अपरोक्षानुभूति (दीपिका व हिन्दी टीका सहित)
Aparokshanubhuti with Dipika & Hindi Commentary
आदि शङ्कराचार्य द्वारा
स्रोत: खेमराज श्रीकृष्णदास / गीताप्रेस · खेमराज श्रीकृष्णदास / गीताप्रेस · 1940 (उद्गम)
( १२ ) अपरोक्षानुभूतिः ।
पुरुषार्थं विशिनष्टि शुभमिति शुभं परमानन्दरूपत्वेन
मंगलं मोक्षसुखमित्यर्थः इच्छता प्रार्थयता आत्मनः
शुभमिति वान्त्रयः ॥ १० ॥
भा. टी. ऊपर कहे हुए वैराग्य आदि साधनों करके युक्त
अपना शुभ चाहनेवाले पुरुषको ज्ञानकी सिद्धिके निमित्त
विचार करना योग्यहै । (ऊपर कहे हुए साधनोंकरके युक्त )
इसकारण कहा कि 'शान्तो दान्तः' ऐसी वेदकी श्रुतिहै
अर्थात् शम, दम युक्त पुरुष वेदान्तका अधिकारी होय है । जैसे
और जगहभी कहाहै "प्रशान्तचित्ताय जितेन्द्रियाय प्रक्षीणदो-
षाययथोक्तकारिणे ॥ गुणान्वितायानुगताय सर्वदा प्रदेयमेतत्
सकलं मुमुक्षवे ॥ १ ॥" शान्तचित्त जितेन्द्रिय दोषरहित
शास्त्रोक्त कार्य्य करनेवाले शास्त्रोक्त गुणोंकरके युक्त शुभ
आचरण करनेवाले तथा मोक्षकी इच्छा करनेवाले पुरुषको
यह शास्त्र देना चाहिये ॥ १० ॥
( ज्ञानकी आवश्यकता )
नोत्पद्यते विना ज्ञानं विचारेणान्यसा-
धनैः ॥ यथा पदार्थभानं हि प्रकाशेन
विना क्वचित् ॥ ११ ॥
सं. टी. ननु ज्ञानसिद्धयर्थं विचार एव कर्तव्य इति
नियमः कुतः क्रियत इत्याशंक्य सदृष्टांतमाह नोत्पद्य-
तइति विचारेण विना अन्यसाधनैः कर्मोपासनालक्षणैः
संस्कृतटीका-भाषाटीकासहित । ( १३ )
ज्ञानं नोत्पद्यते तत्र दृष्टांतमाह यथेति यथा क्वचित्क-
स्मिंश्चिद्देशे सूर्यादिप्रकाशेन विना पदार्थभानं घटादि-
वस्तुप्रकाशो नभवति हीतिसर्वजनप्रसिद्धं अतो नि-
यमः क्रियत इति भावः ॥ ११ ॥
भा. टी. विना ज्ञानके और साधनों करके नित्य अनित्य
वस्तुका विचार नहीं होय है जैसे सूर्य्यदीपक इत्यादिकोंके
प्रकाशके विना कहीं भी कोई घटपटादिपदार्थोंका भान
नहीं होयहै ॥ ११ ॥
( ज्ञानपूर्वक विचारस्वरूप )
कोऽहं कथमिदं जातं को वै कर्त्ताऽस्य
विद्यते ॥ उपादानं किमस्तीह विचा-
रः सोऽयमीदृशः ॥ १२ ॥
सं. टी. तर्हि स विचारः कीदृश इत्यत आह कोऽहमि
ति अहं कर्त्ता सुखीत्यादिव्यवह्रियमाणः कः किंस्वरूपः
तथा इदं जगत् स्थावरजंगमात्मकं कथं कस्माज्जातं
किमधिष्ठानमित्यर्थः तथाऽस्यप्रत्यक्षादिप्रमाणसिद्ध-
स्य जगतः कर्त्तोत्पादकः को विद्यते वै इति विकल्पं
द्योतयति किं जीवदृष्टं कर्तृ किंवेश्वरः किं वान्यदेव
किंचिदिति विकल्पः किं चेह जगति उपादानं घटस्य
मृद्वत् किमस्ति अयमात्माजगत्कारणविषयः ईदृश
एवंस्वरूपो विचारः स एव ज्ञानसाधनमित्यर्थः ॥१२॥
( १४ ) अपरोक्षानुभूतिः ।
भा टी. मैं कोनहूँ ? यह संसार किस प्रकार उत्पन्न हुआ ?
