ।
हृत्वा तदर्थेषु धर्मकृत्येषु तडाकखननादिषूपयोजयेत् । वाशब्दात् स्वयं वा
उपयुञ्जीत ॥ ३ ॥
दुहिता वा ॥ ४ ॥
दुहिता वा दायं हरेत् । पुत्राभाव इत्येके। अनन्तरोक्ते विषय इत्यन्ये ॥४॥
सर्वाभावे राजा दायं हरेत् ॥ ५ ॥
सर्वग्रहणात् बन्धूनां सगोत्राणां चाऽप्यभावे ॥ ५ ॥
ज्येष्ठो दायाद इत्येके ॥ ६ ॥
एके मन्यन्ते ज्येष्ठ एव पुत्रो दायहरः । इतरे तु तमुपजीवेयुः ।
सोऽपि तान् पितेव परिपालयेदिति । तथा च गौतमः(३) 'सर्वं वा
पूर्वजस्येतरान् बिभृयात्पितृव'दिति ॥ ६ ॥
देशविशेषे सुवर्णं कृष्णा गावः कृष्णं भौमं ज्येष्ठस्य ॥७॥
क्वचिद्देशे सुवर्णादि ज्येष्ठस्य भाग इत्याहुः । भूमौ जात भौमं धान्यं कृष्णं
माषादि कृष्णायसमित्यन्ये ॥ ७ ॥
रथः पितुः परिभाण्डं च गृहे ॥ ८ ॥
१ या. स्मृ. २. १३८, १३९. २. पितैवेति वयम् इति च. पु. ३. गौ. ध.२८.३.
आप० ध० ३१

२४२ आपस्तम्बधर्मसूत्रे [(प्र.६)क.१४.
रथः पितुरंशः (१) गृहे च यत् परिभाण्डमुपकरणं पीठादि तदपि ॥ ८ ॥
अलङ्कारो भार्यायाः ज्ञातिधनं चेत्येके ॥ ९ ॥
भार्यायास्तु धृतोऽलङ्कारोऽंशः, ज्ञातिभ्यः पित्रादिभ्यश्च यल्लब्धं धनं तच्चे-
त्येवमेके मन्यते ॥ ९ ॥ *
तच्छास्त्रैर्विप्रतिषिद्धम् ॥ १० ॥
ज्येष्ठो दायद इति यदुक्तं तच्छास्त्रैर्विरुद्धम् ॥ १० ॥
येन विरुद्धं तद्दर्शयति—
(२)“मनुः पुत्रेभ्यो दायं व्यभज”दित्यविशेषेण श्रूयते ॥११॥
पुत्रेभ्य इति बहुवचननिर्देशादविशेषेण श्रवणम् ॥ ११ ॥
अत्र चोद्यम्—
अथापि(३) “तस्माज्ज्येष्ठं पुत्रं धनेन निरवसाययन्ती”
त्येकवच्छ्रूयते ॥ १२ ॥
अथापि ननु चेत्यर्थः । ज्येष्ठं पुत्रं धनेन निरवसाययन्ति पृथक्कुर्वन्तीत्येकव-
दपि श्रूयते । यथा एक एव ज्येष्ठो दायादः तदनुरूपमपि श्रूयते इति ॥१२॥
परिहरति—
अथापि नित्यानुवादमविधिमाहुर्न्यायविदो यथा
तस्मादजावयः पशूनां सहचरन्तीति । तस्मात् स्नातक-
स्य मुखं रेफायतीव । तस्मात् वस्तश्च श्रोत्रियश्च
स्त्रीकामतमाविति ॥ १३ ॥
१. एतदनन्तरं ‘उपलक्षणमेतत् वाहनस्य’ इत्यधिकं घ.पु.

