अभिधर्मकोश एवं भाष्य (आचार्य वसुबन्धु - स्फुटार्था व्याख्या सहित सम्पूर्ण बौद्ध दर्शन महाकोश)

विनिश्चयः ] अष्टमं कोशस्थानम् १२२३
संयोग इति लक्षणाव्याख्यानाच्चात्मनः परिच्छेदप्रसङ्गः । ततो मनःसंचारा-
दात्मनः सञ्चारप्रसङ्गात्१, विनाशस्य२ वा ।
प्रदेशसंयोग इति चेत् ? न; तस्यैव तत्प्रदेशत्वायोगात् ।
अस्तु वा संयोगः, तथापि नित्यमविशिष्टे मनसि कथं संयोगविशेषः ?
बुद्धिविशेषापेक्षत्वादिति३ चेत् ? स एवोपरि४ चोद्यते४-कथं बुद्धिविशेष
काष्ठयोरन्ययोर्वा कयोश्चित् । परिच्छिन्नत्वात् । परिच्छिन्नदेशदृष्टत्वा-
दित्यर्थः । लक्षणाव्याख्यानाच्चेति । वैशेषिकतन्त्रे संयोगलक्षणनिर्देशात् ।
ततः किम् ? आत्मनः परिच्छेदप्रसङ्गः । परिच्छिन्नदेशत्वप्रसङ्गः । यत्रात्मा
न तत्र मनः, यत्र मनः न तत्रात्मेति । अनेनानुमानागमापतितो धर्मिविशेष-
विपर्ययोऽस्य पक्षस्य सन्दृष्टो भवति । मनसा संयोग आत्मनोऽत आत्मा
धर्मी, तस्य विशेषः सर्वगतत्वम् । तद्विपर्ययोऽसर्वगतत्वमिति । ततो
मनःसञ्चारादात्मनः सञ्चारप्रसङ्गादिति । ततो लक्षणाद् अप्राप्तिपूर्विका
प्राप्तिः संयोग इति मनःसञ्चारात् यं यं शरीरप्रदेशं मनः सञ्चरति ततस्तत
आत्मा सञ्चरति=अपैतीति प्रसज्यते । तद्यथा-यं यं पृथिवीप्रदेशं पुरुषः
सञ्चरति, ततस्तत आतपोऽपसरति । तथा च सति निष्क्रियत्वमस्य बाधितं
भवतीति स एव प्रतिज्ञादोषः । विनाशस्य वा । प्रसङ्ग इति वर्तते ।
आत्मन इति च । यत्र यत्र मनः सञ्चरति तत्र तत्र आत्मा विनश्यतीति
स एव चात्र प्रतिज्ञादोषः आत्मनो नित्यत्वनिवृत्तेः । प्रदेशसंयोग इति चेत् ।
स्यान्मतम्-आत्मना प्रदेशेन संयोगो मनसः, आत्मनो वा प्रदेशेन मनसा
सह संयोगः । यस्मिन् शरीरप्रदेशे मनोऽवस्थितं भवति, तद्गतेनात्मप्रदेशेन
मनो न संयुज्यते, प्रदेशान्तरेणान्यपार्श्वतः संयुज्यते । तस्मादप्राप्तिपूर्व-
कत्वेऽपि संयोगस्याप्राप्तेनैवात्मप्रदेशेन मनः संयुज्यत इति । तन्न; तस्यैव
तत्प्रदेशत्वायोगात् । न ह्यात्मनोऽन्यप्रदेशा विद्यन्ते । न चैवात्मैवात्मनः
प्रदेशो युज्यते । अस्तु वा संयोग इति विस्तरः । अभ्युपेत्यापि संयोगम्,
तथापि निर्विकारत्वाद् अविशिष्टे मनसि कथं संयोगविशेषः ! कथं
विशिष्टः संयोगो भवति । यत एवमुक्तम्-मनःसंयोगविशेषापेक्षत्वादिति ।
बुद्धिविशेषापेक्षत्वादिति चेत् । स एवोपरि चोद्यते-कथं बुद्धिविशेष इति ।
कस्मान्न नित्यमीदृशमेवोत्पद्यते चित्तमविशिष्ट आत्मनीति । कारण-
विशेषाद्धि कार्यविशेष इष्यते, शङ्खपटाहादिशब्दवत् । संस्कारविशेषापेक्षा-
१. ०प्रसङ्गो-का० । २. विनागस्य-का० ।
३. ०पेक्ष इति... का० । ४-४ एव परिचोद्यते-का० ।
अभि० को० ४ : १३