कौन इस जगत्का कर्त्ता है ? और संसारका उपादान कारण
कौन है ? इस प्रकार नानाप्रकारका जो विचार करना है सो
‘विचार’ है ॥ १२ ॥
नाहं भूतगणो देहो नाहं चाक्षगणस्त-
था ॥ एतद्विलक्षणः कश्चिद्विचारः
सोऽयमीदृशः ॥ १३ ॥
सं. टी. ननु “चैतन्यविशिष्टःकायःपुरुषः”इति बा-
र्हस्पत्यसूत्राद्देहाकारेण परिणतानि पृथिव्यादिचत्वारि
भूतान्येवात्मेति चार्वाका वदंति स एव कर्ता सुखी-
त्यादि सर्वव्यवहारमूलमिति सर्वजनप्रसिद्धौ सत्यामा-
त्मविषयो विचारो न स्यादित्यतआह नाहमिति अहम
ंशब्दप्रत्यालंबनः प्रत्यगात्मा भूतगणो यो देहः स न
भवामि तस्य घटादिवद्दृश्यत्वादित्यर्थः तहींद्रियगण
स्त्वं स्या इति चार्वाकैकदेशिमतमुत्थाप्य दूषयति नाह
मिति च पुनरक्षगणः श्रोत्रादींद्रियसंघातोप्यहं न भवामि
तथेति पदेन देहवदिंद्रियगणस्यापि भूतविकारत्वं
दर्शितं “स वा एष पुरुषोन्नरसमयः अन्नमयं हि सोम्य मन
आपोमयः प्राणस्तेजोमयी वाक्” इत्यादिश्रुतिरुभयत्र
प्रमाणं ननु यदि देहद्वयं त्वं नासि तर्हि शून्यमेवस्या
दित्याशंक्याह एतदिति एतद्विलक्षणः एताभ्यां स्थूल
संस्कृतटीका-भाषाटीकासहिता । (१५)
सूक्ष्मदेहाभ्यां विपरीतधर्मकोस्मि'अस्थूलमण्वह्रस्वम्'
इत्यादि श्रुतेः कश्चिदिति जात्यादिरहितत्वान्मनो-
वाचामगोचरत्वं दर्शितं अयमीदृशः सविचार इति व्या-
ख्यातार्थश्चतुर्थः पादः श्लोकचतुष्टयेपि बोद्धव्यः॥१३॥
भा. टी. मैं भूतगण समष्टिरूप देह नहीं हूँ मैं समष्टि रूप
इन्द्रियोंका समूह नहीं हूँ इससे विलक्षण कोई है सो विचार
कहावे है ॥ १३ ॥
अज्ञानात्प्रभवं सर्वं ज्ञानेन प्रविलीय-
ते ॥ सङ्कल्पो विविधः कर्त्ता विचारः
सोऽयमीदृशः ॥ १४ ॥
सं. टी. तदेवं कोहमित्येतन्निश्चित्येदानीं कथमिदं
जातमित्यस्य निश्चयः क्रियते तत्र पृथिव्यादिभूतानि
कार्यत्वात्स्वस्वपरमाणुभ्यो जायंते इति तार्किकादयो
मन्यंते कर्मणो जायंते इतिमीमांसकाः प्रधानादेवेति
सांख्याः तदेतन्निराकुर्वन्नाह अज्ञानेति सर्वं जगदिदं ना-
मरूपात्मकमज्ञानप्रभवमज्ञानात्पूर्वोक्तस्वस्वरूपस्फुर-
णात्प्रभवति तथाविधं अतएवैतद्विरोधिना ज्ञानेन स्व-
स्वरूपस्फुरणेन तम इव प्रकाशेन प्रविलीयते निश्शे-
षलीनं भवतीत्यर्थः। को वै कर्त्तेत्यस्य निर्णयमाह संक-
ल्प इति विविधो नानाप्रकारः संकल्पः इदं करिष्यामी
( १६ ) अपरोक्षानुभूतिः।
त्यादिलक्षणोऽन्तःकरणपरिणामः कारणानुकूलव्यापार
वान् कर्त्ता शेषं पूर्वोक्तम् ॥ १४ ॥
भा. टी. समस्त जगत् अज्ञानसे उत्पन्न होयहै ( अज्ञान
ये है इस सब संसारकी कल्पना होयहै ) ज्ञान होयहै तब नष्ट-
प्राय मालूम होयहै ( अर्थात् ज्ञानका प्रकाश होनेसे स्वरूप
जानाजायहै इसीकारण ज्ञानावस्थामें इस पुरुषको सङ्कल्प
विकल्प नहीं होयहैं ) नानाप्रकारका जो सङ्कल्पहै सो इस
संसारका कर्त्ता है इस प्रकार जो चिन्तनाहै सो विचारहै॥१४॥
एतयोर्यदुपादानमेकं सूक्ष्मं सदव्य-
यम् ॥ यथैव मृद्घटादीनां विचारः सो-
यमीदृशः ॥ १५ ॥
सं. टी. अथोपादानं किमस्तीत्यस्य निर्णयमाह
एतयोरिति एतयोरज्ञानसंकल्पयोर्यदुपादानं उत्पत्ति-
स्थितिनाशाय कारणं तत्तु सत्कालत्रयाबाध्यं ब्रह्मैव
