अभिधर्मकोश एवं भाष्य (आचार्य वसुबन्धु - स्फुटार्था व्याख्या सहित सम्पूर्ण बौद्ध दर्शन महाकोश)

विनिश्चयः ] अष्टमं कोशस्थानम् १२२१
भवति तत्पतिपुत्रादिचित्तं वा पुनश्च पश्चात् सन्ततिपरिणत्या स्त्रीचित्त-
मुत्पद्यते, तत् समर्थं भवति तत्पतिपुत्रादि-
चित्तोत्पादने वा; तद्गोत्रत्वात् ; अन्यथा न समर्थम् ।
अथ पुनः पर्यायेण स्त्रीचित्ताद् बहुविधं चित्तमुत्पन्नं बहुतरमासन्नतरं
वा तदेवोत्पद्यते; तद्भावनाया बलीयस्त्वात् । अन्यत्र तात्कालिकात् काय-
बाह्यप्रत्ययविशेषात् । सैवं बलीयसी भावना कस्मान्नित्यं न फलति ?
स्थित्यन्यथात्वस्य संस्कृतलक्षणत्वात् । तस्य चान्यथात्वस्यान्यभावना-
मुत्पन्नं भवति । तत्पतिपुत्रादिचित्तं वा । तस्याः पतिपुत्रादयः । आदि-
शब्देन दुहित्रादयो गृह्यन्ते । तदालम्बनं चित्तं तत्पतिपुत्रादिचित्तम् । तद्
वान्यतरद् यदिदं तस्मात् स्त्रीचित्ताद् अनन्तरमुत्पन्नं भवति । पुनश्च
कालान्तरेण सन्ततिपरिणामेन स्त्रीचित्तमुत्पद्यते । तत् पश्चादुत्पन्नं स्त्रीचित्तं
समर्थं भवति तत्कायविदूषणाचित्तोत्पादने । तत्स्त्रीकायविदूषणाचित्तोत्पादने,
तत्पतिपुत्रादिचित्तोत्पादने वा समर्थम् । कस्माद् ? इत्याह—तद्गोत्रत्वा-
दिति । तत्कायविदूषणाचित्तं तत्पतिपुत्रादिचित्तं वा गोत्रं बीजमस्येति
तद्गोत्रं । चित्तम्, तस्य भावः, तस्मात् । तज्जातीयत्वादित्यभिप्रायः ।
अन्यथेति । अतद्गोत्रम् ।
अथ पुनः पर्यायेणेति विस्तरः । पर्यायेण = अयुगपत् । स्त्रीचित्तात्
तत्कायविदूषणाचित्तम्, ततश्च तत्पतिचित्तम्, ततश्च तत्पुत्रचित्तम्, तत
एव च तद्दुहितृचित्तम्, तत एव च तदुपकरणादिचित्तमुत्पन्नं भवति ।
ततः स्त्रीचित्ताद् अनन्तरोत्पन्नेभ्यश्चित्तेभ्यो यद् बहुतरं प्रवाहतः पटुतरं
शक्तितः आसन्नतरं वास्योत्पाद्यस्य चित्तस्य, तदेव चित्तमुत्पद्यते; तद्भावनाया
बलीयस्त्वात् । तस्य बहुतरस्य पटुतरस्यासन्नतरस्य वा भावनाया बलवत्त-
रत्वात् । अन्यत्रेति विस्तरः । तत्कालप्रत्युपस्थितः तात्कालिकः काय-
प्रत्ययविशेषो बाह्यप्रत्ययविशेषश्च, तस्मादन्यत्र । तस्मादृते इत्यर्थः । तदेव
ह्युत्पद्यते, यस्य कायो बाह्यो वा प्रत्ययविषय उपतिष्ठते ।
सैव बलीयसीति । या बहुतरस्य पटुतरस्य आसन्नतरस्य वा
अभिहिता, सैव बलीयसी भावना कस्मान्नित्यं न फलति । नहि तच्चित्तं
निवर्तते ।
वर्तते इतीतरेण चोदित आह—स्थित्यन्यथात्वलक्षणत्वात् । स्थिते-
रन्यथात्वं लक्षणमस्येति स्थित्यन्यथात्वलक्षणत्वात्, तद्भावात् । तस्य
चान्यथात्वस्य संस्कृतलक्षणस्य । अन्यभावनाफलोत्पत्तौ अन्यभावनाफलस्य

