अनङ्गरङ्ग (महाकवि कल्याणमल्ल - कामशास्त्र एवं रति-प्रयोग संस्कृत मूल पाठ)

अथ दशमः स्थलः ।
॥ अथ सुरतभेदा निरूप्यन्ते ॥
सात्म्यानुरूपान्प्रविधाय¹ पूर्व
विज्ञः पुमान्बाह्यरतोपचारान्² ।
विधिश्लथीभूतवराङ्गदेशां³
भजेत कान्तां रतिकेलिलिङ्गे ॥ १ ॥
दृढापि नारी श्लथतामुपैति
प्रमाणादूरुयुगस्य सद्यः⁴ ।
अपि श्लथा⁵ संयमितोरुयुग्मा
गच्छेदृढत्वं सुरतप्रयोगे ॥ २ ॥
उत्तानकं तिर्यगथासिताख्यं
स्थितं तथैवानतकं रतज्ञैः⁶ ।
पञ्चप्रकारं सुरतं प्रदिष्टं
तस्य प्रभेदान्क्रमतो ब्रवीमि⁷ ॥ ३ ॥
॥ तत्रादावुत्तानबन्धः ॥
निधाय पादौ रमणांसयोश्चे-
दुत्तानसुप्ता रमते पुरन्ध्री ।
रतिप्रबन्धे समपादसंज्ञं
प्रोचुस्तदा भोगविधानदक्षाः⁸ ॥ ४ ॥
उत्तानितायाः स्मरमन्दिरोप⁹-
स्थितस्तदूरुद्वयमुत्प्रगृह्य¹⁰ ।

स्थलः ] अनङ्गरङ्गः ५३
संस्थाप्य बाह्यं कटितो रमेत
कान्तस्तदा स्यात्किल नागराख्यः ॥ ५ ॥
स्त्रियो ऽङ्घ्रिमेकं विनिधाय भूमा-
वन्यं स्वमौलौ निजपादयुग्मम्¹² ।
पृथ्व्यां ¹³ समाधाय रमेत भर्ता
त्रैविक्रमाख्यं करणं तदा¹⁴ स्यात् ॥ ६ ॥
तल्पप्रसुप्ता निजपादयुग्म¹⁵
मूर्ध्वं विधत्ते रमणी कराभ्याम् ।
स्तनौ गृहीत्वाथ भजेत कान्तो
बन्धस्तदा व्योमपदाख्य उक्तः ॥ ७ ॥
कान्तोरुयुग्मान्तरगः स्वहस्तौ
निधाय भूमौ रमते पतिश्चेत् ।
बन्धस्तदोक्तः स्मरचक्रनामा¹⁶
श्रेष्ठः¹⁷ सदा कामिजनस्य लोके ॥ ८ ॥
नारी स्वपादौ दयितस्य वक्षः-
स्थितौ समालिङ्ग्य करद्वयेन ।
किञ्चिन्नतोरू¹⁸ रमते तदासौ
प्रोक्तो मुनीन्द्रैर्विदारिताख्यः¹⁹ ॥ ९ ॥
उत्तानितोरुद्वयमध्यगामी
दृढं समालिङ्ग्य भजेत यत्र ।
कान्तो²⁰ विलासप्रिय एष बन्धः
सौम्याख्य उक्तः कविभिः पुराणैः ॥ १०॥
ऊरुद्वयं²¹ वक्रमुदञ्चितं च
कृत्वाम्बुजाक्षी भजते²² पतिं चेत् ।

