आपस्तम्ब धर्मसूत्र (महर्षि आपस्तम्ब - हरदत्त टीका एवं हिन्दी अनुवाद)

पि। अहुतोऽवित्यनेन सामानाधिकरण्यात् होमोऽपि त्रिष्वपि भवति। ते
नाऽऽहवनीयहोमानन्तरमतिथावागतेऽपि त्रिषु होमो न कृत इति वक्ष्य-
माणे विधिर्भवत्येव । कः पुनरसौ ? स्वयमेनम्अभ्युदेत्य ब्रूयात् । व्रात्या
ऽतिसृज, अनुजानीहि होष्यामीति । ततो जुहुधीत्यातिसृजेत् । अति-
सृष्टेन होतव्यम् । यदि पुनरनतिसृष्टोऽननुज्ञातो जुहुयात्, तस्य दोष-
माथर्वणिकानां ब्राह्मणवाक्यमाह । (१)तदत्र न पठितं तत्रप्रत्येतव्यम् ।
अत्र पक्षे स्वयं होमो नियतः ॥ १५ ॥
एकरात्रं चेदतिथीन्वासयेत्पार्थिवाँल्लोकानभिजयति द्वि-
तिययाऽऽन्तरिक्ष्यांस्तृतियया दिव्यांश्चतुर्थ्या परावतो
लोकानपरिमितीभिरपरिमितीँल्लोकानभिजयती-
ति विज्ञायते ॥ १६ ॥
य(२)एकां रात्रिमतिथीन् गृहे वासयति, स पृथिव्यां भवान् लोकानभि-
जयति । द्वितीयया रात्र्या आन्तरिक्ष्यान् । तृतीयया दिव्यान् । चतुर्थ्या परावतः
सुखस्य परा मात्रा येषु लोकेषु तानभिजयति । अपरिमितीभीरात्रिभिर-
परिमितान् लोकानिति विज्ञायते ब्राह्मणं भवति ॥ १६ ॥
असमुदेतश्चेदतिथिर्ब्रवाण आगच्छेदासनमुदकमन्नं श्रो-
त्रियाय ददामीत्येव दद्यादेवमस्य समृद्धं भवति १७
विद्यादिभीरहितोऽसमुदेतः । स चेदतिथिरिति ब्रुवाण आगच्छेत्तदा तस्मै
आसनादिक श्रोत्रियायैव ददामीत्येवं मनसि कृत्वा दद्यात् । एवं ददतोऽस्य तद्दान
समृद्धं भवति श्रोत्रियायैव दत्तं भवति ॥ १७ ॥
इति द्वितीयप्रश्ने सप्तमी कण्डिका ॥ ७ ॥
इत्यापस्तम्बधर्मसूत्रवृत्तौ हरदत्तमिश्रविरचितायाम्-
उज्ज्वलायां द्वितीयप्रश्ने तृतीयः पटलः ॥ ३ ॥
१ नास्तीदं वाक्यं घ० पुस्तके । २. एकरात्र इति घ. मु.

अथ चतुर्थः पटलः ॥
येन कृतावसथः स्यादतिथिर्न तं प्रत्युत्तिष्ठेत्प्रत्यवरो-
हेद्वा पुरस्ताच्चेदभिवादितः ॥ १ ॥
येन गृहस्थेनाऽतिथिः कृतावसथःस्यात् (१)कृतावासः दत्तावा-
सः स्यात् । द्वितीयान्तरिक्ष्यानित्यादिवचनात् द्वितीयादिष्वहस्सु त
प्रति न प्रत्युत्तिष्ठेत् । नाऽप्यासनात् प्रत्यवरोहेत् । स चेत्तस्मिन्नहनि
पूर्वमेवाभिवादित । अनभिवादिते तु अभिवादनार्थं प्रत्युत्तिष्ठेत्,
प्रत्यवरोहेच्च ॥ १ ॥
शेषभोज्यतिथीनां स्यात् ॥ २ ॥
'अतिथीनेवाग्रे भोजये'(२.४.१९.)दित्येव सिद्धे वचनमिदं प्रमादाद्यन्न
दत्तमतिथये, तन्न भुञ्जीतेत्येवमर्थम् ॥ २ ॥
न रसान् गृहे भुञ्जीताऽनवशेषमतिथिभ्यः ॥ ३ ॥
आगामिभ्योऽतिथिभ्यो यथा न किञ्चित् गुहेऽवशिष्यते, तथा
गव्यादयो रसा न भोज्याः । सद्यस्सम्पादयितुमशक्यत्वाद्रसानाम्॥३॥
नाऽऽत्मार्थमभिरूपमन्नं पाचयेत् ॥ ४ ॥
आत्मानमुद्दिश्याऽभिरूपमन्नं स्वाद्वपूपादि न पाचयेत् ॥ ४ ॥
गोमधुपर्कार्हो वेदाध्यायः ॥ ५ ॥
साङ्गस्य वेदस्याऽध्येता वेदाध्याय । सोऽतिथिर्मधुपर्कमर्हति, गां च
दक्षिणाम् ॥ ५ ॥
आचार्य ऋत्विक्स्नातको राजा वा धर्मयुक्तः ॥ ६ ॥
अवेदाध्याया अप्याचार्यादयो गोमधुपर्कार्हाः । अत एव ज्ञायते—
एकदेशाध्यायिनावप्यृत्विगाचार्यो भवत इति । धर्मयुक्त इति राज्ञो विशे-
षणम् । वाशब्दः समुच्चये ॥ ६ ॥
आचार्यायार्त्विजे श्वशुराय राज्ञ इति परिसंवत्सरा-
दुपत्तिष्ठद्भ्यो गौर्मधुपर्कश्च ॥ ७ ॥
एतत् (२)गृह्ये व्याख्यातम् । गौरत्र दक्षिणाऽधिका विधीयते ॥७॥
१. कृतवास दत्तवासः इति क० पु० २. आप. गृ १३ १९

अतिथिपूजा ] उज्ज्वलोपेते द्वितीयः प्रश्नः । २०९
कोऽसौ मधुपर्क इत्यत आह—
दधि मधुसंसृष्टं मधुपर्कः पयो वा मधुसंसृष्टम् ॥ ८ ॥
(१)गृह्योक्तस्याऽनुवादोऽयमुत्तरविवक्षया ॥ ८ ॥
अभाव उदकम् ॥ ९ ॥
दधिपयसोरलाभ उदकमपि देयम् । मधुसंसृष्टमित्येके । नेत्य-
न्ये, पूर्वत्र पुनर्मधुसंसृष्टग्रहणादिति ॥ ९ ॥
वेदाध्याय इत्यत्र विवक्षितं वेदमाह—
षडङ्गो वेदः ॥ १० ॥
षड्भिरङ्गैर्युक्तोऽत्र वेदो गृह्यत इति ॥ १० ॥
कानि तान्यङ्गानीत्यत आह—
छन्दःकल्पो व्याकरणं ज्योतिषं निरुक्तं शिक्षा च्छ-
न्दोविचितिरिति ॥ ११ ॥
छन्दो वेदः । तत्कल्पयति प्रतिशाखं शाखान्तराधीतेन न्यायप्रा-
प्तेन चाऽङ्गकलापेनोपेतस्य कर्मणः प्रयोगकल्पनयोपस्करुत इति छन्दः-
कल्पः कल्पसूत्राणि । व्याकरण अर्थविशेषमाश्रित्य पदमन्वाचक्षाणं पद-
पदार्थप्रतिपादनेन वेदस्योपकारकं विद्यास्थानम् । सूर्यादीनि ज्योतीं-
ष्यधिकृत्य प्रवृत्तं शास्त्रं ज्योतिषम् । आदिवृद्ध्यभावे यत्नः कार्यः । तद-
प्यध्ययनोपयोगिनमनुष्ठानोपयोगिनं च कालविशेषं प्रतिपादयदुपका-
रकम्। निरुक्तमपि व्याकरणस्यैव कात्स्न्र्यम् । शिक्षा वर्णानां स्थानप्रयत्ना-
दिकमध्ययनकाले कर्मणि च मन्त्राणामुच्चारणप्रकारं शिक्षयतीति ।
पृषोदरादित्वाद्दीर्घः । गायत्र्यादीनि छन्दांसि यया विचीयन्ते विवि-
च्य ज्ञायन्ते, सा छन्दोविचितिः । एतान्यङ्गानि अङ्गसंस्तवादङ्गत्वम् ।
'मुखं व्याकरणं तस्य ज्योतिषं नेत्रमुच्यते ।
निरुक्तं श्रोत्रमुद्दिष्टं छन्दसां विचितिः पदे ।
शिक्षा घ्राणं तु वेदस्य हस्तौ कल्पान् प्रचक्षते ॥ इति ॥
उपकारकत्वाच्च ॥ ११ ॥
१. "दधि मौध्वीत संसृज्य—त्रिवृतमेके घृतं च । पांक्तमेके धानास्सक्तूंश्च" इति
गृह्ये उक्तम् ।
आप० ध० २७