नान्यदित्यर्थः अत एवाधिष्ठानज्ञाननिवर्त्त्याऽज्ञानका-
र्य्यत्वेन मिथ्याभूतमपि जगत् यावज्ज्ञानोदयं रज्जुसर्पा-
दिवत् संसारभयव्यवहारक्षमं भवेदितिभावः ब्रह्मणःस-
त्त्वेहेतुः अव्ययमिति अव्ययमपक्षयरहितं अनेनैतत्पूर्व-
भूताअपि जन्मादिविकारा निरस्ताः नाशश्च निरस्तः
षड्भावविकारराहित्ये हेतुः एकं सजातीयादिभेदशून्यं
संस्कृतटीका-भाषाटीकासहिता । ( १७ )
ताद्व कुतो न दृश्यते तत्राह सूक्ष्ममिति सूक्ष्मं मनोवा
गार्दीन्द्रियागोचरं तेषां प्रवृत्तिनिमित्तजातिक्रियादिशू-
न्यत्वादित्यर्थः ब्रह्मण उपादानत्वे दृष्टांतमाह यथैवेति
यथैव मृत्घटादीनामुपादानं तथैवेत्यर्थः एवंप्रकारेण
कार्यकारणभेदो नाममात्रमिति सूचितम् ॥ १५ ॥
भा. टी. जैसे मृत्तिका घटका उपादान कारणहै और
सुवर्ण कुण्डलादिका कारणहै इसी प्रकार जो एक ‘सूक्ष्म’
सत्यस्वरूप, अविनाशी अज्ञान ‘सङ्कल्प’ इनका जो उपादान
कारण है सोई इस जगत्का उपदान कारणहै इसका जो
निरूपण है सो विचार कहावे है ॥ १५ ॥
अहमेकोपि सूक्ष्मश्च ज्ञाता साक्षी सद
व्ययः ॥ तदहं नात्र सन्देहो विचारः
सोऽयमीदृशः ॥ १६ ॥
सं. टी. ननु यद्यपि कार्यकारणभेदो वाचारंभणमा
त्रस्तथापि जीवब्रह्मणोर्भेद्दोवास्तवः स्यादित्याशंक्याह
अहमिति अत्र यत इत्यध्याहारस्तथाचायमर्थः यतोह-
महंप्रत्ययवेद्योप्येकः सजातीयादिभेदशून्यो मनुष्यमा-
त्रेप्यहंबुद्धेरेकत्वप्रतीतेरित्यर्थः च पुनः सूक्ष्म इंद्रिया-
गोचरः पुनर्ज्ञाताऽहंकारादिप्रकाशकत्वेन चेतन इत्यर्थः
तथा साक्षी साक्षादिन्द्रियार्थसन्निकर्षं विनैवेक्षते पश्यति
प्रकाशयतीति साक्षी निर्विकार इत्यर्थः अत एव
( १८ ) अपरोक्षानुभूतिः ।
सदव्ययः संश्चासावव्ययश्चविनाशापक्षयोपलक्षितसर्व-
विकारशून्य इत्यर्थः यस्मादेवंभूतोऽहं तत्तस्मादहमहं-
प्रत्ययवेद्यस्तत्सत्यज्ञानादिलक्षणं ब्रह्म अत्र संदेहो
नास्तीत्यर्थः सोयमीदृशो विचारइति ॥ १६ ॥
भा. टी. अहम् शब्द करके प्रतिपाद्य अर्थात् आत्मा
अद्वितीय अतिसूक्ष्म जाननेवाला सर्वसाक्षी नित्य और
अविनाशी ब्रह्म है इसमें कोई सन्देह नहीं है इस प्रकार जो तत्त्व
निर्णय है सो विचार कहावे है ॥ १६ ॥
आत्मा विनिष्कलो ह्येको देहो बहु
भिरावृतः ॥ तयोरैक्यं प्रपश्यन्ति
किमज्ञानमतः परम् ॥ १७ ॥
सं. टी. एतदेव जीवब्रह्मैक्यज्ञानप्रदर्शनेन द्रढयति
आत्मेत्यादिपंचभिः यतोऽप्रत्ययवेद्य आत्मा अतीत
संततभावेन जाग्रदादिसर्वावस्थास्वनुवर्तत इत्यत्माः
अवस्थात्रयभावाभावसाक्षित्वेन सत्यज्ञानादिस्वरूप
इत्यर्थः स त्वंपदलक्ष्यार्थोपि तत्पदलक्ष्यार्थ एव विनि-
ष्कलो विशेषण निर्गतकलो निरवयवइत्यर्थः अन्यथा
सावयवत्वे घटादिवद्विनाशित्वापत्तिरिति भावः अत्रहेतुः
एकः हीति “एकमेवाद्वितीयम्” इत्यादि श्रुतिप्रसिद्धिं
द्योतयति ननु तथा लिंगदेहोप्यस्तीति चेन्नेत्याह देह
इति देहो लिंगदेहः सूक्ष्मशरीरमिति यावत् सबहुभिः
संस्कृतटीका-भाषाटीकासहिता । (१९)
कलाभिः श्रोत्रादिबुद्ध्यंताभिः सप्तदशभिरावृत आ-
च्छादितस्तत्संघात इत्यर्थः अतएव लिंगदेहस्य निरव-
यवत्वाद्यभावात् ज्ञानेन तत्कारणाऽज्ञाननिवृत्तौ निवृ-
त्तिरन्यथाऽनिर्मोक्षप्रसंग इतिभावः एवमतिवैलक्षण्ये