३४ अनङ्गरङ्गः [दशमः
आनन्दकर्ता तरुणीजनानां
बन्धो ऽयमुक्तः किल जृम्भिताख्यः ॥११॥
कान्तोरुयुग्मं परिवर्तितं चे-
न्निष्पीड्य²³ कामाकुलचित्तवृत्तिः²⁴ ।
रमेत भर्ता यदि वेष्टिताख्यं²⁵
तमेव²⁶ बन्धं मुनयो वदन्ति ॥१२॥
स्कन्धप्रदेशे विनिधाय जङ्घा-
मेकां स्त्रियो ऽन्यामथ संविदार्य ।
अधो²⁷ विनीय प्रवलं²⁸ रमेत
भर्ता यदा वेणुविदारितं तत् ॥१३॥
विलासिनी²⁹ संहतमूरुयुग्मं
कृत्वोर्ध्वमालिङ्ग्य भजेत भर्ता ।
उद्द्रुमकः³⁰ स्यात्प्रमदाङ्घ्रियुग्मे
कान्तोरसिस्थे स्फुटनं³¹ प्रदिष्टम् ॥१४॥
॥ अथ तिर्यग्बन्धः ॥
कान्ताङ्घ्रिमेकं हृदये स्वकीये
निधाय भर्ता शयने द्वितीयम् ।
कुर्याद्रतिं चेदिति वीणिकाख्यः³²
प्रौढाङ्गनायाः परिकल्पनीयः³⁴ ॥१५॥
पार्श्वप्रसुप्तप्रमदोपरिस्थः³⁵
कान्तः समालिङ्ग्य रतिं करोति ।
यत्र प्रदिष्टो मुनिभिः पुराणै-
र्बन्धस्तदा संपुटनामधेयः ॥१६॥

स्थलः ] अनङ्गरङ्गः ५५
यद्यङ्गनाकुञ्चितपादयुग्मं
स्वनाभिदेशे परिकल्प्य भर्ता ।
रतिं प्रकुर्यादिति कर्कटाख्यं
तदा कवीन्द्रैः³⁶ करणं प्रदिष्टम् ॥१७॥
॥ अथोपविष्टबन्धः ॥
प्रेङ्खाविलासं प्रसभं वहन्त्या
विपर्ययाज्जङ्घयुगस्य³⁷ नार्याः ।
पद्मासनं स्यादथ चैकजङ्घा-
विपर्ययादुपपदं³⁸ प्रदिष्टम् ॥१८॥
स्वजानुयुग्मान्तरनिर्गतौ चे-
द्भुजौ स्वकण्ठे निनयेन्मृगाक्षी³⁹ ।
कान्तो ऽपि कृत्वेति⁴⁰ विधिं प्रगच्छे-⁴¹
त्तदा बुधैर्बन्धुरिताख्य⁴² उक्तः ॥१९॥
उक्तप्रकारौ यदि दम्पती स्वौ
भुजौ तु कृत्वा निजकूर्परस्थौ ।
स्वैरं रमेते करणं प्रदिष्टं
तदा कवीन्द्रैः⁴⁴ फणिपाशसंज्ञम्⁴⁵ ॥२०॥
निधाय जङ्घायुगलं युवत्याः
स्वकीययोः कूर्परयोरथास्याः ।
कण्ठे स्वबाहू परिणीय गच्छे-
त्पतिस्तदा⁴⁶ संयमनाख्यमेतत्⁴⁷ ॥२१॥
मुखे मुखं⁴⁸ बाहुयुगे स्वबाहू⁴⁹
जङ्घाद्वये जङ्घयुगं निवेश्य ।

५६ अनङ्गरङ्गः [ दशमः
गच्छेत्पतिश्चेदिति कौर्मकं स्या-
दूर्ध्वोरुयुग्मात्परिवर्तिताख्यम् ⁵⁰ ॥२२॥
स्थितां स्त्रियं कुञ्चितपादयुग्मां ⁵¹
तथैव भर्ता कृततिर्यगङ्गः ।
भजेत चेत्कामकलाविदग्धा ⁵²
बन्धं तदा युग्मपदं वदन्ति ॥२३॥
विलासिनीकूर्परमध्यवर्ती
कटिं स्वकीयां भ्रमयन्मुहुश्चेत् ⁵³ ।
भजेत भर्तेति विमर्दितं ⁵⁴ स्या- ⁵⁵
तन्मार्कटं संमुखसंगमेन ॥२४॥
॥ अथ स्थितबन्धः ॥
संवेष्टयित्वा ⁵⁷ निजकूर्परेण
जान्वङ्गनाया अवलम्ब्य ⁵⁸ कण्ठम् ।
रतिं प्रकुर्यादिति कूर्पराख्यो
बन्धः प्रदिष्टः स च जानुपूर्वः ॥२५॥
उक्तप्रकारे करणे यद्येकः
पादो भवेदूर्ध्वगतो ऽङ्गनायाः ।
तदा प्रदिष्टो हरिविक्रमाख्यो
बन्धः प्रियो ऽयं तरुणीजनानाम् ॥२६॥
कण्ठं भुजाभ्यामवलम्ब्य भर्तुः
श्रोणिं निजोर्वोर्युगलेन गाढम् ।
संवेष्ट्य कुर्याद्रतमङ्गना चे-
दुक्तः कवीन्द्रैरिति कीर्तिबन्धः ॥२७॥