१२२२ भाष्यस्फुटार्थासहितेऽभिधर्मकोशे [ पुद्गल-
फलोत्पत्तावानुगुण्यात् ।
एतद्धि सर्वचित्तप्रकारेष्षु दिङ्मात्रम् ।
निरन्तरकारणज्ञाने तु बुद्धानां प्रभुत्वम् ।
एवं ह्याहुः—
“सर्वाकारं कारणमेकस्य मयूरचन्द्रकस्यापि ।
नासर्वज्ञैर्ज्ञेयं सर्वज्ञबलं हि तज्ज्ञानम्” ॥ इति
प्रागेवारूपिणां चित्तभेदानाम् ।।
य एव त्वयमेकीयस्तीर्थिक आत्मप्रभवां चित्तोत्पत्तिं मन्यते, तस्यैवेदं
स्फुटं चोद्यमापद्यते-कस्मान्न नित्यं तादृशमेवोत्पद्यते न च क्रमनियमेन,
अङ्कुरकाण्डपत्रादिवदिति । मनःसंयोगविशेषापेक्षत्वादिति चेत् ? न;
अन्यसंयोगासिद्धेः । संयोगिनोश्च¹ परिच्छिन्नत्वादप्राप्तिपूर्विका प्राप्तिः
चित्तान्तरस्योत्पत्तौ आनुगुण्यान्नित्यं न फलति तदेवेत्यर्थसम्बन्धः ।
एवं ह्याहुरिति । स्थविरराहलः ।
सर्वाकारमिति । सर्वप्रकारम् । यावन्तो मयूरचन्द्रकस्य वर्णसंनि-
वेशादिप्रकाराः, तेषां कारणम् । इदमस्य कारणम्, येनैवं वर्णाः, एवं
सन्निवेशः, एवं स्निग्धतेत्येवमादिभिराकारैर्न ज्ञेयम् । न ज्ञातुं शक्यम् ।
कैः ? असर्वज्ञैः । श्रावकप्रत्येकबुद्धादिभिः । सर्वज्ञबलं हि तज्ज्ञानम् ।
सर्वविद्बलं हि तद् ज्ञानम्, येन तत्कारणं ज्ञायत इत्यभिप्रायः ।
प्रागेवारूपिणां चित्तभेदानामिति । रूपकारणमपि सर्वथा ज्ञातु-
मशक्यम्, किमरूपिणामित्यर्थः ।
एकीयस्तीर्थिक² इति । वैशेषिकः । मनःसंयोगविशेषापेक्षत्वादिति
चेत् । स्यान्मतम्-तुल्येऽप्यात्मप्रभावत्वे चित्तोत्पत्तेरात्मा कदाचित् कर्हि-
चित् मनःसंयोगविशेषमपेक्षते, इत्यतो न नित्यं तादृशमेव चित्तमुत्पद्यते ।
न च क्रमनियमेनाङ्कुरकाण्डपत्रादिवदिति । न, अन्यसंयोगासिद्धेः । नैत-
देवम् । कस्मात् ? ताभ्याम् आत्ममनोभ्याम् अन्यस्य संयोगस्यासिद्धेः ।
नहि संयोगो नाम भावः कश्चिद् अस्माकं सिद्धोऽस्ति । संयोगिनोश्चेति
विस्तरः । अभ्युपगतेऽपि संयोगे, संयोगिनोश्चेति विस्तरः । लोकप्रसिद्धयोः
१. ०स्तु—का० । २. एकीयास्तीर्थिका-जा० ।