सत्यपि तयोरात्मदेहयोः प्रकाशतमसोरिवैक्यमैका-
त्म्यं प्रपश्यंति तार्किकादयइत्यर्थः अतो विपरीतद-
र्शनात्परमन्यदज्ञानं किमस्ति एतदेवाज्ञानमित्यर्थः
विपर्ययरूपकार्यान्यथानुपपत्त्या तत्कारणं मूलाऽज्ञानं
कल्प्यत इतिभावः ॥ १७ ॥
भा. टी. आत्मा विनिष्कल अर्थात् अवयवहीनहै इसी
कारण एक है और देह बहुत अवयवोंसे बना है तबभी संसार
बन्धनमें फँसेहुए पुरुष आत्मा और देहकी ऐक्यता कर व्यव-
हार करते हैं इससे अधिक और क्या अज्ञान होगा ॥ १७॥
आत्मा नियामकश्चान्तर्देहो बाह्यो
नियम्यकः ॥ तयोरैक्यं प्रपश्यन्ति
किमज्ञानमतः परम् ॥ १८ ॥
सं. टी. पुनर्वैलक्षण्यमाह आत्मेति आत्मा नियाम-
को नियंता च पुनरंतः पंचकोशांतरः देहस्तु नियम्यः
सन् बाह्यः तयोरैक्यमित्युत्तरार्द्धं व्याख्यातं एवमग्रेपि
ज्ञेयम् ॥ १८ ॥
(२०) अपरोक्षानुभूतिः ।
भा. टी. आत्मा अन्दर स्थित है और प्रेरणा करने वाला
है देह बाहर और प्रेरित है तबभी संसार बन्धनमें फँसे हुए
अज्ञानी पुरुष देह और आत्मांकी समता कर व्यवहार करें-
हैं इससे अधिक और क्या अज्ञान होगा ॥ १८ ॥
आत्मा ज्ञानमयः पुण्यो देहो मांसम-
योऽशुचिः ॥ तयोरैक्यं प्रपश्यन्तिकि-
मज्ञानमतः परम् ॥ १९ ॥
सं. टी. अन्यदपि वैलक्षण्यमाह आत्मेति आत्मा
ज्ञानमयः प्रकाशरूपोऽतएव पुण्यः शुद्धःदेहस्तु मांसा-
दिविकारवानतएवाऽशुचिः एतेनात्मनः स्थूलदेहादपि
वैलक्षण्यमुक्तं भवति तयोरैक्यमित्यादि पूर्ववत् ॥ १९ ॥
भा. टी. आत्मा ज्ञानमय है पवित्रहै और देह मांस रुधिर
अस्थि चर्बी इत्यादिकोंसे बनाहुआ है इसी कारण अप-
वित्र है तबभी संसार बंधनमें फँसे हुए अज्ञानी पुरुष देह
और आत्माकी समताकर व्यवहार करें हैं इससे अधिक और
क्या अज्ञान होगा ॥ १९ ॥
आत्मा प्रकाशकःस्वच्छो देहस्तामस
उच्यते ॥ तयोरैक्यं प्रपश्यन्ति किम-
ज्ञानमतःपरम् ॥ २० ॥
सं. टी. वैलक्षण्यांतरमाह आत्मेति आत्मा स्वयंप्र-
काशः सन् सूर्यादिवदन्यसर्वप्रकाशकोऽतएवस्वच्छः
संस्कृतटीका-भाषाटीकासहिता । ( २१ )
प्राकाश्यगुणदोषसंबंधशून्यइत्यर्थः“असंगोह्ययं पुरुषः”
इतिश्रुतेः देहस्तु तामसो घटादिवत्प्रकाश्यत्वेन जडः
तयोरैक्यामत्यदि पूर्ववत् ॥ २० ॥
भा. टी. आत्मा सबका प्रकाशक ज्योतिःस्वरूपहै और
स्वच्छ है ( अर्थात जिसमें रजोगुण सतोगुण तमोगुणरूप
सृष्टि मरु मरीचिका की तरह मालूम होय वास्तवमें आत्मा
निर्मलहै ) और देह सदा तमोगुण करके युक्त रहेहै तबभी
संसारी पुरुष देह आत्माकी समता कर व्यवहार करें हैं
इससे अधिक और क्या अज्ञान होगा ॥ २० ॥
आत्मा नित्यो हि सद्रूपो देहोऽनि-
त्योह्यसन्मयः ॥ तयोरैक्यं प्रपश्य-
न्ति किमज्ञानमतःपरम् ॥ २१ ॥
सं. टी. अत्र सर्वत्रपौनरुक्त्यंनाशंकनीयमात्मनोऽलौ-
किकत्वेनात्यंतदुर्बोधत्वादेव बहुधा वैलक्षण्यं प्रदर्श्यते
परमकारुणिकैः श्रीमदाचार्यैः आत्मेति आत्मा नित्यो
ध्वंसाप्रतियोगी तत्रहेतुः हि यस्मात्सद्रूपः अबाध्यस्व-
रूपःदेहस्तु ध्वंसप्रतियोगी अत्रापि हेतुः हियस्मादसन्म-
योऽनित्यः विकारित्वेन बाध्ययोग्यइत्यर्थः यस्मादेवमा-
त्मदेहयोरत्यंतवैलक्षण्यं तस्मात्तयोरैक्यदर्शनं केवल-
मज्ञानमिति ॥ २१ ॥