एवाथ रतेष्वतृप्ता?
Wait, look at the letter:
स्वे (sve) च्छा (cchā) त (ta)
Wait, after 'छा', is it 'त्' with halanta? No, it's a full 'त' with an avagraha or something?
Wait, it's:
स्वेच्छात्त एवाथ रतेष्वतृप्ता ⁶³
Wait, look at the letters:
स्वे (sve) च्छा (cchā) त (ta)
Then: ए (e) वा (vā) थ (tha)
Wait, is that 'त' or 'त्' or 'त' with halant?
It looks like "स्वेच्छात्त" or "स्वेच्छाद्वाथ"? No, there is clearly:
ए (e) वा (vā) थ (tha)
Before 'ए' is 'त' (ta).
Wait, does it have halant?
It looks like 'स्वेच्छात्त' without the upper t, or 'स्वेच्छात् एवाथ'. In Devanagari printing, often a space is put before 'ए':
"स्वेच्छात् एवाथ" or "स्वेच्छात्त एवाथ".
Wait, look: स्वेच्छात्त (svecchātta)?
Wait, look at the foot of that 'त': there is no virama, it looks like regular 'त':
"स्वेच्छात् एवाथ"

९८ अनङ्गरङ्गः [ दशमः
सुप्तस्य पुंसो जघनोपरिस्थिता ६५
संभ्रामयन्त्यङ्घ्रियुगं त्रिविश्रितम् ।
चक्राकृतिः स्त्री नरविद्भिरेते
तच्चापगाख्यं करणं ६६ समा॑रितम् ॥ ३३ ॥
प्रेङ्खविभ्रमवती ६७ स्मरयन्त्रे ६८
भर्तृलिङ्गमुपादाय पुरन्ध्री ।
भ्रामयेत्कटिपतङ्गदिलाचा
स्यात्तदा करणमुत्कलिताख्यम् ॥ ३४ ॥
विपरीतरते सर्मांकृता
दरहासातिमनोरमानना ६९ ।
कितवाद्य वशं गतो ऽसि मे
स्मरयुद्धे विजितो ऽसि चापलम् ॥ ३५ ॥
इति मञ्जु रटन्त्यथाकुला ७०
सकचाकर्षणचुम्बिताधरा ।
श्रममीलितचारुलोचना ७१
द्रवतां याति तदा ७२ विलासिनी ॥ ३६ ॥
श्लथदेहलतां ७३ समूर्च्छनां
दरसंमीलितलोचनोत्पलाम् ।
सभवेद्य नितान्तनिःसहा-
मवगच्छेदबलां ७४ द्रुतामिति ७५ ॥ ३७ ॥
करिणीं हरिणीं च गर्भिणीं
नवसूतामृतुयोगिनीं ७६ कृशाम् ।