विनिश्चयः ] अष्टमं कोशस्थानम् १२२३
संयोग इति लक्षणाव्याख्यानाच्चात्मनः परिच्छेदप्रसङ्गः । ततो मनःसंचारा-
दात्मनः सञ्चारप्रसङ्गात्१, विनाशस्य२ वा ।
प्रदेशसंयोग इति चेत् ? न; तस्यैव तत्प्रदेशत्वायोगात् ।
अस्तु वा संयोगः, तथापि नित्यमविशिष्टे मनसि कथं संयोगविशेषः ?
बुद्धिविशेषापेक्षत्वादिति३ चेत् ? स एवोपरि४ चोद्यते४-कथं बुद्धिविशेष
काष्ठयोरन्ययोर्वा कयोश्चित् । परिच्छिन्नत्वात् । परिच्छिन्नदेशदृष्टत्वा-
दित्यर्थः । लक्षणाव्याख्यानाच्चेति । वैशेषिकतन्त्रे संयोगलक्षणनिर्देशात् ।
ततः किम् ? आत्मनः परिच्छेदप्रसङ्गः । परिच्छिन्नदेशत्वप्रसङ्गः । यत्रात्मा
न तत्र मनः, यत्र मनः न तत्रात्मेति । अनेनानुमानागमापतितो धर्मिविशेष-
विपर्ययोऽस्य पक्षस्य सन्दृष्टो भवति । मनसा संयोग आत्मनोऽत आत्मा
धर्मी, तस्य विशेषः सर्वगतत्वम् । तद्विपर्ययोऽसर्वगतत्वमिति । ततो
मनःसञ्चारादात्मनः सञ्चारप्रसङ्गादिति । ततो लक्षणाद् अप्राप्तिपूर्विका
प्राप्तिः संयोग इति मनःसञ्चारात् यं यं शरीरप्रदेशं मनः सञ्चरति ततस्तत
आत्मा सञ्चरति=अपैतीति प्रसज्यते । तद्यथा-यं यं पृथिवीप्रदेशं पुरुषः
सञ्चरति, ततस्तत आतपोऽपसरति । तथा च सति निष्क्रियत्वमस्य बाधितं
भवतीति स एव प्रतिज्ञादोषः । विनाशस्य वा । प्रसङ्ग इति वर्तते ।
आत्मन इति च । यत्र यत्र मनः सञ्चरति तत्र तत्र आत्मा विनश्यतीति
स एव चात्र प्रतिज्ञादोषः आत्मनो नित्यत्वनिवृत्तेः । प्रदेशसंयोग इति चेत् ।
स्यान्मतम्-आत्मना प्रदेशेन संयोगो मनसः, आत्मनो वा प्रदेशेन मनसा
सह संयोगः । यस्मिन् शरीरप्रदेशे मनोऽवस्थितं भवति, तद्गतेनात्मप्रदेशेन
मनो न संयुज्यते, प्रदेशान्तरेणान्यपार्श्वतः संयुज्यते । तस्मादप्राप्तिपूर्व-
कत्वेऽपि संयोगस्याप्राप्तेनैवात्मप्रदेशेन मनः संयुज्यत इति । तन्न; तस्यैव
तत्प्रदेशत्वायोगात् । न ह्यात्मनोऽन्यप्रदेशा विद्यन्ते । न चैवात्मैवात्मनः
प्रदेशो युज्यते । अस्तु वा संयोग इति विस्तरः । अभ्युपेत्यापि संयोगम्,
तथापि निर्विकारत्वाद् अविशिष्टे मनसि कथं संयोगविशेषः ! कथं
विशिष्टः संयोगो भवति । यत एवमुक्तम्-मनःसंयोगविशेषापेक्षत्वादिति ।
बुद्धिविशेषापेक्षत्वादिति चेत् । स एवोपरि चोद्यते-कथं बुद्धिविशेष इति ।
कस्मान्न नित्यमीदृशमेवोत्पद्यते चित्तमविशिष्ट आत्मनीति । कारण-
विशेषाद्धि कार्यविशेष इष्यते, शङ्खपटाहादिशब्दवत् । संस्कारविशेषापेक्षा-
१. ०प्रसङ्गो-का० । २. विनागस्य-का० ।
३. ०पेक्ष इति... का० । ४-४ एव परिचोद्यते-का० ।
अभि० को० ४ : १३

१२२४ भाष्यस्फुटार्थासहितमभिधर्मकोशे [ पुद्गल-
इति । संस्कारविशेषापेक्षादात्ममनःसंयोगादिति चेत् ? चित्तादेवास्तु
संस्कारविशेषापेक्षात्¹ । नहि किञ्चिदात्मनः उपलभ्यते सामर्थ्यम्, औषध-
कार्यसिद्धाविव कुहकवैद्यफूःस्वाहानाम् । सत्यात्मनि तयोः सम्भव² इति
चेत् ? वाङ्मात्रम् । आश्रयः स इति चेत् ? यथा कः कस्याश्रयः ? न
हि ते चित्रबदरादिवदाधार्ये । नापि स कुड्यकुण्डादिवदाधारो युक्तः ।

दात्ममनःसंयोगादिति चेत् । स्यान्मतम्—नित्यमविशिष्टेऽप्यात्मनि मनसि
च संस्कारविशेषापेक्षात् आत्ममनसोः संयोगाद् बुद्धिविशेष इति । तदुक्तं
भवति—संस्कारविशेषाद् भावनाविशेषलक्षणात् आत्ममनःसंयोगविशेषः
तद्विशेषाद् बुद्धिविशेष इति । अत्र ब्रूमः—चित्तादेवास्तु इति विस्तरः ।
अयमिहाचार्यस्याभिप्रायः—सान्त