• एतच्चिह्नानन्तरं यतोऽपि नानुवादः ॥ ११ ॥ स्पष्टम् ॥ इत्यधिकपाठो दृश्यते
  छ. पुस्तके ।
  २. मनुः पुत्रेभ्यो दायं व्यभजत् स नाभानेदिष्ठं ब्रह्मचर्यं वसन्तं निरभजत् इति
  (तै. सं. ३. १.९.) तैत्तिरीयश्रुतौ श्रूयते । तत्र पुत्रेभ्य इत्यविशेषेणैव विभागः श्रुतः ।
  न तु ज्येष्ठस्य विशेषोऽभिहित इत्यर्थः । ‘नाभानेदिष्ठः’ इति मनुपुत्रस्य कस्याचिन्नाम ।
  अस्यैव नाभाग इति संज्ञा । अस्य कथा भागवते ( ९ ४. ) अनुसन्धेया ।
  ३. तत्रैव तैत्तिरीयश्रुतौ ( तै. सं. २. ५. २. )

दायविभागः ] उज्ज्वलोपेते द्वितीयः प्रश्नः । २४३
अथापीति परिहारोपक्रमे । पशूनां मध्ये अजाश्वाऽवयश्च जातिभेदेऽपि सह
चरन्ति । रेफा शोभा । इह तु तद्गत्यभेदोपचारः । ततः क्यष् । स्नातकस्य
मुखं कुण्डलादिना शोभते । इवशब्दो वाक्यालङ्कारे । श्रोत्रियस्य स्त्री-
कामतत्वमाचार्यकुले चिरकाल ब्रह्मचारिवासात् । यथैतानि वाक्या-
नि दृष्टान्तमात्रमनुवदन्ति न किञ्चिद्विदधति तस्मात् 'ज्येष्ठ पुत्र'मित्या-
दिकमप्यविधिरीति न्यायविद आहुः । न केवलमयमेवानुवादः, किं तर्हि
'मनुः पुत्रेभ्य' इत्ययमप्यनुवाद एव ॥ १३ ॥
सर्वे हि धर्मयुक्ता भागिनः ॥ १४ ॥
हिशब्दो हेतौ । यस्मादेवाऽनुवादौ न कस्यचिद्विधायकौ तस्माद्ये
धर्मयुक्ताः पुत्रास्सर्व एते भागिनः ॥ १४ ॥
यस्त्वधर्मेण द्रव्याणि प्रतिपादयति ज्येष्ठो-
ऽपि तमभागं कुर्वीत ॥ १५ ॥
यस्तु ज्येष्ठोऽप्यधर्मेण द्रव्याणि प्रतिपादयति विनियुङ्क्ते तमभागं कुर्वीत जीव-
द्विभागे पिता भागं न दद्यात् । ऊर्ध्वं विभागे(१) पितुर्भ्रातरः । अपिश-
ब्दात् किमुतान्यमिति ज्येष्ठस्य प्राधान्यं ख्याप्यते ॥ १५ ॥
जीवन् पुत्रेभ्य(२)इत्यनेन दम्पत्योस्सहभावो दर्शितः । तत्र कार-
णमाह—
जायापत्योर्न विभागो विद्यते ॥ १६ ॥
स्पष्टम् ॥ १६ ॥
कस्मात् ?
पाणिग्रहणाद्धि सहत्वं कर्मसु ॥ १७ ॥
कर्मार्थं द्रव्यम् । जायायाश्च न पृथक्कर्मस्वधिकारः । किं तर्हि ? सह-
भावेन—'यस्त्वया धर्मश्च कर्तव्यस्सोऽनया सह'ति वचनात् । तत्र किं
पृथक् द्रव्यणेति ॥ १७ ॥
(३)तथा पुण्यफलेषु ॥ १८ ॥
पुण्यफलेषु स्वर्गादिष्वपि तथा सहत्वमेव । (४)'दिवि ज्योतिरजर-
मारभेता' मित्यादिभ्यो मन्त्रलिङ्गेभ्यः ॥ १८ ॥
१. विभागेऽपि भ्रातर इति. च. पु. २. इत्यत्र भार्याया भागो न दर्शितः। इति घ.ड.पु.
३. इदमग्रिमं च सूत्रमेकतया लिखितं क. पु. । ४. तै ब्रा. ३ ७.५. ११.

