अमृतानुभव एवं चांगदेव पासष्टी (सन्त ज्ञानेश्वर - चिद्विलासवाद एवं अद्वैत अनुभूति सटीक)

एवं ज्ञानदेव चक्रपाणी ऐसे । दोन्ही डोळस आरिसे ।
परस्पर पाहता कैसें । मुकले भेदा ! ॥

श्रीज्ञानेश्वरमहाराजकृत
श्रीचांगदेवपासष्टी
स्वस्ति श्रीवटेशु । जो लपोनि जगदाभासु । दावी मग ग्रासु ।
प्रगटला करी ॥ १ ॥ प्रगटे तंव न दिसे । लपे तंव तंव आभासे ।
प्रगट ना लपाला असे । न खोमता जो ॥ २ ॥ बहु जंव जंव
होये । तंव तंव कांहींच न होये । कांहीं नहोनि आहे । अव-
घाचि जो ॥ ३ ॥ सोनें सोनेंपणा उणें । न येतांचि झालें लेणें ।
तेंवि न वेंचतां जग होणें । अंगें जया ॥ ४ ॥ कल्लोळ कंचुक । न
फेडितां उघडें उदक । तेंवी जगेंसीं सम्यक् । स्वरूप जो ॥ ५ ॥
हे श्रीवटेश चांगदेवा ! तुझें कल्याण असो. स्वतः परमात्मा गुप्त राहून
या जगताचा आभास दाखवितो. तो प्रकट होतो तेव्हां जगाचा भास
नाहींसा करतो. १. परमात्म्याचें स्वरूप जेव्हां दिसत नाहीं तेव्हां जग-
ताची जाणीव होते. तो जेव्हां प्रकटतो तेव्हां दिसतोच असें नाहीं. विचा-
रान्तीं असें दिसेल कीं, परमेश्वर दिसतहि नाहीं किंवा गुप्तहि होत नाहीं. हें
दोन्ही गुणधर्म त्याला स्पर्श करतात असें मुळींच नाहीं. २. स्वरूपानें
परमात्मा विशाल होत असतां भासमान् जगत् नाहींसें होत जातें. वास्त-
विक परमात्म्यानें कांहीं जगाचें रूप घेतलेलें नसून सगळीकडे तोच पूर्ण-
पणें व्यापलेला आहे. ३. सुवर्णाचे दागिने घडवितात, परंतु त्यामुळे त्याच्या
सोनेपणांत मुळींच उणीव निर्माण होत नाहीं. हें जसें आहे, त्याप्रमाणें
स्वतः परमात्मा विविध आकारांनीं, रूपांनीं नटला तरी त्याच्या मूळ
परमात्मस्वरूपांत कांहींहि कमीपणा येत नाहीं. ४ पाण्यावर अनेक लाटा
उठत असतात. त्यामुळें तें पाणी लाटांच्या आवरणानें झाकलें आहे असें
वाटतें. तरीहि तें संपूर्णतया पाणीच असतें; तसेंच परमात्मा आणि जगत्
यांच्या बाबतीत आहे. परब्रह्म व विश्व यांत कांहींहि फरक नाहीं. ५.

सार्थ श्रीचांगदेव पासष्टी १२७
परमाणूंचिया मांदिया । पृथ्वीपणें न वचेचि वायां । तेंवि
विश्वस्फूर्ति इयां । झांकवेना जो ॥ ६॥ कळांचेनि पांघुरणें । चंद्रमा
हरपों नेणें । का वन्ही दीपपणें । आन नोहे ॥ ७॥ म्हणोनि
अविद्यानिमित्तें । दृश्य द्रष्टत्व वर्ते । तें मी नेणें आइतें । ऐसेंचि
असे ॥ ८॥ जेंवि नाममात्र लुगडें । येन्हवी सूतचि तें उघडें ।
कां मातीं मृद्भांडें । जयापरी ॥ ९॥ तेंवि द्रष्टा दृश्य दशे । अतीत
दृङ्मात्र जें असे । तेंचि द्रष्टादृश्यमिसें । केवळ होय ॥ १० ॥
अलंकार येणें नामें । असिजे निखिल हेमें । नाना अवयवसंभ्रमें ।
अवयविया जेंवि ॥ ११ ॥ तेंवि शिवोनि पृथ्वीवरी ।
भासती पदार्थांचिया परी । प्रकाशे तें एकसरी । संवित्ति हे ॥१२॥
पृथ्वीवर अनेक लहान लहान कण-अणुपरमाणु आहेत. परमाणु हे
पृथ्वीच्या रूपानें आहेत म्हणून कांहीं पृथ्वीचा पृथ्वीपणा नाहींसा होत
नाहीं. त्याच अर्थानें विश्वाच्या आविष्कारामुळे परमात्मा मुळींच झाकला
जात नाहीं ६. कल्पना केली कीं चंद्रावर त्याच्या सोळा कळांचें आच्छादन
घातलें आहे तरीहि, चंद्राचा निश्चित लोप होत नाहीं. दिव्याच्या रूपानें
अग्नि दिसला तरी तो अग्निच असतो. ७. (म्हणून म्हणतों चांगदेवा !