विनिश्चयः ] नवमं कोशस्थानम् १२२५
प्रतिघातियुतत्वदोषात्¹ नैवैषामात्माश्रयः ।
कथं तर्हि ? यथा गन्धादीनां पृथिवीति चेत् ? अतिपरितोषिताः
स्मः ! इदमेव हि नः प्रत्यायकम्—नास्त्यात्मेति । यथा न गन्धादिभ्योऽन्या
पृथिवीति । को हि सत्पुरुषो² गन्धादिभ्योऽन्यां पृथिवीं निर्धारयति ।
व्यपदेशस्तु पृथिव्या गन्धादय इति विशेषणार्थम् । ते ह्येव तदाख्या गन्धादयो
यथा विज्ञायेरन्नान्य³ इति । काष्ठप्रतिमायाः शरीरव्यपदेशवत् ।
सत्यपि च संस्कारविशेषापेक्षत्वे कस्मान्न युगपत् सर्वज्ञानोत्पत्तिः ?
कारणम् ? इत्याह—प्रतिघातियुतत्वदोषादिति । प्रतिघातित्वदोषात्, युतत्व-
दोषाच्च । सप्रतिघत्वप्रसङ्गात्, पृथग्देशत्वप्रसङ्गाच्चेत्यर्थः । यथा चित्र-
बदरयोः, कुड्यकुण्डयोश्च आधाराधेयभावे प्रतिघातित्वं युतत्वं च दृष्टं,
एवमेतेषामपि स्यात् । अनिष्टं चैतत् । अतोऽनात्माश्रयः ।
यथा न गन्धादिभ्योऽन्या पृथिवी । तथा बुद्ध्यादिभ्योऽन्यो न
आत्मेति । को हि सत्पुरुषो गन्धादिभ्योऽन्यां पृथिवीं निर्धारयति । नहि
पृथिवी कतमा ?—इत्युक्ते रूप-गन्ध-रस-स्पर्शभ्योऽन्या दर्शयितुं शक्यते,
यथा रूपं गन्धादिभ्योऽन्यदिति ।
यदि न गन्धादिभ्योऽन्या पृथिवी, कथमयं व्यपदेशः—पृथिव्या
गन्धादय इति । अन्येन ह्यन्यस्य व्यपदेशो दृष्टः—चैत्रस्य कम्बल इति ।
अत उच्यते—व्यपदेशस्त्विति विस्तारः ।
विशेषणार्थमिति । प्रवादिभ्यो विशेषणार्थमित्यर्थः । कथम् ? इति
प्रतिपादयति—ते ह्ये

यो हि बलिष्ठस्तेनान्येषां प्रतिबन्धः । स एव बलिष्ठः कस्मान्नित्यं न
फलति ? योऽस्य न्याय. सोऽस्तु भावनायाः । आत्मा तु निरर्थकः कल्प्यते ।
अवश्यमात्माऽभ्युपगन्तव्यः । स्मृत्यादीनां गुणपदार्थत्वात् तस्य च गुण-
पदार्थस्यावश्यं द्रव्याश्रितत्वात् तेषा चान्याश्रयायोगादिति चेत् ? न; न
ह्येषां गुणपदार्थत्वं सिद्धम् । सर्वमेव नो विद्यमानं द्रव्यम्; “षट् द्रव्याणि
श्रामण्यफलानि” इति वचनात् । नाप्येषां द्रव्याश्रितत्वं सिद्धम् । परीक्षितौ
ह्याश्रयार्थः । तस्माद्यत्किञ्चिदेव तत् ।
आत्मन्यसति किमर्थः कर्मारम्भः—अहं सुखी स्याम्, अहं दु खी न
स्यामित्येवमर्थः ? कोऽसावहं नाम यद्विषयोऽयमहङ्कारः ? स्कन्धविषयः ।
कथं ज्ञायते ? तेषु स्नेहात् । गौरादिबुद्धिभिः सामानाधिकरण्यात्तु
गौरोऽहम्, अहं श्यामः, स्थूलोऽहम्, अहं कृशः, जीर्णोऽहम्, अहं युवेति
गौरादिबुद्धिभिः समानाधिकरणोऽयमहङ्कारो दृश्यते । न चात्मन एते
प्रकारा दृश्यन्ते । तस्मादपि स्कन्धेष्वयमिति गम्यते । आत्मन उपकारकेऽपि