२१० आपस्तम्बधर्मसूत्रे [ (प.४.) क.८.
उक्त उपकारः, अत्र चोदयति-
शब्दार्थारम्भणानां तु कर्मणां समाम्नायसमाप्तौ
वेदशब्दस्तत्र सङ्ख्या विप्रतिषिद्धा ॥ १२ ॥
शब्दार्थतया यान्यारभ्यन्ते न प्रत्यक्षादिप्रमाणगोचरतया, तानि
शब्दार्थारम्भणानि कर्माणि वैदिकान्यग्निहोत्रादीनि । तेषां समाम्नाय उप-
देशः । तस्य समाप्तौ स यावता ग्रन्थजातेन समाप्तोऽनुष्ठानपर्यन्तो भ-
वति, तत्र वेदशब्दो वर्तते । वेदयति धर्मं विदन्त्यनेनेति वा धर्ममिति ।
न च मन्त्रब्राह्मणमात्रेणाऽनुष्ठानपर्यन्त उपदेशो भवति । किं तु कल्प-
सूत्रैरपि सह । ततश्च तेषामपि वेदस्वरूप एवानुप्रवेशात् पञ्चैवाऽङ्गानि ।
तत्र षट्संख्या विप्रतिषिध्येत ॥ १२ ॥
परिहरति-
अङ्गानां तु प्रधानैरव्यपदेश इति न्यायवित्समयः ॥ १३॥
अङ्गान्येव कल्पसूत्राणि न वेदस्वरूपाणि । पौरुषेयतया स्मरणात् ।
कतिपयान्येव हि तेषु ब्राह्मणवाक्यानि, भूयिष्ठानि स्ववाक्यानि । अङ्गानां
च तेषां प्रधानवाचिभिशब्दैः छन्दो वेदो ब्राह्मणमित्यादिभिर्व्यपदेशो न
न्याय्य इति न्यायविदां सिद्धान्तः । ताविमौ पूर्वपक्षसिद्धान्तौ (१)कल्प-
सूत्राधिकरणे स्पष्टं द्रष्टव्यौ । यत्तूक्तं न मन्त्रब्राह्मणमात्रेण पूर्ण उपदेश
इति । नैष स्थाणोरपराधो यदेनमन्धो न पश्यतीति, पुरुषापराधस्स
भवति । इदं तु भवानाचष्टाम्-कल्पसूत्रकाराणामियं प्रयोगकल्पना कु-
तस्येति । न्यायोपबृंहिताभ्यां मन्त्रब्राह्मणाभ्यामिति वक्तव्यम् । नाऽन्या
गतिः । एवं सति भवानपि यततां तादृशस्यामिति । ततो मन्त्रब्राह्म-
णाभ्यामेव पूर्णमवभोत्स्यत इति ॥ १३ ॥
अतिथिं निराकृत्य यत्र गते भोजने स्मरेत्ततो
विरम्योपोष्य ॥ १४ ॥
अतिथिमागतं केनचित्प्रकारेण निराकृत्य भोजने प्रवृत्तो यत्र गते य-
दवस्थाप्राप्ते भोजने स्मरेत्-धिक्छ्रया स निराकृत इति, तत्रैव भोजना-
द्विरम्य तस्मिन्नहन्युपोष्य ॥ १४ ॥
इत्यापस्तम्बधर्मसूत्रे उज्ज्वलोपेते द्वितीयप्रश्नेऽष्टमी कण्डिका ॥ ८ ॥
१. पू. मी १. ३. ९. कल्पसूत्राणां बौधायनापस्तम्बादिप्रणीतानां यत्र साक्षाद्वेदत्वनि-
राकरणं क्रियते किन्तु वेदमूलत्वेनैव प्रामाण्यं स्थाप्यते । तत् कल्पसूत्राधिकरणम् ॥

अतिथिपूजा ] उज्ज्वलोपेते द्वितीयः प्रश्नः । २१९
श्वो भूते यथामानसं तर्पयित्वा संसाधयेत् ॥ १ ॥
अपरेद्युस्तमन्विष्य यथामानसं यथेच्छं तर्पयित्वा संसाधयेत् गच्छन्तम-
नुव्रजेत् ॥ १ ॥
आ कुत इत्यत आह—
यानवन्तमा यानात् ॥ २ ॥
स चेदतिथिर्यानवान् भवति, तमा तस्याऽऽरोहणादनुव्रजेत् ॥
यावन्नाऽनुजानीयादितरः ॥ ३ ॥
इतरो यानरहितो यावन्नाऽनुजानीयात् गच्छेति, तं तावदनुव्रजेत् ॥३॥
अप्रतीभायां सीम्नो निवर्तेत ॥ ४ ॥
यदि तस्याऽन्यपरतयाऽनुज्ञायां प्रतीभा बुद्धिर्न जायते, ततस्सीम्नि प्राप्ता-
यां ततो निवर्तेत । प्रतेर्दीर्घश्छान्दसः । 'संसाधये' दित्यादि सर्वातिथि-
साधारणम् । न निराकृतमात्रविषयम् ॥ ४ ॥
सर्वान्वैश्वदेवे भागिनः कुर्वीता श्वचण्डालेभ्यः ॥५॥
वैश्वदेवान्ते भोजनार्थमुपस्थितान् सर्वानैव भागिन. कुर्वीताऽऽश्वचण्डा-
लेभ्यः । अभिविधावाकारः । तेभ्योऽपि किञ्चिद्देयम् । तथा च मनुः—
(१)'शूनां च पतितानां च श्वपचां पापरोगिणाम् ।
वयसां च क्रिमीणां च शनकैर्निर्वपेद्भुवि ॥ इति ॥ ५ ॥
नाऽनर्हेभ्यो दद्यादित्येके ॥ ६ ॥
अनर्हेभ्यश्चण्डालादिभ्यो न दद्यादित्येके मन्यन्ते । तत्र दानेऽभ्युदयः ।
अदाने न प्रत्यवायः ॥ ६ ॥
उपेतः स्त्रीणामनुपेतस्य चोच्छिष्टं वर्जयेत् ॥ ७ ॥
उपेतः कृतोपनयनोऽसमावृत्तः । स स्त्रीणामनुपेतस्य चोच्छिष्टं वर्जयेत न
भुञ्जीत । एवं सति समावृत्तस्योच्छिष्टं भुञ्जानस्य न दोषः स्यात् । एवं
तर्हि उपेत आन्तात् कृतदारोऽकृतदारश्च स्त्रीणामनुपेतस्य चोच्छिष्टं व-
र्जयेत् । एवमप्युपेतस्य यस्य कस्यचिदपि यदुच्छिष्टं तद्भोजने न दोषः
स्यात् । पितुर्ज्येष्ठस्य च भ्रातुरुच्छिष्टं भोक्तव्यम्-(१. ४ १९) इत्येतन्निय-
मार्थं भविष्यति-पितुरेव भ्रातुरेवेति। यद्येवं सूत्रमेवेदमनर्थकम्।तस्मादेव
१. म. स्मृ. ३. ९२.