तुला ) अज्ञानामुळे (अविद्येनें) ज्ञानरूपी आत्मा हा वेगळेपणानें दृश्य आहे.
आणि मी द्रष्टा वेगळा आहे असें भासतें. परंतु मला मात्र वेगळेपणाची जाणीव
नाहीं. ८. वस्त्रांपैकीं एखाद्या वस्त्राला लोक लुगडें म्हणतात. तरीहि लुगडें ज्या
सुताचें विणलेलें असतें त्याचें सूत्ररूप कायमच असतें. माती आणि
मातीचें भांडें यांच्या बाबतींत असेंच सांगता येईल. ९. (म्हणून म्हणतो )
द्रष्टा म्हणजे पाहणारा आणि दृश्य म्हणजे जें पाहावयाचें तें अशा दोन्हीं-
च्याहि पलीकडे परमात्मतत्त्व ज्ञानस्वरूप असें आहे. हेच द्रष्टा आणि दृश्य
या प्रकारांनीं अनुभवाला येतें. १०. अलंकाररूपानें जसें केवळ सुवर्णच
असतें किंवा अनेक अवयवांच्या रूपानें अवयवीच असतो. ११. ईश्वरापासून
पाषाणापर्यंत नाना प्रकारें पदार्थांची प्रतीति करून देणारें एक ज्ञानच
असतें, म्हणजे त्या त्या आकारानें ज्ञानच परिणाम पावलेलें असतें. १२.

१२८ सार्थ श्रीचांगदेव पासष्टी
नाहीं तें चित्र दाविती । परी असे केवळ भिंती । प्रकाशे
ते संवित्ति । जगदाकारें ॥ १३ ॥ बांधियाचिया मोडी ।
बांधा नहोनि गुळाची गोडी । तयापरी जगपरवडी । संवित्ति
जाण । ॥ १४ ॥ घडियेचेनि आकारें । प्रकाशिजे जेविं अंबरें
तेविं विश्वस्फूर्ति स्फुरे । स्फूर्तिचि हे ॥ १५॥ न लिंपतां सुखदुःख ।
येणें आकारें क्षोभोनि नावेक । होय आपणिया सन्मुख ।
आपणचि जो ॥ १६ ॥ तया नांव दृश्याचें होणें । संवित्ति
दृष्टृत्वा आणिजे तेणें । बिंबा बिंबत्व जालेपणें । प्रतिबिंबाचेनि॥ १७॥
तेंवि आपणचि आपुला पोटीं । आपणया दृश्य दावित उठी ।
द्रष्टादृश्यदर्शनत्रिपुटी । मांडे तें हे ॥ १८ ॥
भिंतीवर चित्रे दिसलीं तरी त्या चित्ररूपानें वास्तविक भिंतीचीच
प्रतीति असते, त्याप्रमाणें जगदाकारानें ज्ञानाची म्हणजे परमात्म्याचीच
प्रतीति असते. १३. गुळाची ढेप केल्यानें गोडीला ढेपेचा आकार येत
नाहीं, अगर ढेप मोडल्यानें गोडी मोडतहि नाहीं, त्याप्रमाणें जगतांत अनंत
प्रकारें द्वैतप्रतीति झाली तरी ती परमात्म्याचीच प्रतीति आहे; द्वैत नाहींच.