यो हि बलिष्ठ इति । संस्कारविशेषः । तेनान्येषां संस्कारविशेषाणा
प्रतिबन्धः ।
स एव बलिष्ठः कस्मान्नित्यं न फलतीति । आचार्यवचनम् । स
एव पुनराह — योऽस्य न्यायो यः संस्कारस्य न्यायो विनाशः, प्रतिबन्धो वा ।
सोऽस्तु भावनाया बीजान्तिकायाः । आत्मा तु निरर्थको निष्प्रयोजनः
कल्प्यते । संस्कारार्था हि तत्कल्पना स्यात् । तस्य च संस्कारस्य यत्
कार्यम्, तत् भावनयैव क्रियत इति ।
स्मृत्यादीनामिति विस्तरः । स्यान्मतम्—स्मृतिसंस्कारेच्छाद्वेषादीनां
गुणपदार्थत्वात् तस्य च गुणपदार्थस्य अवश्यद्रव्याश्रितत्वात् द्रव्याश्रयश्च
गुणवानित्येवं लक्षणोपदेशात् । न चैषामन्य आश्रयः पृथिव्यादिको युज्यने
अपरप्रत्यक्षत्वादिभिः कारणैः । अतो यः श्रयः स आत्मा । तस्मा-
दस्त्यात्मेति ?
न; असिद्धेः । नैतदेवम् । कस्मात् ? स्मृत्यादीनां गुणपदार्थत्वा-
सिद्धेः । विद्यमानं द्रव्यमिति । यत् स्वलक्षणतो विद्यमानम्, तद् द्रव्यम् ।
षट् द्रव्याणि श्रामण्यफलानीति । रूपस्कन्धादीनि पञ्च स्कन्धानि श्रामण्य-
फलानि असंस्कृतं च षष्ठमिति षट् द्रव्याणि भवन्ति । नाप्येषामिति ।
स्मृत्यादीनाम् । परीक्षितो ह्याश्रयार्थ इति । “यथा कः कस्याश्रयः, न हि
ते चित्रबदरादिवद् आवाये” इति विस्तरेण ।

विनिश्चयः ] अष्टमं कोशस्थानम् १२२७
शरीर आत्मोपचारो यथा य एवायं स एवाहम्, स एवायं मे भृत्य इति
भवत्युपकारकेऽपि आत्मोपचारो न त्वहंकारः । सति शरीरालम्बनत्वे पर-
शरीरालम्बनोऽपि कस्मान्न भवति ? असम्बन्धात् । येनैव हि सहास्य
सम्बन्धः कायेन चित्तेन वा तत्रैवायमहंकार उत्पद्यते, नान्यत्र; अनादौ
संसार एवमभ्यासात् । कश्च सम्बन्धः ? कार्यकारणभावः ।
यद्यात्मा नास्ति, कस्यायमहंकारः ? इदं पुनस्तदेवायातम्—‘किमर्थैषा
षष्ठीति ? यावद्य एवास्य हेतुस्तस्यैवायम्’ इति । कश्चान्यो हेतुः ?
पूर्वाहङ्कारपरिभावितं स्वसन्ततिविषयं सावद्यं चित्तम् ।
असत्यात्मनि क एष सुखितो दुःखितो वा ? यस्मिन्नाश्रये
सुखमुत्पन्नं दुखं वा । यथा पुष्पितो वृक्षः, फलितं वनमिति । कः
पुनरनयोराश्रयः ? षडायतनम् । यथा कृत्वा तथोक्तम् ।
एते प्रकारा इति । गौरादिप्रकाराः । स्कन्धेष्वयमिति । अहङ्कारः ।
न त्वहङ्कार इति । न तु ‘अहम्’ इत्येवमाकारः प्रत्यय इत्यर्थः ।
‘इदं पुनस्तदेवायातम् इति । किमर्थंषा षष्ठी ? स्वाम्यर्था । यथा
कः कस्य¹ स्वामी । यथा गोश्चैत्रः, कथमसौ तस्याः स्वामी । तदधीनो
हि तस्यावाहदोहादिषु विनियोगः । क्व च पुनरहङ्कारो विनियोक्तव्यो
यत एतस्य स्वामी मृग्यते ? अहङ्कर्तव्येऽर्थे । किमर्थं विनियोक्तव्यः ?
अहङ्कारार्थम् । अहो सूक्तानि सुखैषितानाम् ! स एव हि नाम तदर्थं
विनियोक्तव्य इति । कथं च विनियोक्तव्यः ? उत्पादनत', ग्राहोस्वित्
सम्प्रेषणतः । अहङ्कारगत्ययोगात् उत्पादनतः । हेतुरेव तर्हि स्वामी
प्राप्नोति, फलमेव च स्वम्; यस्माद्धेतोरधिपत्यं फले । फलेन च तद्वान्
हेतुरिति ।
य एवास्य हेतुरहङ्कारस्य तस्यैवायमिति । पुष्पितो वृक्ष इति
दृष्टान्तः । यत्र सिद्धान्ते वृक्षावयवो नेष्यते, विजातीयचतुर्महाभूतकाया-
रम्भणमोष्टे । यत्र तु वृक्षावयवो अस्ति, तत्र द्वितीयो दृष्टान्तः—फलितं
वनमिति । न हि वनं नाम किञ्चिदस्ति । यथा यस्मिन् वने फलमुत्पन्नम्,
तत् फलितमित्युच्यते । यथा यस्मिन्नाश्रये षडायतनलक्षणे सुखमुत्पन्नं
दुःखं वा, स सुखितो दुःखितो वा । तथोक्तमिति । यथा आश्रयः षडायतनं
तथोक्तम् ।
१. कस्यो—जा० ।