नियमादन्यत्राऽप्रसङ्गात् । इदं तर्हि प्रयोजनम्-यदा पिताऽनुपेतः पुत्रस्तु
प्रायश्चित्तं कृत्वा कृतोपनयनः तदा तं प्रति पितुरनुपेतस्योच्छिष्टं प्रति-
षिध्यते । एवं ज्येष्ठेऽपि द्रष्टव्यम् । एतदपि नास्ति प्रयोजनम् । उक्तं
हि 'धर्मविप्रतिपत्तावभोज्य ( १.४.१२ ) मिति । 'तेषामभ्यागमनं भो-
जनं विवाहमिति च वर्जये' (१.१.३३) दिति च । तथा स्त्रीणामित्येतत्
किमर्थम् ? मातुरुच्छिष्टप्रतिषेधार्थम् । कथं प्रसङ्गः ? 'मातरि पितर्या-
चार्यवच्छुश्रूषे' (१.१४.५.) ति वचनात्, 'यदुच्छिष्टं प्राश्नाति हविरुच्छि
ष्टमेव तत्'(१.४.१,२) दित्याचार्योच्छिष्टस्य हविष्ट्वेन संस्तवाच्च । (१)
एवमपि 'पितुर्ज्येष्ठस्ये'त्यत्र पितु र्ग्रहणादेव सिद्धम् । तस्मात् केषु चिज्-
नपदेषु भार्ययाऽनुपेतेन च सह भोजनमाचरन्ति । तथा च बौधायनः-
(२)'यानि दक्षिणतस्तानि व्याख्यास्यामः । यथैतदनुपेतेन सह
भोजनं स्त्रिया सह भोजन'मिति । तस्य दुराचारत्वमनेन प्रतिपाद्यते ॥
सर्वाण्युदकपूर्वाणि दानानि ॥ ८ ॥
'सर्वाणी'ति वचनात् भिक्षाप्युदकपूर्वमेव देया ॥ ८ ॥
यथाश्रुति विहारे ॥ ९ ॥
विहारे यज्ञकर्मणि यानि दानानि दक्षिणादीनि , तानि यथाश्रुत्येव ।
नोदकपूर्वाणि ॥ ९ ॥
ये नित्या भाक्तिकास्तेषामनुपरोधेन संविभागो विहितः॥
ये नित्या भाक्तिका भक्तार्हाः कर्मकरादयः तेषामुपरोधो यथा न भवति
तथा वैश्वदेवान्ते अभ्यागतेभ्यः संविभागः कर्तव्यः ॥ १० ॥
काममात्मानं भार्यां पुत्रं वोपरुन्ध्यान्न त्वेव
दासकर्मकरम् ॥ ११ ॥
दासो भूत्वा यः कर्म करोति स दासकर्मकरः तं आत्माद्युपरोधे
नापि नोपरुन्ध्यात् । किं पुनरागसार्थं तं नोपरुन्ध्यादिति(३) ॥ ११ ॥
तथा चाऽऽत्मनोऽनुपरोधं कुर्याद्यथा कर्मसु समर्थस्स्यात् ॥
१. नैतदपि सारम् । 'पितुर्ज्येष्ठस्य च' इत्यत्रपितुर्ग्रहणादेव तस्या अप्रसक्तेः, इति. च. पु
२. बौ. ध. १. १. १८, १९.
३. 'अतस्त केवलं कर्मकर नोपरुन्ध्यात् इत्यधिकः पाठः क. पुस्तके ।

अतिथिपूजा ] उज्ज्वलोपेते द्वितीयः प्रश्नः । २१३
कर्मसु अग्निहोत्रादिषु आर्जनेषु च यथा स्वयं समर्थो भवति तथाऽऽ-
त्मान नोपरुन्ध्यात् कुटुम्बी ॥ १२ ॥
अथाऽप्युदाहरन्ति—
(१)‘अष्टौ ग्रासा मुनेर्भक्ष्याः षोडशाऽरण्यवासिनः ।
द्वात्रिंशतं गृहस्थस्याऽपरिमितं ब्रह्मचारिणः ॥
आहिताग्निरनड्वांश्च ब्रह्मचारी च ते त्रयः ।
अश्नन्त एव सिध्यन्ति नैषां सिद्धिरनश्नता’मिति॥
अथैतस्मिन्नात्मानं नोपरुन्ध्यादिति विषये (२)श्लोकावुदाहरन्ति । मुनेः
सन्न्यासिनः । भक्ष्या अष्टौ ग्रासाः आस्याविकारेण । अरण्यवासी वानप्रस्थ ।
तस्य षोडश । द्वात्रिंशत् ग्रासाः गृहस्थस्य । प्रथमार्थे द्वितीया । ब्रह्मचारिणस्तु
विद्यार्थस्य नैष्ठिकस्य च ग्रासनियमो नास्ति । द्वितीयेन श्लोकेना-
हिताग्निविषये ‘कालयोर्भोजन’ (२. १. २.) मित्ययमपि नियमो
नास्तीति(३) प्रतिपाद्यते । अनडुद्ग्रहणं दृष्टान्तार्थम् । ब्रह्मचारिग्रहणं
दृढार्थम् । सिध्यन्ति स्वकार्यक्षमा भवन्ति ॥ १३ ॥
इत्यापस्तम्बधर्मसूत्रे नवमी कण्डिका ॥
इत्यापस्तम्बधर्मसूत्रवृत्तौ हरदत्तविरचितायामुज्ज्वलाया द्वितीयप्रश्ने
चतुर्थः पटलः ॥ ४ ॥
१. एतच्छ्लोकद्वयानन्तर गृहस्थो ब्रह्मचारी वा योऽनश्नन् सुतपश्चरेत् । प्राणा-
ग्निहोत्रलोपेन अवकीर्णी भवेत् सः । इत्यधिकसूत्रभागो घ. पुस्तके ॥
२. श्लोकान् इति घ. पु. ३. प्रतिपादयितुम् इति पु क.

अथ पञ्चमः पटलः ॥
भिक्षणे निमित्तमाचार्यो विवाहो यज्ञो माता-
पित्रोर्बुभूर्षाऽर्हतश्च नियमविलोेपः ॥१॥
भिक्षणं याचनम् । तत्राऽऽचार्यादयो निमित्तम् । बुभूर्षा भर्तुमिच्छा ।
अर्हतो विद्यादिमतोऽग्निहोत्रादिनियमे योग्यस्याऽर्थस्याऽभावेन लोपः ॥ १ ॥
तत्र गुणान् समीक्ष्य यथाशक्ति देयम् ॥ २ ॥
तत्रैवंभूते भिक्षणे याचतः श्रुतवृत्तादिकान् गुणान् समीक्ष्य शक्त्यनुरू-
पमवश्यं देयम् । अदाने (१)प्रत्यवेयात् । गौतमस्तु निमित्तान्तरमप्याह-
(२)'गुर्वर्थनिवेशौषधार्थवृत्तिक्षीणयक्ष्यमाणाध्ययनध्वंसंयोगवैश्वजितेषु
द्रव्यसंविभागो बहिर्वेदि । भिक्षमाणेषु कृतान्नमितरेष्वि'ति । (३)वैश्व
जितो विश्वजिद्यागस्य कर्ता सर्वस्वदक्षिणः ॥ २ ॥
(४)इन्द्रियप्रीत्यर्थस्य तु भिक्षणमनिमित्तम् ॥ ३ ॥
इन्द्रियद्वारा आत्मनः प्रीतिरिन्द्रियप्रीतिः । तामर्थयमानो यो भिक्षते
स्रक्चन्दनादि तन्मूल्यं वा । तद्भिक्षणं नियमेन दानस्य निमित्तं न
भवति ॥ ३ ॥
न तदाद्रियेत ॥ ४ ॥
तस्मान् न तदाद्रियेत । अदानेऽपि न प्रत्यवायः। विवाहोऽपि द्वितीयो
न निमित्तं सत्यां प्रथमायां धर्मप्रजासम्पन्नायाम् । तदर्थमिदं वचनम् ।
अन्यत्र प्राप्त्यभावात् ॥
स्वकर्म ब्राह्मणस्याऽध्ययनमध्यापनं यज्ञो याजनं
दानं प्रतिग्रहणं दायाद्यं सिलोञ्छः ॥ ५ ॥
'सर्ववर्णानां स्वधर्मानुष्ठान ( २.२.२ ) इत्युक्तम् । तेऽमी स्वधर्मा
१. प्रत्यवायात् इति. क. घ. पु २. गौ. ५. २१, २२
३. विश्वजिताऽतिरात्रेण सर्वपृष्ठेन सर्वस्वदक्षिणेन यजेत' इत्यनेन विहितेन या-
गेनेष्ट्वा तत्र दत्तसर्वस्वदक्षिण इत्यर्थः ।
४. इदमुत्तरं च सूत्रमेकीकृतं च. पु. । इन्द्रियमनिमित्तम् ॥ ४ ॥ तस्मान्न तदाद्रियेत
॥ ५ ॥ इति तच्छब्दघटितं भिन्नसूत्रतया च पठित क० पुस्तके ।