१४. घडीच्या आकारांत ज्याप्रमाणें वस्त्र स्पष्ट व्हावें, त्याप्रमाणें परमात्माच
(स्फूर्ति) विश्वादिरूपानें स्फुरत असतो. १५. अविद्येच्या निमित्तानें अविद्या
काली क्षणमात्र दृष्टि किंवा दृश्य आकारांत अनुभवाला येणारा परमात्मा
त्या आकाराच्या सुखदुःखानें सुखी किंवा दुःखी होत नाहीं. तो स्वतःच
द्रष्टा किंवा दृश्य रूपांत असतो. १६. आरशांतील प्रतिबिंबामुळे बघणाऱ्या
तोंडाला बिंबत्व भाव येतो, या प्रकारचें अविद्या ज्ञानरूप परमात्म्यास
द्रष्टृत्व भावाला आणते ! १७. असें असलें तरी द्रष्टा, दृश्य इत्यादि भावांचा
अनुभव परमात्म्यावरच येतो. याचाच अर्थ असा कीं स्वतः परमात्माच
द्रष्टा, दृश्य आणि दर्शन या त्रिपुटींच्या रूपानें व्यवहार करतो. १८.

सार्थ श्रीचांगदेव पासष्टी १२९
सुताचिये गुंजे । आंतबाहेर नाहीं दुजें । तेवीं तिनपणेंविण
जाणिजे । त्रिपुटी हे ॥ १९ ॥ नुसधें मुख जैसें । देखिजतसें
दर्पणमिसें । बायांचि देखणें ऐसें । गमों लागे ॥ २०॥ तैसें न
वचतां भेदा । संवित्ति गमे त्रिधा । हेंचि जाणे प्रसिद्धा ।
उपपत्ति इया ॥ २१ ॥ दृश्याचा जो उभारा । तेंचि दृष्टत्व होय
संसारा । या दोहीं माजिला अंतरा । दृष्टि पंगु होय ॥ २२ ॥
दृश्य जेधवां नाहीं । तेधवां दृष्टि घेऊनि असे काई ? आणि
दृश्येंविण कांहीं । द्रष्टत्व असें ? ॥ २३ ॥ म्हणोनि दृश्याचे
जालेपणें । दृष्टि द्रष्टत्व होणें । पुढती तें गेलिया जाणें । तैसेंचि
दोन्ही ॥ २४ ॥
सुताच्या गुंजेमध्यें सुतावांचून दुसरें कांहीं नाहीं, त्याप्रमाणें परमात्म-
स्वरूपावर द्रष्टा, दृश्य, दर्शन अशा त्रिपुटीचा व्यवहार झाला तरी, एका
परमात्म्याच्या ठिकाणीं भिन्न भाव उत्पन्न न होतां, तीनपणांवांचून त्रिपुटी
असते. १९. केवळ मानेवरचें तोंड आरशाच्या उपाधीनें स्वतः आपल्यासच
पाहतें, त्याप्रमाणें अविद्योपाधीनें दृश्यद्रष्टादि भावाची प्रतीति येते असें वाटतें.
२०. वरील उदाहरणांत संवित्ति (परमात्मा) त्याच्या स्वरूपात भेद न होतां
अविद्योपाधीनें द्रष्टा, दृश्य, दर्शन असा भेद झालासा दिसतो. तत्त्वतः तो
भेद नसतोच. चांगदेवा, हीच अखंड अमेदाविषयीं उपपत्ति, समज. २१.
अविद्येच्या योगानें दृश्याचा होणारा अविर्भाव द्रष्ट्वाच्या व्यवहाराला हेतु
होतो. पारमार्थिक दृष्टीनें द्रष्टा व दृश्यातील भेद पाहिल्यास विचार (ज्ञान)
पांगळा होतो; म्हणजे नाहींसा होतो. २२. जेव्हां दृश्य नाहींच असें
ठरतें तेव्हां त्याला प्रकाशित करणारें ज्ञान कोणाला प्रकाशित करील ?
दृश्यावांचून द्रष्टत्व कोठें तरी असतें का ? तात्पर्य, अध्यात्मज्ञानाच्या उदय-
कालीं द्रष्टा व दृश्य व दर्शन ही त्रिपुटी मावळते. २३. दृश्य तयार
झालें म्हणजे, दर्शन आणि द्रष्टृत्व हीं असतात. जर विचारानें दृश्यत्वच
नष्ट झालें, तर द्रष्टा व दृष्टि या दोहोंचाहि अभाव होतो. २४.
