अभिधर्मकोश एवं भाष्य (आचार्य वसुबन्धु - स्फुटार्था व्याख्या सहित सम्पूर्ण बौद्ध दर्शन महाकोश)

निर्देशः ] चतुर्थं कोशस्थानम् ६१५
अविज्ञप्त्या समन्वागतौ यथाक्रमम्, न तु व्युत्थितौ ।
संवरासंवरस्थानां तावदेष वृत्तान्तः ॥
अथेदानों मध्यस्थस्य ?
मध्यस्थस्यास्ति चेदादौ मध्यया,
यो नैवसंवरनासंवरे१ स्थितः स मध्यस्थः । तस्य नावश्यमविज्ञप्तिरस्ति ।
यस्य त्वस्ति दौःशील्यशीलाङ्गादिसंगृहीता स आदौ मध्यया समन्वागतः ।
वर्तमाना ह्यविज्ञप्तिरतीतानागतयोर्मध्याद्—
ऊर्ध्वं द्विकालया ॥ २१ ॥
प्रथमात् क्षणादूर्ध्वमतीतया वर्तमानया च । अत्यागादिति२ वर्तते ॥२१॥
किमसंवरस्थः कदाचित् कुशलया विज्ञप्त्या समन्वागतो भवति, संवरस्थो
वा पुनरकुशलया भवति ? भवन् कदा कियन्तं वा कालम् ? इत्याह—
नावमभिरूढः स नौस्थः। एवं य आर्यमार्गमभिरूढः समापन्नः स आर्य-
मार्गस्थः । अन्यथा ह्यार्यमार्गसमन्वितोऽप्यार्यमार्गस्थ इति कृत्वा प्रकृति-
स्थोऽप्यार्यो वर्तमानया अनास्रवया अविज्ञप्त्या समन्वागत इति प्राप्नोति ।
अन्यः पुनरेवं प्रसङ्गं परिहरन् व्याचष्टे—एकशेषोऽत्र क्रियते । समाहितश्च
समाहितार्यमार्गश्च मार्गौ समाहितार्यमार्गौ, तयोः स्थितौ समाहितार्य-
मार्गस्थौ । तौ यथाक्रमं वर्तमानया ध्यानसंवराविज्ञप्त्या, अनास्रवसंवराविज्ञप्त्या
च समन्वागतौ । न तु व्युत्थितौ । न तु तन्मार्गव्युत्थितौ तया । वर्तमानया
समन्वागतौ; तस्याः चित्तानुपरिवर्तनीयत्वात् । एवं व्याख्यायते—यच्चोदित-
माचार्यसङ्घभद्रेण । कथमविज्ञप्तेः प्रत्युत्पन्नता आर्यमार्गस्थवचनादेव गम्यते,
तत्समापन्न एवायम् । न पुनस्तत्समन्वागमवचनप्रसङ्ग इति चेत् ? न;
ध्यानाधिकारात् । तत्राविज्ञप्त्यभावाच्च ।
यो नैवसंवरनासंवरस्थितः स मध्यस्थ इति । यो न भिक्ष्वादिः । न च
कैवर्तादिः । स मध्यस्थः । दौःशील्यशीलाङ्गादिसंगृहीतेति । दौःशीत्यं प्राणाति-
पातादि । शीलाङ्गं प्राणातिपातविरत्यादि । यन्नसंवरनासंवरसंगृहीतम् ।
आदिशब्देन स्तूपवन्दना-खट्चपेटादिक्रियाविज्ञप्त्यादि गृह्यते ॥ २१ ॥
असंवरसंवरस्थौ पुद्गलावकुशल-कुशलधर्मप्रतिष्ठितौ इत्यनयोर्विपर्ययम-
सम्भावयन् पृच्छति—किमसंवरस्थ इति विस्तरः ।
१. नैव संवरे नासंवरे—का० । २. आत्यागा०—का० ।