१२२८ भाष्यस्फुटार्थासहितेऽभिधर्मकोशे [ पुद्गल-
असत्यात्मनि क एषां कर्मणां कर्ता, कश्च फलानां भोक्ता भवति ?
कर्तेति । क एष बाह्यार्थः ? करोतीति कर्ता । भुङ्क्त इति भोक्ता । पर्याय
उच्यते, नार्थः । “स्वतन्त्रः कर्ता” (पा० १.४.५४) इति कर्तृलक्षणमाचक्षते
लाक्षणिकाः । अस्ति पुनः क्वचिदेव कार्ये कस्यचित् स्वातन्त्र्यम् । लोके
दृष्टं देवदत्तस्य स्नानासनगमनादौ । कः पुनर्भगवान् देवदत्तमुदाहरति ?
यद्यात्मानम् ? स एव साध्यः । अथ पञ्चस्कन्धकम् ? स एव कर्ता । त्रिविधं
चेदं कर्म, कायवाङ्मनस्कर्म । तत्र कायकर्मणि तावत् कायस्य चित्तपरतन्त्रा
वृत्तिः । चित्तस्यापि काये स्वकारणपरतन्त्रा वृत्तिः, तस्याप्येवमिति नास्ति
कस्यचिदपि¹ स्वातन्त्र्यम् । प्रत्ययपरतन्त्रा हि सर्वे भावाः प्रवर्तन्ते ।
आत्मनोऽपि च निरपेक्षस्याकारणत्वाभ्युपगमान्न स्वातन्त्र्यं सिध्यति ।
तस्मान्नैवंलक्षण उपलभ्यते कश्चित् कर्ता ।
यत्तु यस्य प्रधानकारणं² तत्तस्य कर्तेत्युच्यते । न च आत्मनः
“तद्विकारविकारित्वादाश्रयाश्चक्षुरादयः” ( अभि० को० १.४४ )
इति ।
अथ पञ्चस्कन्धकम् । भवानुदाहरतीत्यधिकृतम् । स एव कर्तेति ।
स एव पञ्चस्कन्धलक्षणः कर्ता, नात्मा इति सिद्धो नः पक्षः । तत्रापि
स्वातन्त्र्यं नास्तीति दर्शयन्नाह—त्रिविधं चेदं कर्मेति विस्तरः । कायस्य
चित्तपरतन्त्रा वृत्तिः चित्तप्रवर्तित्वात् कायकर्मणः । चित्तस्यापि काये वृत्तिः
स्वकारणपरतन्त्रा; मनोज्ञामंमनस्कारादिपरतन्त्रत्वात् तस्याप्येवं तस्य
चित्तकारणस्य स्वकारणपरतन्त्रा वृत्तिरिति नास्ति कस्यचिदपि
स्वातन्त्र्यं कायस्य, चित्तस्य, चित्तकारणस्यान्यस्य वा । प्रत्ययपरतन्त्रा हि
सर्वे भावाः ।
“चतुर्भिर्श्चित्तचैत्ता हि समापत्तिद्वयं त्रिभिः ।
द्वाभ्यामन्ये तु जायन्ते” (अभि० को० २.६५) इति वचनात् ।
आत्मनोऽपि च निरपेक्षस्य बुद्धिविशेषाद्युत्पत्तावकारणत्वाभ्युपगमान्न
स्वातन्त्र्यं सिद्धयति । तस्मान्नैवंलक्षण इति । स्वतन्त्रः कर्तेति ।
एवं तर्हि कः³ कर्तेत्याह—यत्तु यस्य प्रधानकारणं तत् तस्य कर्ते-
१. कस्यचित्—का० । २. प्रधानं कारणं—का० ।
३. जा० पुस्तके नास्ति ।