सा. अ. ...९

१३० सार्थ श्रीचांगदेव पासष्टी
एवं एकाचि झाली ती होती । तिन्ही गेलिया एकाचि व्यक्ति ।
तरी तिन्ही भ्रांति । एकपण साच ॥ २५ ॥ दर्पणाच्या आधि
शेखीं । मुख असतचि असे मुखीं । माजी दर्पण अवलोकीं ।
आन कांहीं होये ? ॥ २६ ॥ पुढें देखिजे तेणें बनें । देखतें ऐसें
गमो लागे । परी दृष्टींते वाउगें । झकावित असे ॥२७॥ म्हणोनि
दृश्याचिये वेळे । दृश्यद्रष्टत्वावेगळें । वस्तुमात्र निहाळे । आपणा-
पाशीं ॥ २८ ॥ वाद्यजातेंविण ध्वनी । काष्ठजातेंविण वन्ही ।
तैसें विशेष ग्रासुनी । स्वयेंचि असे ॥ २९ ॥ जें म्हणतां नये
कांहीं । जाणों नये कैसेंही । असतचि असे पाहीं । असणें
जया ॥३०॥
याप्रमाणें अविद्येच्या निमित्तानें एकाच परमात्म्याचीं द्रष्टादर्शनादि तीन
रूपें होतात. विचारजागृतींनें त्या तिघांचाहि नाश होतो व एक परमात्माच
राहतो. २५. आरसा आणण्याच्या पूर्वी किंवा आरसा नेल्यावरहि, मुख
जागेवर मुखपणानेंच असतें, पण त्यावेळों आरशांत पाहतांना त्याचा कांहीं
निराळेपणा होतो काय ? २६. आरशांत आपलें मुख आपणच पाहतों.
दृष्टीनें मूळ मुखाला द्रष्टेपणा आला असे वाटतें, पण असें वाटणें म्हणजे
ज्ञानाची फसवणूकच होय. २७. म्हणून दृश्याच्या कालांतहि दृश्यत्व,
द्रष्टृत्व, या धर्माहून भिन्न असणारी परमात्मवस्तु आपणच आहों असा
निश्चय कर. २८. चांगदेवा ! वाद्यांतून निघणाऱ्या ध्वनीच्या आधीं सामान्य
ध्वनि हा असतोच, किंवा लाकडांत अनुभवायला मिळणाऱ्या स्पष्ट
अग्नीच्या पूर्वी सामान्य अग्नि असतोच, त्याप्रमाणें दृश्यादि विशेष भाव
नष्ट झाले तरी त्यांना आश्रयभूत ब्रह्मवस्तु असतेच. २९. ज्या वस्तूचे अशी
तशी, येवढी तेवढी, इत्यादि शब्दानें वर्णन करतां येत नाहीं, ती ज्ञानाचा
विषय होत नाहीं. अशी ती परमात्मवस्तु आहे. ३०.

सार्थ श्रीचांगदेव पासष्टी १३१
आपुलिया बुबुळा । दृष्टि असोनि अखम डोळा । तैसा
आत्मज्ञानीं दुबळा । ज्ञानरूप जो ॥ ३१ ॥ जें जाणणेंचि कीं
ठाईं । नेणणें कीर नाहीं । परी जाणणें म्हणोनियांही । जाणणें
कैंचें ! ॥ ३२ ॥ यालागीं मौनेंचि बोलिजे । कांहीं नहोनि सर्व
होइजे । नव्हतां लाहिजे । कांहींच नाहीं ॥ ३३ ॥ नाना बोधाचिये
सोयरिके । साचपण जेणे एकें । नाना कल्लोळमाळिके । पाणी
जेवीं ॥ ३४ ॥ जे देखिजतोविणे । एकलें देखतेपण । हें असो
आपणिया आपण । आपणचि जें ॥ ३५ ॥ जें कोणाचें नव्हतोनि
असणें । जे कोणाचें नव्हतां दिसणें । कोणाचें नव्हतां भोगणें ।
केवळ जो ॥ ३६ ॥
सर्व दृश्य वस्तु पाहण्याची दृष्टि डोळ्याच्या ठिकाणीं आहे. पण तो
स्वतःला बघण्याच्या बाबतींत अंधळाच ठरतो. कारण तो पाहणेंरूपच आहे.
त्याच्या ठिकाणीं पाहणेंपणाचा व्यवहार होत नाहीं. त्याप्रमाणें परमात्मा हा
ज्ञानरूप आहे म्हणून तो आपल्या ज्ञानाचा विषय होणें शक्य नाहीं. ३१.