स्थलः ] अनङ्गरङ्गः ७९
ज्वरितां च कुमारिकां रते
विपरीते परिवर्जयेत्सुधीः ७७ ॥ ३८ ॥
॥ अथ करताडनसीत्कृतोद्देशः ॥
कामयुद्धाङ्गयुग्मं ७८ स्यात्करताडनसीत्कृते ।
तत्ताडनं चतुर्धोक्तं ७९ सीत्कृतं पञ्चधा स्मृतम् ॥ ३९ ॥
प्रसृतेनापहस्तेन ८० मुष्टिना, समपाणिना ।
ताडनं स्याच्चतुर्धैवं तस्य स्थानानि संब्रुवे ८१ ॥ ४० ॥
पार्श्वे गुह्ये समतलं मुष्टिं ८२ पृष्ठे ऽथ मूर्धनि ।
फणाकारं प्रसृतकं युञ्ज्याद्वक्षस्यपहस्तकम् ॥ ४१ ॥
॥ अथ ताडनभेदाः ॥
विपरीतरते ८३ यदाङ्गना
हृदि मुष्ट्या परित्ताडयेत्पतिम् ।
कण्ठ्यातनकं ८४ तदा बुधै-
रिति संताडितसंज्ञमुच्यते ॥ ४२ ॥
विस्तीर्णहस्तेन यदा रतौ ८५ स्त्री
हन्यात्पतिं स्यात्स पताकसंज्ञः ८६ ।
अङ्गुष्ठकेनैव कृतः प्रहारो ८७
विज्ञैः स उक्तः खलु बिन्दुमाला ८९ ॥ ४३ ॥
साङ्गुष्ठमध्याङ्गुलिकाप्रहारं ९४
शनैः पुरन्ध्री कुरुते ऽतिरागात् ।
यश्चैष उक्तः ऋषिभिः पुराणै-
रानन्दकृत्कुण्डलनामधेयः ॥ ४४ ॥

६० अनङ्गरङ्गः [ दशमः
॥ अथ सीत्कृतभेदाः ॥
अथ सीत्कृतभेदांस्त⁹⁰ पञ्चैव क्रमतो ब्रुवे ।
हिंकृतं स्तनितं सीत्कृतं त्कृते⁹¹ ? फूत्कृतं तथा ॥ ४५ ॥
उच्चारो मुखनासाभ्यां हिंकृतस्याभिजायते⁹² ।
स्तनितं मेघगम्भीरघोषवत्स्यात्ततः परम्⁹³ ॥ ४६ ॥
सीत्कृतं⁹⁴ तत्तु भुजगोच्छ्वासवत्स्यात्तथात्कृतम् ।
वेणुविस्फोटनादोत्थतुल्यं⁹⁵ स्यादथ फूत्कृतम् ॥ ४७ ॥
मेघबिन्दुर्यथा तोये निपतेत्तद्रवाकृति ।
सीत्कृतस्येति पञ्चैव क्रमाद्भेदाः समीरिताः ॥ ४८ ॥
लावकोकिलक्रौञ्चपोतहंसिका-⁹⁶
नीलकण्ठरुतसंनिभान्क्रमात्⁹⁷ ।
संदधाति किल हिंकृतादिकां-
श्चित्रभोगसमये विलासिनी ॥ ४९ ॥
सुरते

स्थलः ] अनङ्गरङ्गः ६१
वनिता शुभवासवेश्मनि ¹⁰⁵
मृदुशय्यामधिवासिनी निशि ।
पतिमार्गचिरार्पितेक्षणा ¹⁰⁶
कथिता वासकसज्जिका बुधैः ॥ ५२ ॥
सागन्वया चरणगं दयितं प्रचण्डै-
र्वाक्यैर्निरस्य बहुकोपत एव पश्चात् ।
संजायते विरहतापविलापदीना ¹⁰⁷
या तां वदन्ति कलहान्तरितां कवीन्द्राः ॥ ५३ ॥
मदनाकुलिता।निनिस्त्रपा
कृतभूषा निशि गूढचारिणी ।
सुरताय परालये ¹⁰⁸ व्रजे
त्कवयस्तामभिसारिकां जगुः ¹⁰⁹ ॥ ५४ ॥
प्रियतममुपनेतुं प्रेषयित्वैव ¹¹⁰ दूतीं
स्वयमतिरतिलोला ¹¹¹ याति संकेतदेशम् ।
तदनु पतिविहीनामःगतां वीक्ष्य तां या
दहति बहुलतापं सोच्यते विप्रलब्धा ॥