ब्राह्मणादिवृत्तिः ] उज्ज्वलोपेते द्वितीयः प्रश्नः । २१५
उच्यन्ते-पुत्राय दीयत इति दायः । तमादत्त इति दायादः । तस्य भावो
दायाद्यम्, दायस्वीकारः । क्षेत्रादिषु पतितानि मञ्जरीभूतानि ततश्च्यु
तानि वा धान्यानि सिलशब्दस्यार्थः । तेषामुञ्छनमंगुलीभिर्नखैर्वाऽऽ-
दानं सिलोञ्छः । एतान्यध्ययनादीन्यष्टौ ब्राह्मणस्य स्वकर्म । तेष्वध्ययनय-
ज्ञदानानि द्विजातिसामान्येन कर्तव्यतया नियम्यन्ते । इतराण्यार्थितया
द्रव्यार्जने प्रवृत्तस्योपायान्तरनिवृत्त्यर्थान्युपदिश्यन्ते-अध्यापनादिभि-
रेव द्रव्यमार्जयेन्न चौर्यादिभिरिति(१) ॥ ५ ॥
अन्यच्चाऽपरिगृहीतम् ॥ ६ ॥
यच्चाऽन्यत् केनाप्यपरिगृहीतमारण्यमूलफलादि तेनापि । जीवेदिति
प्रकरणात् गम्यते । एतेन निधिर्व्याख्यातः ॥ ६ ॥
एतान्येव क्षत्रियस्याऽध्यापनयाजनप्रतिग्रहणानि
परिहाप्य दण्डयुद्धाधिकानि ॥ ७ ॥
एतान्येव क्षत्रियस्यापि स्वकर्म । अध्यापनादीनि त्रीणि वर्जयि-
त्वा । दण्डलब्धं युद्धलब्धं चाऽधिकम् ॥ ७ ॥
क्षत्रियवद्वैश्यस्य दण्डयुद्धवर्जं कृषिगोरक्ष्य-
वणिज्याऽधिकम् ॥ ८ ॥
गोरक्ष्यं गवां रक्षणम् । भावे ष्यञ्प्रत्ययः । वणिजो भावो वणिज्या क्र-
यविक्रयव्यवहारः, कुसीदं च । (१)'दूतवणिग्भ्यां चे'ति ष्यञ्प्रत्ययः ॥ ८ ॥
नाऽननूचानमृत्विजं वृणीते न पणमानम् ॥ ९ ॥
साङ्गस्य वेदस्याऽध्येता प्रवक्ता चाऽनूचानः । अतादृशमृत्विजं न वृणीते
नाऽप्येतावद्देयमिति परिभाषमाणम् ॥ ९ ॥
अयाज्योऽनधीयानः ॥ १० ॥
अनधीतवेदं न याजयेत् तदानीमपेक्षितं मन्त्रं यथाशक्ति वाचयन्१०॥
क्षत्रियस्य युद्धं स्वकर्मेत्युक्तम् । तत्कथं कर्तव्यमित्यत आह-
युद्धे तद्योगा यथोपायमुपदिशन्ति तथा प्रतिपत्तव्यम्११
युद्धविषये तथा प्रतिपत्तव्यं यथा तद्योगा उपायमुपदिशन्ति तस्मिन्युद्ध-
१. एतदादिसूत्रचतुष्टयोक्ता विषया मानवेषु (१. ८७-९१) श्लोकेषु द्रष्टव्याः ।
२. कात्या. वा. ४३४.

२१६ आपस्तम्बधर्मसूत्रे [ (प.५)क. १०.
कर्मणि युद्धशास्त्रे वा येषामभियोगः ते तद्योगाः ॥ ११ ॥
न्यस्तायुधप्रकीर्णकेशप्राञ्जलिपराङावृत्ता-
नामार्या वधं परिचक्षते ॥ १२ ॥
न्यस्तायुधः त्यक्तायुधः । प्रकीर्णकेशः केशानपि नियन्तुमक्षमः ।
प्राञ्जलिः कृताञ्जलिः । पराङावृत्तः पराङ्मुखः । सर्वे एते भीताः । ए-
तेषां युद्धे वधमार्यास्सन्तो गर्हन्ते । परिगणनादन्येषां वधे न दोषः ।
तथा च गौतमः-(१)'न दोषो हिंसाया माहवे' इति । न्यस्तायुधः प्रकी-
र्णकेशः इति विसर्जनीयं केचित्पठन्ति । सोऽपपाठः । पराङावृत्त इति
ङकारश्छान्दसः ॥ १२ ॥
शास्त्रैरधिगतानामिन्द्रियदौर्बल्याद्विप्रतिपन्नानां शा-
स्ता निर्वेषमुपदिशेद्यथाकर्म यथोक्तम् ॥ १३ ॥
यथाशास्त्रं गर्भाधानादिभिः संस्कारैः संस्कृताः शास्त्रैरधिगतास्तेषा-
मिन्द्रियदौर्बल्यात् अजितेन्द्रियतया विप्रतिपन्नानां स्वकर्मतश्च्युतानां निषि-
द्धेषु च प्रवृत्तानाम् । शास्ता शासिता आचार्यादिः । निर्वेषं प्रायश्चित्त-
मुपदिशेत् । यथाकर्म कर्मानुरूपम् । यथोक्तं धर्मशास्त्रेषु ॥ १३ ॥
तस्य चेच्छास्त्रमतिप्रवर्तेरन् राजनं गमयेत् ॥ १४ ॥
तस्य चेच्छासितुः शास्त्रं शासन अतिप्रवर्तेरन् न तत्र तिष्ठेयुः राजानं गम-
येत्—एवमसौ करोतीति ॥ १४ ॥
राजा पुरोहितं धर्मार्थकुशलम् ॥ १५ ॥
स राजा धर्मशास्त्रेष्वर्थशास्त्रेषु कुशलं च पुरोहितं गमयेत्-विनीय-
तामसाविति ॥ १५ ॥
स ब्राह्मणान्नियुञ्ज्यात् ॥ १६ ॥
स पुरोहितः ब्राह्मणांश्चेदतिक्रमणकारिणः प्रापिताः तान्नियुञ्ज्यात् अ-
नुरूपेषु प्रायश्चित्तेषु नियुञ्जीत ॥ १६ ॥
अथ यदि ते तत्रापि न तिष्ठेयुः, तदा किं कर्तव्यमित्यत आह—
बलविशेषेण(२) वधदास्यवर्जं नियमैरुपशोषयेत् ॥ १७ ॥
ततस्तान्नियमैरुपवासादिभिरुपशोषयेत् । बलविशेषेण बलानुरूपम् ।