ज्या ज्ञानस्वरूप परमात्म्याच्या जवळ अज्ञान कालत्रयी नाहीं, तो स्वतः
ज्ञानरूप असल्यामुळे त्याच्या ठिकाणीं जाणण्याचा व्यवहार कसा होणार ?
३२. म्हणून केवळ मौन हेंच ज्याचें बोलणें, सर्व अनात्मवस्तूंचा परित्याग
हीच ज्याची प्राप्ति, सर्व धर्मशून्य अशी परमात्मवस्तु ती जीव जेव्हां कोणत्याहि
धर्माने मुक्त नसेल तेव्हा प्राप्त होईल. ३३. किंवा अनंत ज्ञानाचे व्यवहार
झाले तरी त्या सर्व व्यवहारसंबंधाला सत्यत्व देणारें जें एक ज्ञान असतें; जसें
लाटांच्या अनंत मालिकेमध्यें पाणी एकरूपानें असतें. ३४. जें कोणाला दृश्य न
होतां, स्वरूपानें द्रष्टेपणाने एकटें असतें त्या ज्ञानाच्या शब्दानें कितीसें वर्णन
करावें ? तें अद्वितीय आहे, म्हणजे आपले नातेवाईक आपणच. ३५. परमात्म-
वस्तु अस्तित्वरूपच असल्यामुळे तिचें अन्य दुसऱ्या कोणाच्या अस्तित्वावर
नसतें; कोणाला विषय न होतां स्वतःच प्रकाशमान आहे आणि अन्य
दुसऱ्या कोणत्याहि भोग्य पदार्थावांचून स्वरूपानें आनंदरूप आहे. ३६

१३२ सार्थ श्रीचांगदेव पासष्टी
तया पुत्र तूं वटेश्वराचा । रवा जैसा कापुराचा । चांगया
मज तुज आपणाचा । बोल ऐके ॥३७॥ ज्ञानदेव म्हणे । तुज
माझा बोल ऐकणें । तें तळहाता तळीं मिठी देणें । जयापरि
॥ ३८ ॥ बोलेंचि बोल ऐकिजे । स्वादेंचि स्वाद चाखिजे । कां
उजिवडें देखिजे । उजिडा जेंविं ॥ ३९ ॥ सोनिया वरकल सोनें
जैसा । कां मुख मुखा हो आरिसा । मज तुज संवाद तैसा ।
चक्रपाणि ॥४०॥ गोडिये आपुली गोडी । घेता काय न माये
तोंडीं ? । आम्हां परस्परें आवडी । तो पाडु असे ॥ ४१ ॥
सख्या तुझेनि उद्देशें । भेटावया जीव उल्हासे । कीं सिद्धभेटी
विसकुसे । ऐशिया बिहे ॥ ४२ ॥
चांगदेवा ! ज्या परमात्म्याला वटेश्वर इत्यादि अनेक नामें आहेत
त्याचाच पुत्र तूं आहेस. अरे कापराचा कण हा कापूररूपच असतो ना !
तसा तूं परमात्मस्वरूप आहेस. ! आत्म्यांत आणि परमात्म्यांत ऐक्य असतें.
तुझ्या-माझ्यांत तसा ऐक्यभाव कोणत्या रीतीनें आहे तें तूं आतां ऐक.
३७. तूं परमात्मस्वरूप आहेस, मीहि तसाच परमात्मस्वरूप आहे. म्हणूनच
तुझ्यांत व माझ्यांत अभेद आहे. (म्हणूनच म्हणतों) माझा उपदेश तूं
ऐकायचा म्हणजे तुझा स्वतःचाच उपदेश ऐकण्यासारखें नाहीं का ? अरें
(एखाद्याच्या) उजव्या हातानें त्याच्याच डाव्या हाताला मिठी घालावी
तसें हें आहे. ३८. किंवा शब्दानें स्वतःचा शब्द ऐकावा, गोडीनें स्वतःची
गोडी स्वतःच चाखावी, उजेडानें आपल्या स्वतःचा उजेड बघावा, तसें हें
आहे ३९. अथवा सोन्याची कसोटी असावी; मुख हेंच आरसा म्हणून
पाहण्यासाठीं उपयोगी आणावें, तसें चांगदेवा ! तुझ्या आणि माझ्या
संवादाचें आहे. ४०. गोडीनें स्वतःचा गोडवा स्वतः अनुभवायचा म्हटलें
तर तें अशक्य नाहीं ना ? अगदीं नेमका हाच प्रकार तुझ्या आणि माझ्या
आनंदाबद्दल आहे. ४१. चांगदेवा ! मोठ्या उल्हासानें तुझी भेट घ्यायला
माझा जीव उत्सुक झाला आहे हें तर खरेंच, पण आत्मतत्त्वाच्या दृष्टीनें
स्वतःसिद्ध ही भेट उपाधिदृष्टीनें बिघडून जाईल कीं काय या भीतीनें
मी शंकाकुल झालों आहे. ४२.

