अमृतानुभव एवं चांगदेव पासष्टी (सन्त ज्ञानेश्वर - चिद्विलासवाद एवं अद्वैत अनुभूति सटीक)

सार्थ श्रीचांगदेव पासष्टी १२९
सुताचिये गुंजे । आंतबाहेर नाहीं दुजें । तेवीं तिनपणेंविण
जाणिजे । त्रिपुटी हे ॥ १९ ॥ नुसधें मुख जैसें । देखिजतसें
दर्पणमिसें । बायांचि देखणें ऐसें । गमों लागे ॥ २०॥ तैसें न
वचतां भेदा । संवित्ति गमे त्रिधा । हेंचि जाणे प्रसिद्धा ।
उपपत्ति इया ॥ २१ ॥ दृश्याचा जो उभारा । तेंचि दृष्टत्व होय
संसारा । या दोहीं माजिला अंतरा । दृष्टि पंगु होय ॥ २२ ॥
दृश्य जेधवां नाहीं । तेधवां दृष्टि घेऊनि असे काई ? आणि
दृश्येंविण कांहीं । द्रष्टत्व असें ? ॥ २३ ॥ म्हणोनि दृश्याचे
जालेपणें । दृष्टि द्रष्टत्व होणें । पुढती तें गेलिया जाणें । तैसेंचि
दोन्ही ॥ २४ ॥
सुताच्या गुंजेमध्यें सुतावांचून दुसरें कांहीं नाहीं, त्याप्रमाणें परमात्म-
स्वरूपावर द्रष्टा, दृश्य, दर्शन अशा त्रिपुटीचा व्यवहार झाला तरी, एका
परमात्म्याच्या ठिकाणीं भिन्न भाव उत्पन्न न होतां, तीनपणांवांचून त्रिपुटी
असते. १९. केवळ मानेवरचें तोंड आरशाच्या उपाधीनें स्वतः आपल्यासच
पाहतें, त्याप्रमाणें अविद्योपाधीनें दृश्यद्रष्टादि भावाची प्रतीति येते असें वाटतें.
२०. वरील उदाहरणांत संवित्ति (परमात्मा) त्याच्या स्वरूपात भेद न होतां
अविद्योपाधीनें द्रष्टा, दृश्य, दर्शन असा भेद झालासा दिसतो. तत्त्वतः तो
भेद नसतोच. चांगदेवा, हीच अखंड अमेदाविषयीं उपपत्ति, समज. २१.
अविद्येच्या योगानें दृश्याचा होणारा अविर्भाव द्रष्ट्वाच्या व्यवहाराला हेतु
होतो. पारमार्थिक दृष्टीनें द्रष्टा व दृश्यातील भेद पाहिल्यास विचार (ज्ञान)
पांगळा होतो; म्हणजे नाहींसा होतो. २२. जेव्हां दृश्य नाहींच असें
ठरतें तेव्हां त्याला प्रकाशित करणारें ज्ञान कोणाला प्रकाशित करील ?
दृश्यावांचून द्रष्टत्व कोठें तरी असतें का ? तात्पर्य, अध्यात्मज्ञानाच्या उदय-
कालीं द्रष्टा व दृश्य व दर्शन ही त्रिपुटी मावळते. २३. दृश्य तयार
झालें म्हणजे, दर्शन आणि द्रष्टृत्व हीं असतात. जर विचारानें दृश्यत्वच
नष्ट झालें, तर द्रष्टा व दृष्टि या दोहोंचाहि अभाव होतो. २४.
सा. अ. ...९