( २२ ) अपरोक्षानुभूतिः।
भा. टी. आत्मा नित्यहै अर्थात् आदि मध्य अन्त करके
रहितहै, इसी कारण सद्रूप है अर्थात् सदा एकरस रहे है और
देह अनित्य है अर्थात् उत्पन्नहोय है, बालक होयहै, युवा
होय है, वृद्धहोयहै, रोगी होयहै, सुखदुःख करके ग्रसित रहै है
और असत् है अर्थात् नाशवान् है तौभी संसारी पुरुष
देह और आत्माकी समता कर व्यवहारकरे हैं इससे अधिक
और क्या अज्ञान होगा ॥ २१ ॥
आत्मनस्तत्प्रकाशत्वं यत्पदार्थाव-
भासनम् ॥ नाग्न्यादिदीप्तिवद्दीप्तिर्भ-
वत्यान्ध्यं यतो निशि ॥ २२ ॥
सं. टी. नन्वात्मनः प्रकाशत्वं किं नामेत्यत आह
आत्मनइति आत्मनस्तत् प्रकाशत्वं बोद्धव्यं किंतदि-
त्यतआह यदिति यत्पदार्थावभासनं घटपटादिवस्तुवि-
षयप्रकाश इदंतया निर्दिश्यमानविषयदर्शनमिति या
वत् । तर्ह्यग्न्यादिप्रकाशवद्विकारित्वं स्यादित्यतआह
नाग्न्यादिदीप्तिवद्दीप्तिरिति इयमात्मदीप्तिरग्न्यादिदी-
प्तिवन्न कदाचिदुत्पत्तिविनाशादिविकारवतीत्यर्थः तत्र
हेतुमाह भवतीति भवत्यांध्यं यतो निशि यतःकारणा-
न्निशि रात्रावग्न्यादिप्रकाश एकस्मिन्देशेसत्यपितदन्य-
त्रलोकस्यांध्यं रूपग्रहणाक्षमत्वं भवति नैतादृश्यात्मदी-
प्तिरेकत्र विद्यमाना चैकत्राऽविद्यमाना परिच्छिन्ना चास्ति
संस्कृतटीका-भाषाटीकासहिता । (२३)
किंतु दीपादिरूपस्याग्न्यादिप्रकाशस्य प्रकाशिका
तद्भावे चांधकारस्य प्रकाशिका उत्पत्तिनाशरहि-
ता च सदा सर्वत्र पूर्णेवास्ति यद्वा इयमात्मदीप्तिरग्न्या-
दिदीप्तिसदृशी न कुतः यतः कारणात्निशि रात्रावांध्यमं-
धकारोभवत्यतद्विलक्षणाऽऽत्मदीप्तिर्ज्ञेया यद्यात्म-
दीप्तिरग्न्यादिदीप्तिसदृशीभवेत्तर्ह्यग्न्यादिदीप्त्या यथां-
धकारस्य नाशोभवति तथात्मदीप्त्याऽप्यंधकारस्य ना
शः स्यात् परंत्वात्मनः सत्ताप्रकाशाभ्यां सर्वत्र सर्वदा
विद्यमानत्वेऽप्यंधकारस्य नाशो नभवत्यत आत्मदीप्ति-
रग्न्यादिदीप्तिसदृशी न किंतु इयमग्न्यादिदीप्तिर्भातीद
मांध्यंभातीत्याद्याकारेणाऽग्न्यादिदीप्तेरांध्यस्य चान्य-
स्य सर्वस्य च प्रकाशिका चाविरोधिन्त्यात्मदीप्तिः स्वप्र-
काशैवाभ्युपेतव्या सर्वैरात्मज्ञानारूढैरित्यर्थः तस्मा-
दग्न्यादिदीप्तीनामपि दीपिकान्यसाधननिरपेक्षांयादी-
प्तिः स आत्मप्रकाश इतिभावः ॥ २२ ॥
भा. टी. जिस प्रकार घटपटादि पदार्थ प्रकाश होय हैं
तिसी प्रकार आत्माका प्रकाश होयहै सूर्य्य चन्द्र अग्निके
प्रकाशकी तरह आत्माका प्रकाशविकारको नही प्राप्त होय
है क्योंकि जब रात्रिमें सूर्यादिकका प्रकाश नहीं होयहै तब
अन्धकार होय है इससे जानाजायहै कि अग्नि आदिका
प्रकाश विकारको प्राप्त होय है किन्तु आत्माका प्रकाशक
( २४ ) अपरोक्षानुभूतिः ।
भी विकारको नहीं प्राप्त होयहै अर्थात् आत्माका प्रकाश
सदा सब जगह रहेहै ॥ २२ ॥
देहोऽहमित्ययं मूढो धृत्वातिष्ठत्यहो
जनः ॥ ममायमित्यपि ज्ञात्वा घटद्र-
ष्टेव सर्वदा ॥ २३ ॥
सं. टी. तदेवं प्रकाश्य प्रकाशकत्वादिलक्षणवैलक्ष-
ण्येसत्यपि आत्मानात्माभेददर्शिनमुपसंहरन्नुभयोर्भेदं
स्पष्टयति देहइति अहमहंशब्दप्रत्ययालंबनः प्रत्यगा
त्माऽयमिदंतयानिर्देश्यमानो घटादिवत्प्रत्यक्षतयादृ-