सार्थ श्रीचांगदेव पासष्टी १३३
घेवों पाहें तुझें दर्शन । तंव रूपा येवों पाहे मन । तेथें दर्शना
होय अवजतन । ऐसें गमीं लागे ॥४३॥ कांहीं करी बोले
कल्पी । कां न करी न बोले न कल्पी । ये दोन्ही तुझ्या स्वरूपीं ।
न घेति उमसू ॥ ४४ ॥ चांगया ! तुझेनि नांवे । करणें न
करणें न व्हावें । हें काय म्हणो परी न धरवे । मीपण हैं ॥४५॥
लवण पाण्याचा थावो । माजी रिघोनि गेलें पाहो । तंव तेंचि
नाहीं मा काय घेवो । माप जळा ॥४६॥ तैसें तुज आत्मयातें
पाहीं । देखो गेलिया मीचि नाहीं । तेथें तूं कैचा काई । कल्पावया
जोगा ॥४७॥ जो जागोनि नीद देखे । तो देखणेपणा जोंवि
मुके । तेंवि तूतें देखोनि मी ठाकें । कांहीं नहोनि ॥ ४८ ॥
कारण तुझें दर्शन घ्यावें अशी इच्छा करतांच माझें मन आत्माकार
व्हायला वेळ लागत नाहीं आणि मग त्या स्थितींत दर्शनाची कृतीच होणें
नाहीं असें वाटतें. ४३ चांगदेवा ! तूं एखादी चांगली कृति केलीस, बोललास,
कल्पना केलीस, किंवा असें नाहीं जरी केलेंस (कर्म किंवा कर्माचा अभाव)
तरी हे दोन्ही कांहीं तुझ्या मूळ आत्मस्वरूपाच्या ठिकाणीं उत्पन्न होतच
नाहींत. ४४. करणें किंवा न करणें हा व्यवहार चांगदेवा ! स्वरूपाच्या
ठायीं होत नाहीं. आत्मत्वाचा उपदेश तुला करतांना, माझ्या आत्म्याजवळ
असलेला उपाधीचा मीपणासुद्धां नाहींसा होत आहे. ४५. चांगदेवा !
पाण्याची खोली समजून घेण्यासाठीं मिठाच्या खड्यानें पाण्यात बुडी मारली
तर तेथें मीठ कांहीं मिठाच्या रूपांत शिल्लक राहत नाहीं. मग त्या पाण्याची
खोली मोजायची रे कोणी ? ४६. तुझ्या यथार्थ आत्मस्वरूपाचा विचार
करूं लागलों कीं माझा औपाधिक मीपणा नाहींसा होतो; मग मीपणाच्या
कल्पनेनें येणाऱ्या तूंपणाची कल्पना तरी करतां येण्याजोगी आहे काय ?
४७. एखादा माणूस झोप येतांना ती कशी येते, निद्रा हा कसला पदार्थ
आहे हें जाणून घेण्याची इच्छा करतो; पण निद्रा कोणत्याहि पदार्थाच्या
रूपानें त्याच्यापुढें आली नाहीं म्हणजे तो माणूस निद्रा जाणून घेण्याच्या
भूमिकेसहि मुकतो, त्याप्रमाणें ज्ञानाचा विषय नसलेल्या स्वरूपाचा मीहि
प्रमुख द्रष्टाच होऊन जातो. ४८.