१. गौ. ध. १०. १९. २. अत्र विषये मानवे ८. ३८०, ३८१. श्लोकौ द्रष्टव्यौ ।

दण्डप्रणयनम् ] उज्ज्वलोपेते द्वितीयः प्रश्नः । २१७
वधदास्यवर्जं वधस्ताडनादि, वध दास्यं च वर्जयित्वा सर्वमन्यत् बन्ध-
नादिकं बलानुरूपं कारयेत् यावत्ते मन्येरन् चरेम प्रायश्चित्तमिति ॥१८॥
इत्यापस्तम्बधर्मसूत्र उज्ज्वलोपेते द्वितीयप्रश्ने दशमी कण्डिका ॥१०॥
एवं ब्राह्मणविषये उक्तम् । इतरेषामाह —
इतरेषां वर्णानामा प्राणविप्रयोगात्समवेक्ष्य तेषां
कर्माणि राजा दण्डं प्रणयेत् ॥ १ ॥
इतरेषां ब्राह्मणव्यतिरिक्तानां वर्णानां राजा पुरोहितोक्त दण्डं स्वयमेव
प्रणयेत् तेषां कर्माणि समवेक्ष्य तदनुरूपमा प्राणविप्रयोगात् । अभिविधा-
वाकारः ॥ १ ॥
न च सन्देहे दण्डं कुर्यात् ॥ २ ॥
अपराधसन्देहे राजा दण्डं न कुर्यात् ॥ २ ॥
किन्तु—
सुविचितं विचित्या दैवप्रश्नेभ्यो राजा
दण्डाय प्रतिपद्येत ॥ ३ ॥
आ दैवप्रश्नेभ्यः साक्षिप्रश्नादिभि. शपथान्तैः सुविचितं यथा भवति
तथा विचित्य निरूप्य । राजा दण्डाय प्रतिपद्येत उपक्रमेत ॥ ३ ॥
एवं कुर्वतः फलमाह—
एवंवृत्तो राजोभौ लोकावभिजयति ॥ ४ ॥
एवंभूतं वृत्तं यस्य स एवंवृत्तः । अत्र मनु —
(१) ‘अदण्ड्यान्दण्डयन् राजा दण्ड्यांश्चैवाप्यदण्डयन् ।
अयशो महदाप्नोति(२) प्रेत्य स्वर्गाच्च हीयते ॥' इति ॥४॥
गच्छतां प्रतिगच्छतां च पथि समवाये केन कस्मै पन्था देय इत्य-
त आह—
राज्ञः पन्था ब्राह्मणेनाऽसमेत्य ॥ ५ ॥
राजा अभिषिक्तः । स यदि ब्राह्मणेन समेतो न भवति, तदा तस्य
१. म. स्मृ ८, १२८. २. नरकं चैव गच्छति इति मुद्रितपुस्तकेषु पाठः ।
आप० ध० २८

२१८ आपस्तम्बधर्मसूत्रे [ (प्र. २) क. ११.
पन्था दातव्यः । क्षत्रियैरप्यनभिषिक्तैः । एतदर्थमेव चेदं वचनम् । अ-
न्यत्र 'वर्णज्यायसां वे' (२.११.८) ति वक्ष्यमाणेनेव सिद्धम् ॥ ५ ॥
समेत्य तु ब्राह्मणस्यैव पन्थाः ॥ ६ ॥
आपदि शिष्यभूतब्राह्मणविषयमिदम् । शिष्यभूतेनाऽपि ब्राह्मणेन
समेत्य तस्यैव राज्ञा पन्था देय इति ॥ ६ ॥
(१)यानस्य भाराभिनिहितस्याऽऽतुरस्य स्त्रिया
इति सर्वैर्दातव्यः(२) ॥ ७ ॥
यानं शकटादि । भाराभिनिहितो भाराक्रान्तः । आतुरो व्याधितः । स्त्रियाः
यस्याः कस्याश्चिदपि । एतेभ्यस्सर्वैरेव वर्णैः पन्था दातव्यः । इतिशब्दात्
स्थविरबालकृशादिभ्यश्च ॥ ७ ॥
वर्णज्यायसां चेतरैर्वर्णैः ॥ ८ ॥
वर्णेनोत्कृष्टां वर्णज्यायांसः । तेषां चेतरैरपकृष्टैर्वर्णैर्ब्राह्मणैश्च दातव्यः ॥८॥
अशिष्टपतितमत्तोन्मत्तानामात्मस्वस्त्य-
यनार्थेन सर्वैरेव दातव्यः ॥ ९ ॥
अशिष्टो मूर्खः । अन्ये प्रसिद्धाः । एतेषां सर्वैरेवंजातीयैरुत्कृष्टैरपकृ-
ष्टैर्वर्णैर्ब्राह्मणैश्च । आत्मस्वस्त्ययनार्थेन स्वस्त्ययनमात्मत्राणम् । तेन प्रयोजने-
न तदर्थम्, न त्वदृष्टार्थमिति । अत्र कौटिल्येन देयस्य पथः प्रमाणमुक्त-
म्—(३)'पञ्चारत्नी रथपथश्चत्वारो हस्तिपथो द्वौ क्षुद्रपशुमनुष्याणां'
मिति ॥ ९ ॥
धर्मचर्यया जघन्यो वर्णः पूर्वं पूर्वं वर्णमा-
पद्यते जातिपरिवृत्तौ ॥ १० ॥
धर्मचर्यया स्वधर्मानुष्ठानेन जघन्यो वर्णः शूद्रादिः पूर्वं पूर्वं वर्णमापद्यते वै-
श्यादिकं प्राप्नोति । जातिपरिवृत्तौ जन्मनः परिवर्तने । शूद्रो वैश्यो जायते ।

१. रुद्धस्य भारा इति घ. पु.
२. अन्धस्य पन्था बधिरस्य पन्थाः स्त्रियः पन्था भारवहस्य पन्थाः । राज्ञः पन्था
ब्राह्मणेनाऽसमेत्य समेत्य तु ब्राह्मणस्यैव पन्थाः ॥ इति महाभारते वनपर्वणि ।
३. कौ. अ. २.४-२२. 'पञ्चारत्नयः' इति अर्थशास्त्रपुस्तकेषु मुद्रितेषु । परन्तु
पञ्चारत्निः इत्येवाऽनुवादो ग्रन्थान्तरेष्वपि ।

द्वितीयविवाहः ] उज्ज्वलोपेते द्वितीयः प्रश्नः । २१९
तत्रापि स्वधर्मनिष्ठः क्षत्रियो जायते । तत्रापि स्वधर्मपरो ब्राह्मण इति ।
एवं क्षत्रियवैश्ययोरपि द्रष्टव्यम् ॥ १० ॥
अधर्मचर्यया पूर्वो वर्णो जघन्यं जघन्यं वर्णमा-
पद्यते जातिपरिवृत्तौ ॥ ११ ॥
पूर्वेण गम् । महापातकव्यतिरिक्ताधर्माऽनुष्ठानविषयमेतत् । महा-
पातकेषु 'स्तेनोऽभिशस्त' ( २.२.६ ) इत्यादिना नीचजातिप्राप्तेरुक्त-
त्वात् ॥ ११ ॥
धर्मप्रजासम्पन्ने दारे नाऽन्यां कुर्वीत ॥ १२ ॥
श्रौतेषु गार्ह्येषु स्मार्तेषु च कर्मसु श्रद्धा शक्तिश्च धर्मसम्पत्तिः । प्रजा-
सम्पत्ति. पुत्रवत्त्वम् । एवंभूते दारे सति नान्याम् । ‘दारे’ इति प्रकृते
अन्यामिति स्त्रीलिङ्गनिर्देशादत्रार्थाद्भार्यामिति गम्यते । नान्यां
भार्या कुर्वीत नोद्वहेत् ॥ १२ ॥
अन्यतराभावे कार्या प्रागग्न्याधेयात् ॥ १३ ॥
धर्मप्रजयोरन्यतरस्याऽभावे कार्या उद्वाह्या । तत्रापि प्रागग्न्याधेयात्
नोर्ध्वमाधानात् । एतदर्थमेवेदं वचनम् । उभयसम्पत्तौ न कार्येत्यु-
क्ते अन्यतराभावे कार्येत्यस्यांशस्य प्राप्तत्वात् । यदा चाऽन्यतराभावे
कार्या तदा का शङ्का उभयाभावे कार्येति ॥ १३ ॥
प्रागग्न्याधेयादित्यत्र हेतुः-
आधाने हि सती कर्मभिस्संबध्यते येषामेतदङ्गम् ॥१४॥
हि यस्मात् आधाने सती विद्यमाना सहान्विता कर्मभिस्सम्बध्यते अधि-
क्रियते । कैः ? येषामग्निहोत्रादीनामेत(१)दाधानमङ्गमुपकारकम् । तैः । अ-
त्र ‘दारे सती’ति वचनात् मृते तस्मिन्प्रागूर्ध्वं वाऽऽधानात् सत्यामपि
पुत्रसम्पत्तौ धर्मसम्पत्त्यर्थे दारग्रहणं भवत्येव । तथा च मनुः--
(२)‘‘भार्यायै पूर्वमारिण्यै दत्वाऽग्नीनन्त्यकर्मणि ।
पुनर्दारक्रियां कुर्यात्पुनराधानमेव च ॥’’ इति ।
१. आधानस्याऽनारभ्याधीतत्वात् क्रत्वङ्गत्वाभावस्य पूर्वतन्त्रे तृतीयाध्याये स्थापि-
तत्वात् अत्राङ्गपदमुपकारकपरतया विवृणोति । सम्भवति हि स्वनिष्पाद्याहव-
नीयाद्यग्निसमर्पणद्वाराऽऽधानमग्निहोत्रादिक्रतूनामुपकारकम् ॥
२. म. स्मृ. ५.१६८