२४४ आपस्तम्बधर्मसूत्रे [ (प्र.६.)क.१५.
द्रव्यपरिग्रहेषु च ॥ १९ ॥
द्रव्यपरिग्रहेषु च द्रव्यार्जनेष्वपि तथा सहत्वमेव । तत्र पतिरा-
र्जयति, जाया गृहे निर्वहतीति योगक्षेमावुभयायत्ताविति द्रव्यपरिग्रहे-
ऽपि सहत्वम् ॥ १९ ॥
एतदेवोपपादयति—
न हि भर्तुर्विप्रवासे नैमित्तिके दानं स्तेयमुपदिशन्ति॥२०॥
हि यस्मात् भर्तुर्विप्रवासे सति नैमित्तिके 'छिन्दत्पाणि दद्यादि'त्यादिके
दाने कृते भार्याया न स्तेयमुपदिशन्ति धर्मज्ञाः । यदि भर्तुरेव द्रव्यं स्यात्
स्यादेव स्तेयम् ।, नैमित्तिके दान इति वचनात् द्रव्यान्तरे स्तेयं भव-
त्येव । एतदेव द्रव्यसाधारण्येऽपि दम्पत्योर्वैषम्यं—यत् पतिर्यथेष्टं वि-
नियुङ्क्ते जाया त्वेतावदेवेति । न च पत्युस्स्वयमर्जितस्य विनियोगे
जायाया अनुमत्यपेक्षा, स्वतन्त्रत्वात् । स्वतन्त्रो ह्यसौ गृहे, यथा राजा
राष्ट्रे । अत एव भार्यायास्तेयशङ्का, न भर्तुः ॥ २० ॥
इत्यापस्तम्बधर्मसूत्रवृत्तौ द्वितीयप्रश्ने चतुर्दशी काण्डिका ॥ १४ ॥
एतेन देशकुलधर्मा व्याख्याताः ॥ १ ॥
'ज्येष्ठो दायाद' (२. १४. १६.) इत्यादिकं शास्त्रविप्रतिषेधादप्रमाण-
मित्युकम् । एतेन देशधर्माः कुलधर्माश्च व्याख्याताः । शास्त्रविप्रतिषिद्धा मातु-
लसुतापरिणयनादयोऽप्रमाणं विपरीताः प्रमाणमिति ।
गौतमोऽप्याह—
(१)'देशकुलधर्माश्चाऽऽम्नायैरविरुद्धाः प्रमाण'मिति ॥ १ ॥
मातुश्च योनिसम्बन्धेभ्यः पितुश्चाऽऽसप्तमाद्यावता वा
सम्बन्धो ज्ञायते तेषां प्रेतेषूदकोपस्पर्शनं गर्भान्
परिहाप्याऽऽपरिसंवत्सरान् ॥ २ ॥
मातुर्योनिसम्बन्धा मातुलादयः । पितुश्चासप्तमात् पुरुषात् सम्बन्धास्सपि-
ण्डादयः पैतृष्वस्रेयादयश्च तेभ्य आरभ्याऽऽसप्तमादित्यन्वयः । यावता वा-
न्तरेण सम्बन्धो ज्ञायते स्मर्यते जन्मना नाम्ना वाऽमुष्याऽयमस्मत्कूटस्थस्य
१. गौ. ध. ११. २०.

प्रेतोदकदानम् ] उज्ज्वलोपेते द्वितीयः प्रश्नः । २४५
वंश्य एवंनामेति । तथा च मनुः-
(१)'सपिण्डता तु पुरुषे सप्तमे विनिवर्तते ।
समानोदकभावस्तु जन्मनाम्नोरवेदने ॥' इति ।
य एवंभूताः पुरुषास्तेषां प्रेतेषु मृतेषु उदकोपस्पर्शन मरणनिमित्तं
स्नानं कर्तव्यम् । गर्भान् बालान् अपरिसंवत्सरानपरिपूर्णसंवत्सरान् परि
हाय्य वर्जयित्वा । बालेषु मृतेषु स्नानं न कर्तव्यमिति ॥ २ ॥
मातापितरावेव तेषु ॥ ३ ॥
बालेषु मृतेषु मातापितरावेवोदकस्पर्शन कुर्याताम् ॥ ३ ॥
हतारश्च ॥ ४ ॥
ये च तान् बालान् मृतान् हरन्ति तेऽप्युदकोपस्पर्शनं कुर्युरीति ।
एवमाचार्यस्य पक्षः ॥ ४ ॥
भार्यायां परमगुरुसंस्थायां चाकालभोजनम् ॥ ५ ॥
भार्या पत्नी । परमगुरव आचार्यमातापितरः । संस्था मरणम् । भार्या-
यां संस्थितायां परमगुरूणां च संस्थायां सत्यां न केवलमुदकोपस्पर्शन,
किं तर्हि ? अपरेद्युः आ तस्मात्कालात् अभोजन च ॥ ५ ॥
किं च-
आतुरव्यञ्जनानि कुर्वीरन् ॥ ६ ॥
आतुरत्वं व्यज्यते यैस्तानि च कुर्वीरन् भार्यादिमरणे ॥ ६ ॥
कानि पुनस्तानि ?
केशान्प्रकीर्य पांसुनोप्यैकवाससो दक्षिणामुखास्स-
कृदुपमज्ज्योत्तीर्योपविशन्त्येवं त्रिः ॥ ७ ॥
प्रकीर्य केशान् पांसूनावपन्ति । ओप्य एकवासस अनुत्तरीयाः । दक्षिणामुखाः
दक्षिणां दिशं निरीक्षमाणाः सकृदुपमज्ज्य उदकादुत्तीर्य तीर उपविशन्ति
दक्षिणामुखा एव ॥ ७ ॥
एवं त्रिः ॥ ८ ॥
एवमुक्तप्रकारेण त्रिरुपमज्ज्योपविशेयुः ॥ ८ ॥
१. म. ५. ६०.