१३४ सार्थ श्रीचांगदेव पासष्टी

आंधाराचे ठाईं । सूर्यप्रकाश तंव नाहीं । परी मी आहें हें
कांहीं । नवचेंचि जैवि ॥ ४९ ॥ तेंवि तूंतें मी गिवसी । तेथें
तूंपण मीपणेंसीं । उखतें पडे ग्रासीं । भेटीचि उरे ॥ ५० ॥
डोळ्याचे भूमिके । डोळा चित्र होय कौतुकें । आणि तेणेंचि तो
देखे । न डंडळितां ॥ ५१ ॥ तैसी उयजतां गोष्टी । न फुटतां
दृष्टी । मी तूंवीण भेटी । माझी तुझी ॥ ५२ ॥ आतां मी तूं या
उपाधी । ग्रासूनि भेटी नुसधी । ते भोगिली अनुवादीं । घोळघोळूं
॥ ५३ ॥ रुचतियाचेनि मिसें । रुचितें जेविजे जैसें । कां दर्पण
व्याजें दिसे । देखतें जैवि ॥ ५४ ॥ तैसीं अप्रमेयें प्रमेयें भरलीं ।
मौनाचीं अक्षरें भलीं । रचोनि गोष्टी केली । मेळियेचि ॥ ५५ ॥
दाट अंधारात बसलें कीं, तेथें सूर्याचा प्रकाश मिळायच दूर राहतें!, पण
स्वतःचेहि भान नाहींसें होतें. ४९. त्याप्रमाणें तुझ्या स्वरूपाचा विचार
करतांना माझा, मीपणा व तुझा तूपणा दोन्ही नाहींसें होऊन फक्त एक
आत्मतत्त्व काय तें शिल्लक उरतें. ५०. बोटानें डोळा दाबला कीं, त्याच्या
जोरावर आपल्याला चित्रविचित्र पदार्थ दृष्टीसमोर भासूं लागतात, पण हें
दाखविणारा डोळा मात्र अनेकरूप होत नाहीं. आणि अनेकत्वाचा प्रकाश
दाखविल्याखेरीज मात्र तो राहत नाहीं. ५१. त्याप्रमाणें आत्मैक्यामध्यें
अभेदपणा प्राप्त होऊन तुझा माझा अभेद मात्र मी-तूपणावांचून सिद्धच
आहे. ५२. मीं व तूं या उपाधीस बाजूला करून आत्म्याच्या एकत्वानें
मी जशी भेट घेतली (उपभोगली) व तिचा ऊहापोह केला, इतका वेळ
ज्या स्थितींचा अनुवाद केला तशाच रीतीनें तूंहि स्वतःसिद्ध भेटीचा
अनुभव घ्यावास. ५३. अन्न सेवन करणाऱ्याला पदार्थांचा स्वाद आवडला
तर त्यांतील रस जेवणाऱ्याच्या रुचीला जेववूं लागतो म्हणजे रुचीचा
उपयोग रुची हीच घेते किंवा पाहणाराच आरशाच्या मिषानें स्वतःस
बघतो. ५४. अप्रमेय परमात्मा विषद करणारा आणि प्रमेयाचें साधन असा
जो शब्द त्याला गिळून टाकणारीं अक्षरें गुंफून तुझ्या-माझ्यांतील
ऐक्याचा हा संवाद लिहिला आहे. ५५.

सार्थ श्रीचांगदेव पासष्टी १३५
इयेचें करुनि व्याज । तुं आपणयातें बूझ । दीप दीपपणे पाहे
निज । आपुलें जैसें ॥ ५६ ॥ तैसी केलिया गोष्टी । तया उघडिजे
दृष्टी । आपणिया आपण भेटी । आपणामाजीं ॥ ५७ ॥ जालिया
प्रळयीं एकार्णव । अपार पाण्याची धांव । गिळी आपुला उगव ।
तैसें करी ॥५८॥ ज्ञानदेव म्हणे नामरूपें । विण तुझे साच आहे
आपणपें । तें स्वानंदजीवनपें । सुखिया होई ॥ ५९ ॥ चांगया
पुढत पुढती । घरा आलिया ज्ञानसंपत्ति । वेद्यवेदकत्वही अतीतीं ।
पदीं बैसें ॥६०॥ चांगदेवा तुझेनि व्याजें । माउलिया श्रीनिवृत्ति-
राजें । स्वानुभव रसाळ खाजें । दिधलें लोभें ॥ ६१ ॥
स्वतःच्या प्रकाशानें दिवा आपलें स्वरूप उघड करतो, त्याप्रमाणें मी
तुझ्या - माझ्यातील एकत्वाची स्थिति लिहिली आहे, तिच्या साहाय्यानें तूं
आपलें यथार्थ आत्मस्वरूप जाणून घ्यावेस म्हणजे ‘मी ब्रह्मस्वरूप आहें’
अशा बोधांत तू राहा. ५६. तुझा आत्मभाव स्पष्ट होईल अशा गोष्टी मी
तुला सांगितल्या. त्यांच्या मदतीनें तूं ज्ञानदृष्टि मिळव. म्हणजे आपणच
आपली भेट घे. चांगदेवा ! तूं योगैश्वर्ययुक्त असलास तरी त्याच्या सन्नि-
ध्यानें उदित होणाऱ्या ‘अहं मम,’ या अध्यासाचा त्याग करून असंग
कूटस्थ आत्मा म्हणजे मीच आहें याची निश्चिती करून घे. यामुळे आपण
आपणांस भेटलों असें होतें. ५७. प्रलयाच्या वेळीं सगळींकडे पाणीच पाणी
होतें, तें सर्व प्रवाहांचें उगम आणि प्रवाहसुद्धां नाहींसें करतें. त्याप्रमाणें
तूं करावेंस, म्हणजे तूं स्वगत्, सजातीय, विजातीय, संबंधशून्य असें ब्रह्म
मीच आहें, या दृढ निश्चयानें देशादिकांतील अनात्मभाव नाहींसा कर.