६२ अनङ्गरङ्गः
यस्याः स्त्रियाः सुरतमौख्यविचर्चिता ¹¹⁴ सा
स्वाधीनपूर्वपतिकेति बुधैः प्रदिष्टा ॥५७॥
विविधकुसुममालाभूषिताङ्गी मनोज्ञा
सुरतरसविलोला सानुरागा स्वकान्ते।
निवसति चटुलाक्षी ¹¹⁵ वासगेहे चिरं या
वरकविभिरिहोक्ता सा <u>विलोवेपितेति</u> ॥५८॥ ¹¹⁶
सुविदितपरमार्थः कामशास्त्रस्य विद्वा-
न्विविधरतिविनोदैः कामिनीनां मनांसि।
अनुदिनमनुरागाद्रञ्जयेत् ¹¹⁷ सलीलं ¹¹⁸
फलमविकृतमेव ¹¹⁹ प्राप्नुयाज्जन्मनः ¹²⁰ सः ॥५९॥
यावच्छंकरमौलिगा ¹²¹ सुरनदी गौरी तदर्धाङ्गना ¹²²
यावत्प्रेमवती पयोधितनया वैकुण्ठनाथे हरौ।
वेदाभ्यासरतो विरञ्चिरपि भूयाद्दिनेशः शशी
भूयात्तावदनङ्गरङ्ग इति ¹²³ प्रीत्यै सदा कामिनाम् ॥६०॥
इति श्रीमल्लाडखानविनोदाय महाकविकल्याणमल्लविरचिते
ऽनङ्गरङ्गे सुरतादिभेदनिरूपणं नाम
दशमः स्थलः ॥ १० ॥
—: समाप्तोयं ग्रन्थः :—

The provided image is completely blank (solid white) and does not contain any text or content to transcribe.

Please provide an image that contains the text/page you would like transcribed.

Printed At The ‘ jayalaya ’
Press, Mysore.

NOTES.
I.
(1) IO, P 204 (and the English Translation) open with
the following stanza:
दत्त्वा लाक्षां नखाग्रे तदनु सुरधुनीधौतहस्ताग्रभागं,
भंक्त्वा भालस्थलाग्रौ तदनु नयनयोः कज्जलं संनिवेश्य।
कण्ठे संप्रोच्य नीले तदनु च विजयादत्तमादर्शमङ्के,
शम्भोर्भस्मानुलिप्तेः पुलकिनि मृशती पार्वती वः पुनातु ॥
(2) A remarkable reading is सत्यसंधाभिरामं of P 238. —
(3) B °प्र.दुर्भुताश्रुसिंधुस्तमित° ; IO °र्भूतांबुराशिः शमित°
R °र्भूतांबुराशिः समित° ; P 238 स्तिमित° ; L °मितजवतया.-
(4) IO प्लावितश्च. — (5) B IO P 204 तत्पुत्रः, R तत्पुत्रं. —
(6) M °र्दृष्ट°.— After stanza 2, V reads as follows:
तस्य भूरिगुणरत्नतोयधेः प्रेमपूर्ववचनानुरोधतः ।
कौतुकाय रसिकानुञ्जनं शास्त्रमुत्तममिदं विरच्यते ॥
अम्भोजिनीबन्धुकुलप्रसूतः,
कर्पूरराजन्य उदारकीर्तिः ।
तीव्रप्रतापानलदग्धशत्रुः
त्रैलोक्यचन्द्रः क्षितिपाल आसीत् ॥
तस्यात्मजो ऽस्ति गजमल्ल इति प्रसिद्धः
संग्रामसंगतपराजितवैरिवृन्दः ।
क्षान्त्याद्यशेषशुभलक्षणसन्निवासः
चन्द्रांशुनिर्मलयशोरुचिरीकृताशः ॥