२२० आपस्तम्बधर्मसूत्रे [ (५.५.)क.११.
याज्ञवल्क्योऽपि-
(१)'आहरेद्विधिवद्दारानग्नींश्चैवाऽविलम्बयन्।' इति ।
न हि वाचनिकेऽर्थे युक्तयः क्रमन्ते । तेनैतन्न चोदनीयम्-यजमानः
पूर्वमन्वारम्भणीयया संस्कृतो न तस्यायं संस्कारः पुनरापादयितुं श-
क्यः । या च भार्या आधानात्परमूढा सा च पूर्वमसंस्कृता, न तस्या
दर्शपूर्णमासादिष्वधिकारः । स कथं तया तैर्यष्टुमर्हतीति । अन्वारम्भ-
णीयाजन्यश्च संस्कारो यदि संयोगवदुभयनिष्ठः तदा भार्यानाशे नश्य-
तीति तस्य पुनस्संस्कारोऽपि नाऽनुपपन्नः । यानि च नाऽन्वारम्भणी-
यामपेक्षन्ते स्मार्तानि गार्ह्याणि च तैरधिकारस्तस्याऽप्यविरुद्धः ।
ननु च प्रागग्न्याधानात् कर्मभिस्सम्बध्यते गार्ह्यैस्मार्तैश्च, तत्कि-
मुच्यते आधाने हि सती कर्मभिस्सम्बध्यत इति ? सत्यम्, अस्मादेव
च हेतुनिर्देशादवसीयते-प्रागाधानात् सत्यामपि धर्मसम्पत्तौ प्रजास-
म्पत्तौ च रागान्धस्य कदाचिद्दारग्रहणे नाऽतीव दोष इति। अथ यस्या
हिताग्नेर्भार्या सत्येव कर्मण्यश्रद्दधाना अशक्ता वा भवति पुत्राश्च मृता
अनुत्पन्ना वा तस्य कथम् ? । यद्येषा युक्तिः 'धर्मप्रजासम्पन्न'इति
कर्मभिस्सम्बध्यत इति च, तदा कर्तव्यो विवाहः । (न च 'प्रागग्न्याधे
या' दित्यस्य विरोधः । अन्यतराभावे कार्येत्यस्यैव स शेषः । न पुनरुभ-
याभावे कार्येत्यस्य । भारद्वाजसूत्रे तु यद्यप्यविशेषेणाऽहिताग्नेर्दारानुज्ञा
प्रतीयते-"अथ यद्याहिताग्निः पुनर्दारक्रियां कुर्वीत यद्यग्नीनोत्सृजेत्
लौकिकास्सम्पद्येरन् तस्य पुनरग्न्याधेयं कुर्वीतेत्याश्मरथ्यः, पुनराध-
नमित्यालेखनः, पुनरग्न्याधेयमित्यौडुलोमि,रिति । तथापि तस्याप्यय-
मेव विषयः) ॥ १४ ॥
सगोत्राय दुहितरं न प्रयच्छेत् ॥ १५ ॥
कन्यागोत्रमेव गोत्रं यस्य तस्मै कन्या न देया । यथा-हारीताय
हारीतीं, वात्स्याय वात्सीमित्यादि ॥ १५ ॥
मातुश्च योनिसम्बन्धेभ्यः ॥ १६ ॥
मातुर्योनिसम्बन्धाः कन्याया मातुलादयः । चकारात् पितुरप्येवम् ।
तेभ्यः असगोत्रेभ्योऽपि न देया कन्यका । अत्र मनुः-
(२) 'असपिण्डा च या मातुरसगोत्रा च या पितुः ।
१. या. स्मृ. १. ८९. ( ) एतत्कुण्डलान्तर्गतो भागो नास्ति घ. ङ. पुस्तकयोः
२. म. स्मृ. ३. ५.

सगोत्रविवाहनिषेधः ] उज्ज्वलोपेते द्वितीयः प्रश्नः । २२१
सा प्रशस्ता द्विजातीनां (१)दारकर्मण्यमैथुनी ॥
व्यासः-
(२)‘स्नात्वा समुद्वहेत्कन्यां सवर्णां लक्षणान्विताम् ।
यवीयसीं भ्रातृमतीमसगोत्रां प्रयत्नतः ॥
मातुस्सगोत्रामप्येके नेच्छन्त्युद्वाहकर्मणि ।
जन्मनाम्नोरविज्ञाने नोद्वहेदविशङ्कितः॥
मातुस्सपिण्डा यत्नेन वर्जनीया द्विजातिभिः ॥ इति ।'
गौतमः-
(३)‘असमानप्रवरैर्विवाहः । ऊर्ध्वं सप्तमात्पितृबन्धुभ्यो बीजिनश्च ।
मातृबन्धुभ्यः पञ्चमात्, इति । कात्यायनः—'प्रवर एषामविवाह
इत्येतेषु प्रत्यध्यायमाहत्य वचनं येषामेव प्रवरः तेषामेवाऽविवाह' इति ।
कारिका च भवति-
शतीयानामविवाह एषामिति येषां सूत्रकृदब्रवीत् ।
तेषामेव विवाहः स्यात् नान्येषामिति धारणे'ति ॥
शङ्खः(४)-
'दारानाहरेत्सद्दशानसमानार्षेयान सम्बन्धानासप्तमपञ्चमात्पितृमा-
तृबन्धुभ्यः, इति ।
वसिष्ठः-
(५)‘गृहस्थो विनीतक्रोधहर्षो गुरुणाऽनुज्ञातः स्नात्वाऽसमानार्षेयाम-
स्पृष्टमैथुनामवरवयसीं भ्रातृमती सदृशीं भार्यां विन्देत । पञ्चमीं मातृ-
बन्धुभ्यः सप्तमीं पितृबन्धुभ्यः' इति ।
हारीतः(६)—
'श्वित्री कुष्ठ्युदरी यक्ष्ममयाव्यल्पायुरनार्षेयम ब्रह्म समानार्षेयमि-
त्येतान्यपतितान्यपि कुलानि वर्जनीयानि भवन्ति । कुलानुरूपाः प्रजा
भवन्तीति । आदित्यषडयज्ञियत्वादनार्षेयम् । अवेदत्वादब्रह्म । एक-
कुलत्वात् समानार्षेयमिति । तस्मात् सप्त पितृतः परीक्ष्य पञ्च मातृतो
ऽनग्निकां श्रेष्ठां भ्रातृमतीं भार्यां विन्देत ।'
पैठीनसिः—असमानार्षेयां कन्यां वरयेत् । पञ्च मातृतः परिहरेत्सप्त
पितृतः त्रीन्मातृतः पञ्च पितृतो वा'
१. दारकर्मण्यमैथुनी इत्येव मेधातिथ्यादिभिः पाठोऽङ्गीकृतः । कुल्लूकभट्टस्तु 'कर्मणि
मैथुने' इति ।
२. ४. ६. एतदङ्काङ्कितानि वचनानि तेषु तेषु मुद्रितपुस्तकेषु नैवोपलभ्यन्ते ।
३. गौ.ध.४.२-५. ५. व. ध ८.१.२.