५८. चांगदेवा ! तुझा यथार्थ सच्चिदानंदात्मभाव हा नामरूपातीत आहे.
त्या स्वानंदाच्या अनुभवानें तूं सुखरूप हो. ५९. हें ब्रह्मैक्यत्वाचें ज्ञान,
वेद्यवेदकत्व इत्यादि भेदांच्या पलीकडे असणारें सच्चिदानंदस्वरूप प्राप्त
करून देतें. त्याची तूं खूणगांठ बांध असें माझें तुला वारंवार सांगणें आहे.
६०. तुझ्या पत्राचें उत्तर लिहिण्याच्या मिषानें माझ्या श्रीगुरुनिवृत्तिराज
चांगदेवा! माउलीने माझ्याकडून तुला उपदेश करविला असे नाहीं, तर मोठ्या
लोभानें रसभरित आत्मानंदाचा मलाच खाऊ दिला.

१३६ सार्थ श्रीचांगदेव पासष्टी
एवं ज्ञानदेव चक्रपाणी ऐसे । दोन्ही डाळस आरिसे । परस्पर
पाहता कैसे । मुकले भेदा ! ॥ ६२ ॥ तियेपरी जो इया । दर्पण
करील ओंविया । तो आत्माएवढिया । मिळेळ सुखा ॥ ६३ ॥
नाहीं तेंचि काय नेणों असे । दिसे तेंचि तैसें नेणों दिसे ।
असें तेंचि नेणों आपसें । तें कीं होइजे ॥ ६४ ॥ निदेपरौतें
निदैजणें । जागृति गिळोनि जागणें । केलें तैसें गुंफणें ।
ज्ञानदेवो म्हणे ॥ ६५ ॥
॥ श्रीचांगदेवपासष्टी समाप्त ॥
॥ श्रीविठ्ठलार्पणमस्तु ॥
चांगदेव, ज्ञानेश्वर महाराजांच्या या पत्रानें ज्ञानसंपन्न झाले. महाराज
तर ज्ञानरूप होतेच. त्यांची दोघांची ज्ञानदृष्ट्या भेट घडतांच दोघेहि,
शरीरधर्मानें येणारे भेद नाहींसे होऊन अभेद झाले. ६२. ब्रह्मात्मैक्यज्ञान
प्राप्त होण्यासाठीं जो कोणी, आम्हीं चांगदेवास केलेल्या या उपदेशाचा
सतत विचार करील तो आनंदरूपच होईल. ६३. आत्म्यासंबंधी तो असा
आहे तसा आहे, एवढा आहे, असें कांहींच सांगता येत नाहीं. तें सद्रूप
प्रकाशमय, अपरिमित आनंदानें सर्वत्र ओतप्रोत असूनहि अल्पबुद्धीच्या
लोकांना तें कोठेंहि दिसत नाहीं हेंहि एक आश्चर्य नव्हे काय ! ६४.
देहामुळें उत्पन्न होणाऱ्या निद्रेपलीकडचे निर्विकार परमात्मस्वरूप, देह-
विषयक विचारांचा नाश करणारी आत्मजागृति, त्या परमात्म्याचें एकत्व
या ग्रंथांत विशद केलें आहे, असें श्रीज्ञानेश्वर महाराज म्हणतात. ६५.
॥ ॐ तत्सत् ॥

श्री चांगा वटेश्वर