2
(7) B तस्यैव ; L ° रङ्गग्रन्थं ; V पुत्रो ऽस्य तस्य कुतुकार्थमनङ्ग-
रङ्गं. (8) M विलास °.—(9) IO, R श्रीमन्म °; L omits महा ;
B कलाविदाढ्यः.—(10) B भूपमणि °, M भूपमनु °, L भूमि-
मुनि °.—L adds here the stanzas परिजनपदे °, भूयो भूयो °;
and असाध्यायाः °, which are taken from the Ratirahasyaṁ
(I, 3 5. 6).—(11) M भवानि.—(12) B वचनैर्मुनीनां, P 238
वचने.—(13) B स्वभात् (=स्वभावात् ar reads P 238); M
स्वभावः.—(14) IO नो जात्यादि °.—(15) L कामतत्व °. This
stanza is an imitation of Ratirahasyam I, 7:
संसारे पटलान्ततोयतरले सारं यदेकं परं
यस्यायं च समग्र एव विषयग्रामप्रपञ्चो मतः ।
तत्सौख्यं परतत्त्ववेदनमहानन्दोपमं मन्दधीः
को वा विन्दति सूक्ष्ममन्मथकलावैचित्र्य मूढो जनः ॥
After this, V inserts the following stanza:
सुविदितपरमार्थः कामशास्त्रस्य विद्वान्,
विविधरतिविनोदैः कामिनीनां मनांसि ।
अनुदिनमनुरागाद्रञ्जयेद्यः सलोलं
फलमविकलमेव प्राप्नुयान्मानवः सः ॥
(16) L तथा.—(17) M पूर्वपूर्वतरैस्तासु; B, IO, R, P 204, 238,
and ख, ग read क्रमाच्चतुर्धा नारीणां लक्षणानि ब्रुवेऽधुना
[IO तथा].—(18) L प्रान्तरक्त, IO, M, R पीतारक्त °.—(19) IO,
R दीप्त.—(20) M ग पङ्कज instead of चम्पक.—(21) L ° तुल्यवद-
ना रम्या, IO, R ° तुच्छमदन °.—(22) M, IO मध्ये.—(23) R
शुकनासिकेति.—(24) B, L ° स्वरा.—(25) M मधुगन्ध्यतोष्ण-

? No. Look at शु(character 1), thenक्र(character 2), thenा(character 3)? Wait! Look at character 3: it'sशु! Wait, so there are only two characters before the second शु? शु+क्र= 2 characters! Thenशु+क्र= 2 characters! Wait, then it'sशुक्रशुक्र`??
Wait, look at the top line of the word:
The horizontal bar (shirorekha) covers:

1. शु
2. क्र
3. ा? Wait, there IS a letter between 2 and the next शु!
   Wait, look at it:
   शु
क with a slash
   Then there is a gap? No, there is NO letter between them!
   Wait, look at the whole word:
   शुक्राशुक्र?
   Let's count the vertical stems:
   Stem 1: in शु (right side of श)
   Stem 2: in क्र (center of क)
   Stem 3: in ा? There is a vertical line!
   Wait, IS there a vertical line?
   Let's look at शुक्राशुक्र:
   Stem 1: श

4
II.
(1) IO, M कक्षौ. — (2) L ॰जानुनि पुनर्मुष्ट्यासकृद् ॰; that
s to say, it omits गुल्फे-शनकैर् (stanza 3). — (3) IO, P 238
शुक्राशुक्र॰ — (4) M संदद्यात्कुचपेटिकां, B संदद्यात्तु चपेटकं,
IO, ॰त्कुचपैटकं — (5) V wrongly ॰ मुष्ट्या सकृद्. — (6) L
दन्तैर्नखैः सादरम्. — (7) M ॰विधौ. — (8) L नीताः — (9) L
॰नयना. — (10) L गण्डपाली नितम्बे. — (11) M विदधाति रदनैः
(12) L सीत्कारकारि वक्रामतिलघुनलिनीं !! B पदिपदि —
(13) IO द्रावयेत्तां .— (14) L, M, IO नखादि; IO कृत्वा .—
(15) B, M ॰नयनां .— (16) M युगराज्यातिथ्यां. — (17) M ॰द्रव-
वशं. — (18) V सहर्षाम्. — (19) L छिन्द्यादाशु. — (20) M यच्छन्न-
खान्यादरात् .— (21) M दोर्मूले नखरै सकच्छकलितं कुर्वन्तृतीयां
तिथौ .— (22) M कुर्वन्निजां; L कुर्याद्वशे कामिनीं .— (23) B,
IO कुचं .— (24) M चञ्चुयुगलं परिपीड्य; B, IO परिचुम्ब्य .—
(25) B, P 204, 238 केशांश्च .— (26) L चित्रिणीमपि .— (27) L
पाणिं .— (28) This line is wanting in L. — (29) L सुतकामवा-
रिनिचयां .— (30) M समालोडयेत् .— (31) M प्राश्वत्पाणिरुहैश्च
लिख्य .— (32) B गंडयुगले, M ताथपलको .— (33) M दशित्वा
धरं .— (34) M दिशेत् .— (35) M संकृष्येच्चिकुरान्वि॰. — (36) L
पाणिभ्यां .— (37) M , करपाणि ॰. — (38) V तृतीयास्त्वलं, M
तृतीयाबलं, L ॰दिने .— (39) M कुर्यात्प्रियां .— (40) L कृतौष्ठ-
पानः .— (41) L परिरम्य रदच्छदं पिबन् सुरतेशो रतिभावको-
विदः, M रदनछदं वचनाघातरतो; IO, R ॰रसे .— (42) V