श्यमानोदेहोऽस्मीत्युभयोर्द्रष्टृदृश्ययोरैक्यंकृत्वा मूढः
स्वाज्ञानकार्यविपर्ययमोहव्याप्तोजनस्तिष्ठति कृतकृत्य
बुद्ध्या निर्व्यापारोभवतीत्यर्थः एतदहो महदज्ञान
मितिभावः किंकृत्वापीत्यत आह ममेति मम मत्संबंधी
अयं देह इति सामान्यतो भेदं ज्ञात्वापि अतएवाश्चर्य-
मिति तात्पर्यं कइव, सर्वदा घटद्रष्टेव यथा सर्वकाले
घटद्रष्टा पुरुषो ममायं घट इति जानाति नत्वहं घट
इति कदाचिदपि जानातीत्यर्थः ॥ २३ ॥
भा. टी. मनुष्यके पास एक घडा होयहै तब 'मेराघडा
है' ऐसा व्यवहार करै है मैं घट हूं ऐसाःव्यवहार नहीं करै
किन्तु यह देह मेरा है मैं हूं ऐसा संसारी पुरुष ज्ञान करैहै
परन्तु वास्तवमें अज्ञानहै ॥ २३ ॥
संस्कृतटीका-भाषाटीकासहिता । (२५)
ब्रह्मैवाहं समः शान्तः सच्चिदानन्दल-
क्षणः ॥ नाहं देहो ह्यसद्रूपो ज्ञानमि-
त्युच्यते बुधैः ॥ २४ ॥
सं. टी. नन्वतस्मिंस्तद्वुद्धिरिति लक्षणभ्रमापरप-
र्यायमोहकार्य्यलिंगानुमेयमज्ञानमीदृक् तर्हि तन्निवर्त्तकं
किमित्याकांक्षायां तद्विरोधित्वादात्मज्ञानमेवात्मा-
ऽज्ञाननिवर्त्तकमित्यभिप्रेत्य तल्लक्षणमाह ब्रह्मेत्यादिपं-
चभिः । अहमहंशब्दप्रत्ययालंबनः प्रत्यगात्मा ब्रह्मै-
वास्मि एतयोस्तत्त्वंपदार्थयोरैक्ये हेतुगर्भितानि विशे-
षणान्याह सम इति समः सत्ताप्रकाशाभ्यां सर्वा-
भिन्नः पुनः किंलक्षणः शांतः निरस्तसमस्तोपा-
धित्वाद्विक्षेपादिविकारशून्यः पुनः किंलक्षणः सच्चिदा-
नंदलक्षणः । सच्चिदानंदैरनृतजडदुःखप्रतियोगिभिर्ल-
क्ष्यते विरुद्धांशत्यागरूपया भागलक्षणया ज्ञायत इति
सच्चिदानंदलक्षणः । ब्रह्मबोधे हि द्विविधं द्वारं विधिर्निषे-
धश्चेति तत्र सत्यज्ञानादिसाक्षाद्वाचकशब्दप्रयोगलक्ष-
णो विधिरुक्तः । इदानीमतन्निरसनलक्षणो निषेधः प्रद-
र्श्यते नाहमिति अहमहंशब्दप्रत्ययालंबन आत्मा देहो
नेत्यन्वयः देह इत्युपलक्षणं प्राणेंद्रियादीनामपि हीति
विद्वज्जनप्रसिद्धं देहादेरनात्मत्वेहेतुमाह असदिति । अस-
द्रूपोसद्वाध्यमनृतं तादृग्रूपं स्वरूपं यस्य स तथाविध
२
( २६ ) अपरोक्षानुभूतिः ।
इत्येवंप्रकारम् "अहं ब्रह्मास्मि"इत्यादिमहावाक्यजन्या-
ऽखंडाकारबुद्धिरूपं ज्ञानं बुधैरात्मतत्त्वज्ञैरुच्यते कथ्यत
इत्यर्थः। एतद्विलक्षणः सर्वोऽज्ञानाभास इतिभावः॥२४॥
भा. टी. मैं सम अर्थात् सर्वमय प्रकाशद्वाराहूँ । और
शान्तहूँ अर्थात् निर्विकारहूँ त्रिकाल में विद्यमान चैतन्य-
स्वरूप आनन्दमयस्वरूप ब्रह्म हूँ । नाशवान् देह मैं नहीं हूं इस
प्रकार ज्ञानको पण्डित जन तत्वज्ञान कहैं हैं ॥ २४ ॥
निर्विकारो निराकारो निरवद्योऽहम-
व्ययः ॥ नाहं देहो ह्यसद्रूपो ज्ञानमि-
त्युच्यते बुधैः ॥ २५ ॥
सं. टी. नन्वहं जातो मृतःसुखीदुःखीत्याद्यनेकविक।
रत्त्वेनाहंशब्दप्रत्ययालंबनस्य प्रतीयमानत्वात् कथं
तस्य ब्रह्मत्वमित्यत आह निर्विकार इति अहमहंशब्दप्र-
त्ययालंबनः प्रत्यगात्मा निर्विकारोऽस्मीति शेषः निर्गतो
विकारजन्मदायो यस्मात् स तथाविधः तेषां देहधर्म-
त्वादिति भावः । तत्र हेतुः निराकारः देहाद्याकाररहितः
अत एव निरवद्यो वातपित्तादिजन्याध्यात्मिकादि-
तापत्रयरहितइत्यर्थः। अत एवाऽव्ययः अपक्षयादिरहित