आश्रायें । नापि स कुण्डं-
Wait, look at line 30:
"न हि ते चित्रबदरादिवद् आश्रायें" or "आश्रायै"?
Look at: "आश्रायें" or "आश्रये"?
It has: आ श् र ा य े ं - wait, 'आश्रार्ये'?
Wait, "चित्रबदरादिवद्" - look at "चित्र":
Is it "चित्रबदरादिवद्" or "कुण्डबदरादिवद्"?
Wait, look at the first word:
च ि त् र - wait, is it 'चित्र' or 'तैल'?
Look at line 30:
"न हि ते [.....]दिवद् आश्रायें ।"
Wait, usually the example of आधार-आधेय in Indian philosophy is:
कुण्डबदर (jujube fruit in a pot), or तिलतैल, or चित्रकुड्य (painting on a wall)!
Wait! Look at the word: "चित्रबदरादिवद्" - wait:
चि (ci) or त्रि (tri) or कि (ki)?
Wait, look at the next word: "नापि स कुण्डं-कुण्डादिवदाधारो युक्तः ।"
Ah! Look at line 30-31:
"नापि स कुण्डं-" (line 30)
"कुण्डादिवदाधारो युक्तः ।" (line 31

).
Then attached to the bottom left/loop of 'क': 'ल' (la)!
That is 'क्ले' (kle)!
Then 'द' (da)!
IT IS "विक्लेदविशेषाद्"!
AND in line 29:
"विक्लेदविशेषादिति । भूम्युदकसम्बन्धात् फलस्य सूक्ष्मो विकारो विक्लेदः ।"
YES! It is 'द'! "विक्लेदः"!
Wait, why did my eyes momentarily read it as 'त्ति'? Because the 'द' in this typeface is slightly condensed, and the e-matra over 'क्ले' together with 'क' and 'ल' looked complex!
It is completely, 100% "विक्लेदविशेषाद्" and "विक्लेदविशेषादिति" and "विक्लेदः"!!
That makes total sense philosophically and lexically:
"विक्लेदविशेषाद् विकारविशेषात् ।"
"भूम्युदकसम्बन्धात् फलस्य सूक्ष्मो विकारो विक्लेदः ।"
"विक्लेद" means softening, moistening, decomposing by moisture (from भूमि + उदक = earth and water)! "भूम्युदकसम्बन्धात् फलस्य सूक्ष्मो विकारो विक्लेदः" - this is the classic definition in Yashomitra's Sphuṭārthā!

Let's check

द्विपाकान्न पुन्र्द्विपाकान्तर-" -> wait, look at line 30:
कर्मजाद्विपाकान्न or कर्मजाद्विपाकात्?
In line 30: "एवं कर्मजाद्विपाकान्न पुनर्विपाकान्तर-"
Wait, look at line 30:
"कर्मजाद्विपाकान्न" -> त् changed to न् before न: "कर्मजाद्विपाकान्न पुनर्विपाकान्तर-"!
And look at "पुनर्विपाकान्तर-":
Wait! Is it "पुनर्वि"?
Look at the repha: it's on top of 'वि', but slightly to the left over 'न'! That's just standard Devanagari letterpress where the repha hangs over the previous letter because of spacing!
Wait! The repha on 'वि' in "पुनर्वि":
Because 'वि' has a left-hanging 'i' matra, the repha on top of the vertical stem of 'व' often collided with the 'i' matra, so founders either shifted it or placed it awkwardly!
Wait, look at "तर्हि" again!
In "तर्हि", the 'i' matra is on 'ह': 'हि'.
A repha belongs to 'ह': 'र्हि'.
If the typesetter had a separate 'र्त' and 'ार्ह' or something?
Wait, look at the glyph in line