5

कृष्णतिथौ, B मुक्तितिथौ, IO हारतिथौ .—(43) L विलिखंस्तु
नखैः.—(44) M समीश्चितम् .—(45) B मनोभवः, M मनोभवस्य
—(46) L, M निर्पीड्य .—(47) L, IO °देशे .—(48) M विभिन्नां
(49) M स्ववशम्भूततिथौ .—(50) L तीक्ष्णैः करैः.—(51) M
°करणं संने (?) स्वयं केलिषु .—(52) L कामागारसुचूचुका° ; IO
कामागारचूचुरिकां .—(53) M निस्सहतरं.—

III.
(1) L गाम्भीर्येण मनोजमन्दिरभवेनांगुल्यभिख्यातिना. —
(2) L जात्यास्ते हरिणाः .—(3) V मृग्योऽश्वा द्वि° ; L मृग्यश्वीद्वि°.
(4) V समयोगाः —(5) L हरिणीवृषभस्तथा° .—(6) L °तुरग-
श्र्वोच्चमिदं .—(7) L रते, B, IO रतेः .—(8) L तुरङ्गीहयसंयोगे,
M हरिणी°, B हरिणीशशयो° .—(9) B °श्चैव .--(10) L नी-
चोत्तमे, V नीचाधमात्युच्च°, M, B नीचाधमे, L °मत्यन्तनेष्ठं.
(11) M पुराणैः instead of प्रदिष्टम् . —(12) B, R नैव शाम्यति.
—(13) L अतस्तुल्ये हि; B °संभोगात्. —(14) B विदुः.—(15)
IO, R नहि तासां .—(16) L कण्डूर्तिं शमयन् भूपः .—(17) B
सुखयंस्त्रिविधै° .—(18) L बहु वेल्लति मोदते च ; B °रोदनेन;
M करोति चपला न चलोदते च .—(19) L समयाप्तमिति° ; M
समयः प्रतिभेदतः क्रमात्त्रिविधैवं .—(20) L भेदांश्च ; M °मन्दा-
ख्यास्त्रीनङ्गांश्च विदु° .—(21) L क्रमाच्च त्रिविधा °चिरोदयाः
—(22) L °संख्यं हि कीर्तितं च रतं .—(23) M विपरीतमेतन्मध्य-
स्वभावः .—(24) B omits कोमल; शांता रथाल्पाशनाः; L
शान्तास्तथाल्पाशनाः —(25) B °मुखाः स्थूलाल्प° .—(26) B,