इत्यर्थः अहं मनुष्य इत्यादिप्रतीतेः । कथं निर्विकारत्व-
मिति चेत्सा प्रतीतिः शुक्तिरजतादिवद्बाध्यत्वाद्भ्रांतिरि-
त्याह नाहमिति । नाहमित्युत्तरार्द्धं व्याख्यातं पूर्वश्लोके
संस्कृतटीका-भाषाटीकासहिता । (२७)
एवमुत्तरत्रापि ज्ञेयं पुनरुक्तिस्तु ज्ञानप्रतिबंधकस्य बु-
द्धिमांद्यविपर्ययादेर्दाढर्यान्नाशंकनीया ॥ २५ ॥
भा. टी. मैं निर्विकारहूं अर्थात् सदा एकरूपहूं । निरा-
कार अर्थात् मेरा कोई आकार नहीं है । मैं निरवयहूं अर्थात्
आध्यात्मिक आधिदैविक आधिभौतिक इन तीन तापों करकै
रहितहूं और अविनाशीहूं । नाशवान् देह नहीं हूं । इस प्रकार
ज्ञानको पण्डितगण तत्त्वज्ञान कहैं हैं ॥ २५ ॥
निरामयो निराभासो निर्विकल्पोऽह-
माततः ॥ नाहं देहो ह्यसद्रूपो ज्ञानमि-
त्युच्यते बुधैः ॥ २६ ॥
सं. टी. पुनः किंलक्षणं ज्ञानमित्यत आह निरामय
इति। अहं निरामयः सर्वरोगरहितःनिराभासो वृत्तिव्या-
प्यत्वेपि फलव्याप्यत्वशून्यः निर्विकल्पः कल्पनाही-
नः आततश्च व्यापकः ॥ २६ ॥
भा. टी. मैं रोगहीनहूं अर्थात् मुझे राजयक्ष्मादिरोग नहीं
होयहैं मुझे फलकी अभिलाषा नहीं होयहै मैं कल्पना नहीं
करूंहूं और सर्वव्यापीहूं । मैं नाशवान् देह नहींहूं इस प्रकार
ज्ञानको पण्डित जन तत्त्वज्ञान कहैं हैं ॥ २६ ॥
निर्गुणो निष्क्रियो नित्यो नित्यमुक्तो
ऽहमच्युतः॥ नाहं देहो ह्यसद्रूपो ज्ञान
मित्यच्यते बुधैः ॥ २७ ॥
( २८ ) अपरोक्षानुभूतिः ।
सं. टी. पुनः किंलक्षणं ज्ञानमित्यत आह निर्गुण
इति । अहं निर्गुणो गुणरहितः गुणानां मायामयत्वा-
दित्यर्थः अत एव निष्क्रियः क्रियारहितः तथा नित्यो
विनाशरहितः अत एव नित्यमुक्तः कालत्रयेपि बंधशून्यः
तत्र हेतुः अच्युतः अप्रच्युतसच्चिदानंदस्वभावः ॥२७॥
भा. टी. मैं रजोगुण सतोगुण तमोगुणरूप तीन गुणों करके
रहितहूं क्रिया करके रहितहूं नित्यहूं नित्यमुक्तहूं अर्थात्
सर्वदाही बन्धशून्यहूं अच्युतहूँ अर्थात् सदा ज्ञानमयहूं
मैं नाशवान् देह नहींहूं इस प्रकार ज्ञानको पण्डित जन
तत्वज्ञान कहैं हैं ॥ २७ ॥
निर्मलो निश्चलोऽनन्तः शुद्धोऽहम-
जरोऽमरः ॥ नाहं देहो ह्यसद्रूपो ज्ञान-
मित्युच्यते बुधैः ॥ २८ ॥
सं. टी. पुनरपि ज्ञानलक्षणमाह निर्मल इति । अहं
निर्मलः अविद्यातत्कार्यलक्षणमलरहितः अत एव
निश्चलः व्यापकत्वादाकाशवन्निश्चल इत्यर्थः निश्च-
लत्वे हेतुः अनंतः देशकालवस्तुपरिच्छेदशून्यः शुद्धः
अशुद्धिरहितः पुनरजरः जरारहितः अमरो मरणरहि-
तश्च सर्वधर्माणां देहत्रयवर्तित्वादिति भावः ॥ २८ ॥
भा. टी. मैं निर्मल अर्थात् सर्वदोषों करके रहितहूं
और निश्चलहूं अर्थात् चलायमान नहीं होऊंहूं अनन्तहूं
संस्कृतटीका-भाषाटीकासहित । ( २९ )
अर्थात् मेरा अन्त नहीं है और शुद्धहूं और अजरहूं अर्थात्
बूढा नहीं होऊंहूं और अमर हूं अर्थात् मेरी कभी मृत्यु नहीं
होयहै नाशवान् देह नहींहूं ऐसा जो ज्ञानहै उसको पण्डितजन
तत्त्वज्ञान कहैं हैं ॥ २८ ॥
स्वदेहे शोभनं संतं पुरुषाख्यं च सम-
तम् ॥ किं मूर्ख शून्यमात्मानं देहा-
तीतं करोषि भोः ॥ २९ ॥
सं. टी. नन्वात्मा प्रत्यक्षदेहरूपो न भवति तर्हि