२२२ आपस्तम्बधर्मसूत्रे [ (प.५.)क.११.
याज्ञवल्क्यः--
(१)'अविप्लुतब्रह्मचयो॑ लक्षण्यां स्त्रियमुद्वहेत् ।
अनन्यपूर्विकां कान्तामसपिण्डां यवीयसीम् ।
अरोगिणीं भ्रातृमतीमसमानार्षगोत्रजाम् ।
पञ्चमात्सप्तमादूर्ध्वं मातृतः पितृतस्तथा ॥'
विष्णुः--
(२)'असगोत्रामसमानप्रवरां भार्यां विन्देत मातृतः पञ्चमात् पितृत-
स्सप्तमात् ।
नारदः--
(३)आसप्तमात्पञ्चमाच्च बन्धुभ्यः पितृमातृतः ।
अविवाह्यास्सगोत्रास्स्युस्समानप्रवरास्तथा ।'
शातातपः--
(४)'परिणीय सगोत्रां तु समानप्रवरां तथा ।
कृत्वा तस्यास्समुत्सर्गमतिकृच्छ्रो विशोधनम् ॥
मातुलस्य सुतामूह्वा मातृगोत्रां तथैव च ।
समानप्रवरां चैव द्विजश्चान्द्रायणं चरेत् ॥'
मनुः--
(५)पैतृष्वसेयीं भगिनीं स्वस्त्रीयां मातुरेव च ।
मातुश्च भ्रातुस्तनयां गत्वा चान्द्रायणं चरेत् ॥
एतास्तिस्रस्तु भार्यार्थे नोपयच्छेत्तु बुद्धिमान् ।
ज्ञातित्वेनाऽनुपेयास्ताः पतति ह्युपयन्नधः ॥'
बौधायनः--
(६)'सगोत्रां चेदमत्योपयच्छेत मातृवदेनां बिभृयात्' । (७)'सगोत्रां
गत्वा चान्द्रायणमुपदिशेत् ॥ व्रते परिनिष्ठिते ब्राह्मणीं न त्यजेत्
मातृवद्भगिनीवद्धर्मो न दुष्यतीति काश्यप इति विज्ञायते ।
अथ सन्निपात अविवाहः तदाध्यायं वर्जयेत् । बोधायनस्य
१. या. स्मृ. १.५२,५३.
२. मुद्रितश्लोकात्मकविष्णुस्मृतौ नेदं वचनमुपलभ्यते परन्तु ग्रन्थान्तरेष्वस्या विष्णु-
स्मृतित्वमुक्तम् । ३. नार. स्मृ. व्यवहा. १२. श्लो. ७.
४. मुद्रितशातातपस्मृतौ लघुशातातपस्मृतौ वृद्धशातातपस्मृतौ वा नेदं बचनमुपलभ्यते ।
५. म. स्मृ. ११. १७१, १७२. ६. बौ ध. २.१.३८.
७. महाप्रवरे समाप्तिसूत्रकाण्डे । बौ. सू. (प्रवर) १३. ५५.

विवाहभेदाः ] उज्ज्वलोपेते द्वितीयः प्रश्नः । २२३
तत्प्रमाणं कर्तव्यम् । मानव्यो हि प्रजा इति विज्ञायते इति ।
गोत्राणां तु सहस्राणि प्रयुतान्यर्बुदानि च ।
ऊनपञ्चाशदेवेषां प्रवरा ऋषिदर्शनात् ॥
एक एव ऋषियांवत्प्रवरेष्वनुवर्तते ।
तावत्समानगोत्रत्वमन्वभूद्भृग्वङ्गिरोगणात् ॥' इति ।
सुमन्तुः--
(१) पितृपत्न्यस्सर्वा मातरस्तद्भातरो मातुलाः तत्सुता मातुलसुता-
स्तस्मात्ता नोपयन्तव्या' इति ॥ १६ ॥
ब्राह्मे विवाहे बन्धुशीललक्षणसम्पन्नश्रुतारोग्याणि
बुध्वा प्रजां सहत्वकर्मभ्यः प्रतिपादयेच्छक्ति-
विषयेणाऽलंकृत्य ॥ १७ ॥
ब्रह्मणा दृष्टो ब्राह्मः । तस्मिन् विवाहे वरस्य बन्वादीन् बुध्वा परीक्ष्य
प्रजां दुहितरं सहत्वकर्मभ्यः सहकर्तव्यानि यानि कर्माणि तेभ्यः, तानि
कर्तुम्, प्रतिपादयेत् दद्यात् । शक्तिविषयेण विभक्तिप्रतिरूपोऽयं निपातो य-
थाशक्त्येत्यस्यार्थे द्रष्टव्यः । यथाशक्त्यलंकृत्य दद्यादित्येष ब्राह्मो विवाहः।
प्रजाऽसहत्वकर्मभ्य' इति पाठे प्रजार्थे सहत्वकर्मार्थे चेति ॥ १७ ॥
आर्षे दुहितुमते मिथुनौ गावौ देयौ ॥ १८ ॥
ऋषिभिर्दृष्टे विवाहे मिथुनौ गावौ स्त्रीगवी पुंगवश्च दुहितुमते देयौ ।
एष आर्षः ॥ १८ ॥
दैवे यज्ञतन्त्र ऋत्विजे प्रतिपादयेत् ॥ १९ ॥
देवैर्दृष्टे विवाहे यज्ञतन्त्रे वितते ऋत्विजे कर्म कुर्वते कन्यां दद्यात् ।
एष दैवो विवाहः ॥ १९ ॥
मिथः कामात्सांवर्तते स गान्धर्वः ॥ २० ॥
यत्र कन्यावरौ रहसि कामात् मिथः परस्परं रागात् सांवर्तेते मिथुनी-
भवतः स गान्धर्वो विवाहः । समो दीर्घः पूर्ववत् । अत्र संयोगोत्तरकालं
विवाहसंस्कारः कर्तव्यः ॥ २० ॥
इत्यापस्तम्बधर्मसूत्रवृत्तौ द्वितीयप्रश्ने एकादशी कण्डिका ॥ ११ ॥
१. सु. स्मृ.

२२४ आपस्तम्बधर्मसूत्रे [ (प.५) क. १२.
शक्तिविषयेण द्रव्याणि दत्त्वाऽऽवहेरेन् स आसुरः॥१॥
यत्र विवाहे कन्यावते यथाशक्ति द्रव्याणि दत्त्वाऽऽवहेरेन् कन्यां
स आसुरः। (१)‘वित्तेनाऽऽनतिक्रीमतामासुर’ इति गौतमः। तेन क-
न्यायै गृहक्षेत्राभरणादिदानेन विवाहो नाऽऽसुरः ॥ १ ॥
दुहितृमतः प्रोथयित्वाऽऽवहेरेन् स राक्षसः ॥ २ ॥
दुहितृमतः कन्यावतः पित्रादीन् प्रोथयित्वा प्रमथ्य यत्राऽऽवहेरेन् स
राक्षसो विवाहः ।
(२)‘हत्वा भित्त्वा च शीर्षाणि रुदतीं रुदद्भ्यो हरेत् स राक्षस’
इत्याश्वलायन. । अत्रापि विवाहसंस्कारः कर्तव्यः । द्वौ चाऽपरौ विवाहौ
शास्त्रान्तरेषूक्तौ । तत्राऽऽश्वलायनः-(३)‘सह धर्मं चरतमिति प्राजापत्यः ।
सुप्तां प्रमत्तां वाऽपहरेत्स पैशाच’ इति । ताविह पृथङ्नोक्तौ ब्राह्मराक्ष-
सयोरन्तर्भावादिति ॥ २ ॥
तेषां त्रय आद्याः प्रशस्ताः पूर्वः पूर्वः श्रेयान् ॥ ३ ॥
तेषां विवाहानां मध्ये आद्यास्त्रयो ब्राह्मार्षदैवा प्रशस्ताः । तत्रापि पूर्वः पूर्वो
ऽतिशयेन प्रशस्त इति ॥ ३ ॥
यथायुक्तो विवाहस्तथा युक्ता प्रजा भवति ॥ ४ ॥
प्रशस्ते विवाहे जाता प्रजाऽपि प्रशस्ता भवति । निन्दिते निन्दिता
तत्र मनुः—
(४) ब्राह्मादिषु विवाहेषु चतुर्ष्वेवानुपूर्वशः ।
ब्रह्मवर्चसिनः पुत्रा जायन्ते शिष्टसम्मताः ॥
रूपसत्त्वगुणोपेता धनवन्तो यशस्विनः ।
पर्याप्तभोगा धर्मिष्ठा जीवन्ति च शतं समाः ॥
उत्तरेषु च शिष्टेषु नृशंसानृतवादिनः ।
जायन्ते दुर्विवाहेषु ब्रह्मधर्मसमुज्झिताः ॥
प्राजापत्येन सह ब्राह्माद्याश्चत्वारो ब्राह्मणस्य । गान्धर्वराक्षसौ क्ष-
त्रियस्य । आसुरं तु वैश्यशूद्रयोः । पैशाचो न कस्यचिदपि ॥ ४ ॥
पाणिसम्मूढं ब्राह्मणस्य नाऽप्रोक्षितमभितिष्टेत् ॥ ५ ॥
१. गौ. ध. ४.११. २ आश्व. गृ. १.४.३२.
३. आश्व. गृ. ४.२५. ४. म. स्मृ. ३.३९-४१.