6
IO, R, P 138 विश्रान्तः, M चित्रान्तः.--(27) L सम्भोगानल्प-
सुखाः.--(28) B °भृतस्त्वारक°.--(29) L, M बिभ्रतः.--(30) M,
B °शिरोधरा°.--(31) M कृशकन्दरालघुरदश्रो°.--(32) B तो-
षिणः.--(33) L, B, M पीनोह°; M स्फुट instead of स्थल.--
(34) L प्रौढेर्ष्याः कुटिलाङ्गजानु कुनखा; B °जानुजघना.--(35)
B °सुगन्धि°.--(36) V आदित्यांगुलि°.--(37) L विभ्रते, M
बिभ्रतः.--(38) L चतुङ्गं, M प्रतुङ्ग°--(39) B सुतुच्छोदरी.--(40)
L कोमलवलिवर्यभुजिका, M कोमलचञ्चुजूर्भुजलता, V कोमल-
पल्लवालघुभुज, B कोमलचारुवर्तुलभुजा.--(41) L °कर्णा शु-
भा.--(42) L चारु instead of मञ्जु; M °म्बुजगन्धिमन्मथ-
जलास्पन्दं; IO, R शीतोष्णा मकरंदगंधि°--(43) M कान्ते
ऽतिरागान्विता, B कान्तानुरागा°.--(44) L प्रबलप्रगन्धि.--
(45) M °कर्णयुगला.--(46) V °गलकाप्रातिस्थूल°; IO, R, M
प्रस्फार°.--(47) M रदवक्त्ररवं°, B रदवक्र°, IO पिंगाक्षो-
दर°.--(48) M, R ह्रस्वा.--(49) M, L °स्वरा.--(50) B त्यक्त-
स्पृहा.--(51) M चपलाङ्गिका, B तरलांगिका.--(52) B रतादं-
पत्यं.--(53) L °भोजिनी.--(54) L, IO °गन्धमपि.--(55) L
दृश्यते.--(56) L तत्सङ्करे ऽपि बाहुल्याल्लक्ष्यं निर्धारयेद्बुधः;
B संकुयाच्चाविशेषतः•
———
IV.
(1) B °संख्यकाष्टमुदिता.--(2) L ततस्त्रिंशतिं.--(3) L तरुणी
पतत्रिविशिखैः प्रख्यन्तु; M °विशिखैस्संख्या तु .--IO ततः सा
--(5) B कामकलापविधिषु, TO, R कामकलापजातविधिषु.--(6)

7
M मानिभिः .—(7) B ° जीवति °, M जीवन °.—(8) L प्रिय भू-
षणैः .—(9) L रज्यति .--(10) L, M, IO, R स्वालाप°; M °गौ-
रवः.--(11) V भामिनी .—(12) V, B ° वर्णातिखर्वा .--(13) V M
°योग्या, B °योगा .--(14) M गूढकच्छा, IO प्रौढकचा .—
(15) V कफप्रकृतिका श्रेष्ठा, IO, कफप्रकृतिरुत्तमा, R श्रेष्ठ-
बला कफप्रकृतिः, B बलाश, ° as have also P. 204, 238; L वला-
स°.—(16) IO मध्यमा पित्तला .---(17) M, B, IO °भिदध्महे .—
(18) V °पादयुग्मा .--(19) M सुरतेतिदक्षा, IO च दृढा°.—(20)
M शान्तमृदु°.—(21) L च .—(22) B क्षणतृप्ता, M क्षण त्या
[!], IO क्षणप्रसन्नकुपिता, P 138 क्षणतृप्तप्रसन्ना, V क्षणं रुष्टा
—(23) L प्रौढ °.—(24) L सोष्माश्लथ °.—(25) B चं .—(26) L
प्रलापिका; B °केशकलापिनी; IO °प्रलापिता .—(27) M रुद्ध-
पङ्कजलोचना .—(28) L सन्तोषयुक्ताखिल कर्मदक्षा .—(29) M नि-
र्मलकान्तिवेषा .—(30) L रोगान्विता, M रोमान्विता .—(31) L
श्रतीवसख्यादिषु, M °संख्यादिषु बद्धवाञ्छा सुरागिणी .---(32) M
नानारतैरेति .—(33) M प्रहासं .—(34) L हृष्टा सुवासाः .—(35) M
सर्वातिकष्टा .—(36) L भवेदियं स्त्री तु .—(37) M, B, IO सो-
च्छ्वासं बहु जृम्भते .—(38) M निद्रासक्तिश्च .—(39) L उद्योगं, M
सफलं .—(40) L नेत्रं; M सम्भ्रमयन्मुहुः .—(41) L बुभुक्षापीडि-
ता नित्यं; B अतिक्रुधार्ता, IO अप्रतीता च .—(42) L काकस-
त्त्वा प्रकीर्तिता .—(43) V अत्यन्तं .—(44) L °संयुक्ता, M °सं-
सक्ता, B, IO °रक्ता च .—(45)—IO, R सोच्यते .—(46) M, IO
० दुष्ट .—(47) IO, R विषयानेव वाहते .—(48) L गानादौ; B
स्नानाद्यैः .—(49) L, IO, R °सत्त्वा तु सा .—(50) M नारीणां