शून्यत्वमात्मनः स्यादित्याशंक्याह स्वदेहे इति । भो
हे मूर्ख शून्यवादिन् स्वदेहे पुरुषाख्यं पुरि मनुष्यशरीरे
उषति अहमाकारेण वसतीति पुरुष इत्याख्या नाम य-
स्य तं अतएवशोभनं मंगलं शरीरविलक्षणत्वादतिमंगलं
तथा संमतम् "अयमात्मा ब्रह्म" इत्यादिवाक्यनिर्णीतं
चकारात् "उत्तमः पुरुषस्त्वन्यः " इत्यादि स्मृतिनि
र्णीतं घटद्रष्टृवद्देहद्रष्टृत्वेन देहातीतमात्मानं सततं भावं
संतं सर्वव्यवहाराधिष्ठानं शून्यं खपुष्पादिवत् अत्यंता-
ऽभावरूपं किंकरोषि कथं मन्यसे मामन्यथा इति भावः।
क्वचित् स्वदेहमिति द्वितीयांतः पाठस्तस्मिन् पक्षे
देहात्मवाद्येव वदति उक्तलक्षणं मनुष्यदेहं त्यक्त्वा
समानमन्यत् ॥ २९ ॥
भा. टी. हे संसारी मूढ ! तू अपने देहमें विद्यमान मङ्गलमय
( ३० ) अपरोक्षानुभूतिः।
ब्रह्मरूप निर्णय किये हुए देहातीत आत्माको शून्य ज्ञान
करै है ॥ २९ ॥
स्वात्मानं शृणु मूर्ख त्वं श्रुत्या युक्त्या
च पूरुषम् ॥ देहातीतं सदाकारं सुदु
र्दर्शं भवादृशैः ॥ ३० ॥
सं.टी. ननु शून्यवादिना एवाभावापत्तेः शून्यं मास्तु
परंत्वात्मनो देहातीतत्वे प्रमाणाभावाद्देह एवात्मा
स्यादित्याशंक्याह स्वात्मानमिति । भो मूर्ख देहात्मवा-
दिन् चार्वाक त्वं स्वात्मनं स्वकीयमात्मानं पुरुषं देहा-
तीतं देहातिरिक्तं श्रुत्या “तस्माद्वा एतस्मादन्नरसमया-
दन्योंतर आत्मा”इत्यादिकया पुनर्युक्त्याच एकस्मिन्क
र्तृकर्मविरोधइत्यादिरूपया शृणु अवधारय देहातीतत्वे
किमाकार आत्मेत्यत आह सदाकारमिति । सदाका-
रमस्तीत्येतन्मात्रान्यव्यवहारकारणभूत आकारो यस्य तं
एवंविधोस्ति चेत्कुतो न दृश्यत इत्यत आह सुदुर्दर्शमिति
भवादृशैः श्रुत्याचार्यश्रद्धाशून्यैः सुदुर्दर्शं सर्वथा दर्श-
नायोग्यं तस्यादृष्टरूपत्वादेवेत्यर्थः यद्वा पूर्वश्लोकोक्त-
द्वितीयापेक्षया देहात्मवादिनः समाधानात्थोंयं श्लोकः
स्वात्मानमिति ॥ ३० ॥
भा. टी. युक्तियों करके और श्रुतियों करके आत्माको
देहातीत निर्णय तौ कर । हे मूढ ! आत्मा तौ सदाकारहै
⸱संस्कृतटीका-भाषाटीकासहिता। (३१)
'आत्मा'है इसप्रकार व्यवहारके कारण आत्माका आकारभान
होयहै परन्तु तुमसे मूर्खोंके दृष्टिगोचर नहीं होय है ॥ ३० ॥
अहंशब्देन विख्यात एक एव स्थितः
परः॥ स्थूलस्त्वनेकतां प्राप्तः कथं स्या-
देहकः पुमान् ॥ ३१ ॥
सं.टी. तदेवाह अहंमित्यादिसप्तभिः। परः देहादन्य
आत्माऽहंशब्देन शब्द इत्युपलक्षणं प्रत्ययस्यापि वि-
ख्यातः प्रसिद्धः किंलक्षण इत्यत आह एकइति एक एव
स्थित एवेति प्रत्येकमवधारणं तुशब्दः पूर्वोक्तादात्मनः
स्थूलदेहस्य वैलक्षण्यद्योतकः।स्थूलो देहकः देहएव देह-
कः स्वार्थे कः प्रत्ययः कथं पुमान् पुरुषः आत्मा स्यान्न
कथंचिदित्यर्थः देहस्यानात्मत्वे हेतुमाह अनेकतामिति
अनेकतां परस्परं भिन्नतां प्राप्तः एवं तमःप्रकाशवदति
विलक्षणत्वेपि देहस्यात्मत्वं ब्रुवन्नतिमूढत्वादुपेक्ष्य
इति भावः ॥ ३१ ॥
भा. टी. अहं शब्द करिकै कहाजायहै और एकहै और
सबसे उत्कृष्टहै तब किसप्रकार स्थूल अनेकताको प्राप्त
देहमय होसकै है ॥ ३१ ॥
अहं द्रष्टृतया सिद्धो देहो दृश्यतया
स्थितः ॥ ममायमितिनिर्देशात्कथं
स्याद्देहकः पुमान् ॥ ३२ ॥