२४६ आपस्तम्बधर्मसूत्रे [ (प्र.६.)क. १५.
तत्प्रत्ययमुदकमुत्सिच्याऽप्रतीक्षा ग्राममेत्य
यत्स्त्रिय आहुस्तत्कुर्वन्ति ॥ ९ ॥
ततः तत्प्रत्ययं तेषां मृतानां भार्यादीनां यथा प्रत्ययो भवति—मह्यमुदकं
दत्तमिति, तथोदकमुत्सिञ्चन्ति। त्रिरित्यनुवृत्तेस्त्रिः। आचारात्पीड्यत्त्वाञ्च
वाससा तिलमिश्रं हस्ताभ्यां। भारद्वाजाय यज्ञशर्मणे एतत्तिलोदकं ददा-
मीति प्रयोगः। उत्सिच्या प्रतीक्षाः पृष्ठतोऽनिरीक्षमाणा ग्राममेत्य गृहं प्रविश्य ।
अनेन बहिरिदं कर्मेति गम्यते । यत्तत्र मृतविषये स्त्रियः कर्तव्यमित्याहुः
तत्कुर्वन्ति अग्न्युपस्पर्शनगवालम्भनादीनि । एतत्प्रथमेऽहनि । द्विती
यादि(१)ष्वहरहरञ्जलिनैकोत्तरवृद्धिरैकादशाहारिति पितृमेध उक्तं द्र
ष्टव्यम् ॥ ९ ॥
इतरेषु चैतदेवैक उपदिशन्ति ॥ १० ॥
‘आकालमभोजन’ (२. १५, १) मित्यादि यदुक्तं तदितरेषु भार्यादि-
भ्योऽन्येष्वपि सपिण्डेषु मृतेषु कर्तव्यमित्येके आचार्या उपदिशन्ति ॥१०*॥
शुचीन्मन्त्रवतस्सर्वकृत्येषु भोजयेत् ॥ ११ ॥
एकान्तेऽपि विधिप्रतिषेधानुसारिणः शुचयः, तान्। मन्त्रवतः (२)अ
धीतवेदान् सर्वकृत्येषु श्रौतेषु गार्ह्येषु स्मार्तेषु च कर्मसु दैवेषु पित्र्येषु
मानुषेषु च भोजयेत् । (३)अन्ते 'ततो ब्राह्मणभोजन'मिति स्मृत्यन्तरे
दर्शनात् ॥ ११ ॥
देशतः कालतः शौचतः सम्यक्प्रतिग्रहीतृत इति
दानानि प्रतिपादयति ॥ १२ ॥

• एतदन्तर—
  ब्राह्मणश्चैतस्मिन् कालेऽमात्यान् केशश्मश्रूणि वा वापयते ॥ ११ ॥
  अमात्याः प्रधानाः । स्पष्टमन्यत् ॥ ११ ॥
  समावृत्ता न वा वपेरन् ॥ १२ ॥
  पूर्वापवादोऽयम् । अमात्येष्वेव गुरुकुलात् समावृत्ताः स्नातकाः न केशादि वाप-
  येरन् ॥ १२ ॥
  न विहारिण इत्यन्ये ॥ १३ ॥
  विहारिणो बालाः । तेऽपि न ॥ १३ ॥ इत्यधिकं. घ. पुस्तके.
  १. आप. पि. सू. २. 'अधीताविस्मृतवेदान्' इति. ड. पु ३. 'अन्ततः' इति. च' पु.