“कर्म तद्भावनां तस्य वृत्तिलाभं ततः फलम् ।
नियमेन प्रजानाति बुद्धादन्यो न सर्वथा ॥
इत्येतां सुविहितहेतुमार्गशुद्धां
बुद्धानां प्रवचनधर्मतां निशम्य ।
अन्धानां विविधकुदृष्टिचेष्टितानां
तीर्थ्यानां मतपविध्य यान्त्यनन्धाः ॥
“चित्तं ह्येतदनन्तबीजसहितं सन्तानतो वर्तते,
तत्तद् बीजमुपैति पुष्टिमुदिते स्वे प्रत्यये चेतसि ।
तत् पुष्टं द्रुमलाभवृत्ति फलदं कालेन सम्पद्यते,
रङ्गस्येव हि मातुलुङ्गकुसुमेऽन्यस्तस्य तत्केसरे” ॥
पुनराह—
“कर्पासबीजे पुष्पे च मातुलुङ्गस्य रञ्जिते ।
लाक्षया जायते रक्तं यथा कर्पासकेसरम् ॥
तस्मिंन्स्तमिते रङ्गे सन्तानाद् भावितक्रमात् ।
कर्मण्यस्तमिते चैव भावनात् फलोदयः” ॥ इति ।
कर्मेति सर्वम् । तद्भावनाम् कर्मभावनाम् । तस्याः भावनायाः ।
वृत्तिलाभम् । तद्वृत्तं लाभम् । ततः तद्वृत्तिलाभात् । फलम् इत्येतच्चतुष्टयम्
नियमेन यदृच्छयां बुद्धादन्यः श्रावकादिः सर्वथा सर्वकारं न प्रजानाति ।
अर्थादुक्तं भवति—बुद्ध एव तत्सर्वं सर्वथा प्रजानातीति ।
इत्येतामिति विस्तरः । इति-करणः समाप्त्यर्थः । प्रदर्शनार्थो वा ।
एतां बुद्धानां प्रवचनधर्मतां सुविहितेन हेतोः मार्गेण हेतुमार्गेण शुद्धां
निरवद्यां निशम्य दृष्ट्वा । अन्धाः तीर्थ्याः यथाभूतदर्शनवैकल्यात् ।
कुत्सिता दृष्टिः कुदृष्टिः, तस्याः चेष्टितानि कुदृष्टिचेष्टितानि, विविधानि
कुदृष्टिचेष्टितानि एषामिति विविधकुदृष्टिचेष्टिताः स्वर्गपवर्गहेत्वप्रतिपन्ना
मिथ्याप्रतिपन्नाश्चेत्यर्थः । तेषामेवंविधानां तीर्थ्यानां कपिलोलूकादीनाम्,
मतं दर्शनम् अपविध्य त्यक्त्वा यान्ति संसारान्निर्वाणमिति वाक्याध्याहारः ।
के ते सत्त्वाः ? प्रज्ञाचक्षुष्मन्त आर्यश्रावकाः ।
अथ वा तमेव प्रवचनधर्मतां यान्ति प्रतिपद्यन्त इत्यर्थः । प्रवचन-
धर्मता पुनरत्र नैरात्म्यम्, बुद्धानुशासनी वा ।

• or "अवगन्तव्यम्"?
  Look at the letter:
  It's definitely 'अवगन्तव्यम्' - wait, the top left has a loop of 'अ', but wait! Could it be 'प्र'?
  Look at 'प्र' in 'प्रवचनं' in line 5: identical curve! But 'अ' in 'अनात्म' has a flat top and double curve.
  Wait, let's look at 'अवगन्तव्यम्': is 'प्रवगन्तव्यम्' a word in Sanskrit?
  Yes, प्र + अव + गन्तव्यम् = प्रावगन्तव्यम्. But 'प्रवगन्तव्यम्' sometimes occurs as a typo for अवगन्तव्यम्.
  Wait, look at the letter: it has a vertical bar, and to the left a loop like 'प्र'. Yes, it's 'प्रवगन्तव्यम्' or 'अवगन्तव्यम्'. Let's look at 'अ' in 'अन्धास्तु' (L9): 'अ' has two curves on the left. In L26, it has only ONE curve and a slash going down, which is 'प्र'! So the text literally prints "प्रवगन्तव्यम्" or "अवगन्तव्यम्". Wait, actually look at 'अ' in 'अन्य' (L5): it has a single top loop and a vertical down? No, that's standard Devanagari 'अ' in this font!
  Look at 'अ' in '

The provided image is completely blank and contains no text to transcribe. Please upload a clear image of the page containing the text you would like transcribed.

.
In line 6, ङ्गे has: ङ with dot, and ग below it.
In line 18: it has म followed by द?
Wait, could it be म द ग?
Look at the letter:
It is म (ma), then ङ्ग? No, wait, look at the letter between म and ग:
It is ङ्ग? No, there is न with an ो?
Wait! What if it's मद्गगोगिभूतन्?
Wait, let's look at the letter with ो:
Is it गो? Compare with गो in गोमि (line 22: यशोमित्र - no गो there; line 21: गोमित्र in आचार्यशोमित्र -> wait, line 21 has शोमि):
In line 21: आचार्यशोमित्रकृतायां -> शो has श + ो.
In line 12: कथितोऽभिधर्मः -> तो has त + ो.
In line 18: the letter with ो has a left limb and a right vertical line: it's either गो or नो or यो!
Wait, यो?
Look at यो in line 18: could it be `यो