अभिनिर्मुक्तादिप्रायश्चित्तम्] उज्ज्वलोपेते द्वितीयः प्रश्नः । २२५
ब्राह्मणस्य पाणिना समूढमुपलिप्तं सम्मृष्टं वा भूप्रदेशमप्रोक्षितं ऽना-
भितिष्ठेत् नाधितिष्ठेत् । प्रोक्ष्यैवाऽधितिष्ठेदिति ॥ ५ ॥
अग्निं ब्राह्मणं चाऽन्तरेण नाऽतिक्रामेत् ॥ ६ ॥
अग्नेर्ब्राह्मणस्य च मध्ये न गच्छेत् ॥ ६ ॥
ब्राह्मणांश्च ॥ ७ ॥
अन्तरेण नाऽतिक्रामेदित्येव । ब्राह्मणाना च मध्ये न गच्छेत् ॥ ७ ॥
अनुज्ञाप्य वाऽतिक्रामेत् ॥ ८ ॥
स्पष्टम् ॥ ८ ॥
अग्निमपश्च न युगपद्धारयीत ॥ ९ ॥
अग्निमुदकञ्च न युगपद्धारयेत् ॥ ९ ॥
नानाग्नीनां च सन्निपातं वर्जयेन् ॥ १० ॥
पृथगवस्थितानामग्नीनामेकत्र समावपनं वर्जयेत न कुर्यात् । अग्ना-
वह्निं न प्रक्षिपेदित्यन्ये (१) ॥ १० ॥
प्रतिमुखमग्निमाह्रियमाणं नाऽप्रतिष्ठितं भूमौ प्रदक्षि-
णीकुर्यात् ॥ ११ ॥
यदाऽस्य गच्छतः प्रतिमुखमग्निराह्रियते तदा न तं प्रदक्षिणीकुर्यात्
स चेद्भूभौ प्रतिष्ठितो न भवति । प्रतिष्ठिते त्वग्नौ दृष्टे प्रदक्षिणीकुर्या-
दिति ॥ ११ ॥
पृष्ठतश्चाऽऽत्मनः पाणी न संश्लेषयेत् ॥ १२ ॥
स्वस्य पृष्ठभागे स्वपाणिद्वय न संश्लेषयेन्न बध्नीयात् ॥ १२ ॥
स्वपन्नभिनिर्मुक्तो नाऽश्नन् वाग्यतो रात्रिमासीत
श्वोभूत उदकमुपस्पृश्य वाचं विसृजेत् ॥ १३ ॥
(२) 'सुप्ते यस्मिन्नस्तमेति सुप्ते यस्मिन्नुदेति च ।
अंशुमानभिनिर्मुक्ताभ्युदितौ तौ यथाक्रमम् ॥'
स्वपन्नभिनिर्मुक्तो नाश्नन्भुञ्जानस्तूष्णीं भूतो रात्रि सर्वामासीत न शयीत ।
अथाऽपरद्यु' उदकमुपस्पृश्य प्रातः स्नात्वा वाचं विसृजेत् । अयमस्य निर्वेषः ॥
१. एतदनन्तरं-विनावचनम् । आवापवचने सति कुर्यात् । इत्याधिक पाठः घ. पु.
२. अमरको. ब्र. सूर्योदयकाले यः स्वपिति सोऽभ्युदितः । सूर्यास्तकाले यः स्वपिति
सोऽभिनिर्मुक्तः ।
आप० ध० २६

२२६ आपस्तम्बधर्मसूत्रे [ (प्र.५.)क.१२.
स्वपन्नभ्युदितो नाऽश्वान्वाग्यतोऽहस्तिष्ठेत् ॥१४॥
पूर्वेण गतम् । 'उदकमुपस्पृश्य वाच विसृजेदिति चात्राऽपेक्ष्यते ।
तत्राऽस्तमिते स्नानप्रतिषेधात् सायमेव स्नात्वा वाचं विसृज्य सन्ध्या-
मुपासीत ॥ १४ ॥
आतामितोः प्राणमायच्छेदित्येके ॥ १५ ॥
यावदङ्गानां ग्लानिर्भवति तावत्प्राणमायच्छेत् प्राणवायुमाकृष्य
धारयेत् । प्राणायामं कुर्यादित्येके मन्यते । शक्त्यपेक्षो विकल्पः ।
तत्र मनुः-
(१)सव्याहृतीं सप्रणवां गायत्रीं शिरसा सह ।
त्रिः पठेदायतप्राणः प्राणायामस्स उच्यते ॥' इति ।
एवमावर्तयेद्यावद्ग्लानिः ॥ १५ ॥
स्वप्नं वा पापकं दृष्ट्वा ॥ १६ ॥
पापकस्वप्नो दुःस्वप्नः मर्कटास्कन्दनादिः । तं च दृष्ट्वा ॥ १६ ॥
अर्थे वा (२)सिसाधयिषन् ॥ १७ ॥
अर्थः प्रयोजनम् । तच्च दृष्टमदृष्टं वा साधयितुमिच्छन् ॥ १७ ॥
नियमातिक्रमे चाऽन्यस्मिन् ॥ १८ ॥
नियमानां 'उदङ्मुखो मूत्रं कुर्यादि' (१.३१.१.) त्येवमादीनामाते
क्रमे च आतामितोः प्राणमायच्छेदिति सर्वत्र शेषः ॥ १८ ॥
दोषफलसंशये न तत् कर्तव्यम् ॥ १९ ॥
यस्मिन् कर्मणि कृते पक्षे दोषः फलं सम्भाव्यते न तत् कुर्यात्,
यथा सभये देशे एकाकिनो गमनमिति ॥ १९ ॥
एवमध्यायानध्याये ॥ २० ॥
संशय इत्युपसमस्तमप्यपेक्ष्यते । अध्यायोऽनध्याय इति संशयेऽप्येवं
न तत् कर्तव्यमिति । 'सन्धावनुस्तनित' ( १.९.२०. ) इत्युदाहरणम् ।
पूर्वस्यैवाऽयं प्रपञ्चः ॥ २० ॥
न संशये प्रत्यक्षवद्ब्रूयात् ॥ २१ ॥
संशयितमर्थमात्मनोऽज्ञानपरिहाराय प्रत्यक्षवत् निश्चितवन्न ब्रूयात् ॥
१. सर्वेष्वादर्शपुस्तकेषु मनुवचनत्वेनैवोपन्यस्तमिदम् । न कुत्राऽपि तु मुद्रित
मनुस्मृतिपुस्तकेषूपलभ्यते । बौधायनधर्मसूत्रे ४. १. २८. तूपलभ्यते ।
२. सिसाधीयषुः, इति, घ. पु.