उत्तर गीता (आदि गौड़पादाचार्य दीपिका एवं सान्वय हिन्दी टीका)

१२ उत्तरगीतायां
अमात्रं ह्रस्वदीर्घप्लुतादिरहितं शब्दरहितं शब्दातीतम्,
स्वरव्यञ्जनवर्जितम् अक्षरसमूहात्मकपदानाभिधेयम् बिन्दु-
नादकलातीतम् — अनुस्वारो बिन्दुः संवृते गळविवरे यद्दी-
र्घघण्टानिर्ह्रादवदनुरणनं स नादः, कला नादैकदेशः तैरती-
तम्, न यथाकथंचिच्छब्दवाच्यमित्यर्थः । एतादृशं ब्रह्म
यो वेद, स वेदवित् सकलवेदान्ततात्पर्यज्ञः नान्य इत्यर्थः ॥
एवं प्राप्तआत्मतत्त्वज्ञानस्य असंभावनाविपरीतभावनादि-
निवृत्तौ सत्यां न किंचित्कृत्यमस्तीत्याह—
प्राप्ते ज्ञानेन विज्ञाने ज्ञेये च हृदि संस्थिते ।
लब्धशान्तिपदे देहे न योगो नैव धारणा ॥
ज्ञानेन परोक्षात्मकेन विज्ञाने अपरोक्षानुभवात्मके, यद्वा,
ज्ञानेन शास्त्राचार्योपदेशजन्येन विज्ञाने अनुभवात्मके प्राप्ते
सति, ज्ञेये सर्ववेदान्ततात्पर्यगोचरे परमात्मनि हृदि संस्थिते
ह्यपरोक्षतया भासमाने सति, देहे देहोपाधिमति जीवे ल-
ब्धशान्तिपदे संप्राप्तब्रह्मभावे सति, तदा, योगोऽपि नास्ति
धारणा च नास्ति; सिद्धे फले साधनेन प्रयोजनाभावादिति
भावः ॥
एवमात्मतत्त्वापरोक्षज्ञानेन मुक्तः सन् ईश्वर एव जायते
इति तस्य स्वरूपमाह —

प्रथमोऽध्यायः । १३
यो वेदादौ स्वरः प्रोक्तो वेदान्ते च प्रतिष्ठितः ।
तस्य प्रकृतिलीनस्य यः परः स महेश्वरः ॥१८॥
वेदादौ सर्ववेदानामादौ वेदस्याधःस्रवणपरिहाराय वि-
धीयमानः वेदान्ते च सर्ववेदानामान्ते च उपर्युक्तक्रमणपरि-
हाराय प्रतिष्ठितः संस्थापितः, चकारात् सर्ववेदरक्षणाय वे-
दमध्ये च निपातितः यः स्वरः प्रणवात्मकः, तस्य प्रणवस्य
प्रकृतौ परावस्थायां लीनस्य यः परः परादिवाक्चतुष्टयोद्बो-
धकः, उपलक्षणं चैतत् सर्वप्राणेन्द्रियकरणवर्गप्रबोधकः सर्व-
नियन्ता सर्वान्तर्यामी यो महेश्वर इति प्रसिद्धः स एव
आत्मतत्त्वज्ञानी, नान्य इत्यर्थः ॥
आत्मतत्त्वापरोक्षानुभवात्पूर्वं यावान् तत्साधनप्रयासः
कृतः, जाते च तस्मिन् अनुभवे स न कर्तव्य इति सदृष्टा-
न्तमाह —
नावार्थी च भवेत्तावद्यावत्पारं न गच्छति ।
उत्तीर्णे च सरित्पारे नावया किं प्रयोजनम् ॥
यावत् यावत्पर्यन्तं पारं नदीतीरं न गच्छति न संप्रा-
प्नोति, तावत् तावत्पर्यन्तं नावार्थी नदीतरणसाधनप्लवनार्थी
भवेत् भूयात् , सरित्पारे नदीतीरे उत्तीर्णे सति नावया
U 2.

१४ उत्तरगीतायां
नदीतरणसाधनेन किं प्रयोजनं किमपि नास्तीत्यर्थः । तद्व-
दत्रापि आत्मापरोक्षे जाते शास्त्रादिभारैः किं प्रयोजनमिति
भावः ॥
तदेव भङ्ग्यन्तरेण सदृष्टान्तमाह—
ग्रन्थमभ्यस्य मेधावी ज्ञानविज्ञानतत्परः ।
पलालमिव धान्यार्थी त्यजेद्ग्रन्थमशेषतः ॥ २० ॥
मेधावी बुद्धिमान् ग्रन्थमभ्यस्य वेदान्तादिश्रवणं कृत्वा,
ज्ञाने सामान्यज्ञाने विज्ञाने विशेषानुभवे तत्परः सन् ग्रन्थं
सर्वशास्त्रं त्यजेत् । अत्र दृष्टान्तः— धान्यार्थी धान्यसहितं
तृणमादाय तद्गतधान्यस्वीकारानन्तरं पलालं गतकणिशं
तृणं यथा त्यजेत् तद्वदित्यर्थः ।
किंच—
उल्काहस्तो यथा कश्चिद्द्रव्यमालोक्य तां त्यजेत् ।
ज्ञानेन ज्ञेयमालोक्य पश्चाज्ज्ञानं परित्यजेत् ॥
कश्चित् लोके अन्धकारस्थितद्रव्यदर्शनार्थी सन् , यथा
उल्काहस्तो भवति, पश्चाद्द्रव्यमालोक्य तदनन्तरं तामु-
ल्कां यथा त्यजेत् , तथा ज्ञानेन ज्ञानसाधनेन ज्ञेयं ब्रह्म
आलोक्य अपरोक्षीकृत्य पश्चात् ज्ञानं ज्ञानसाधनं परि-
त्यजेत् इत्यर्थः ॥

प्रथमोऽध्यायः । १५
जाते चापरोक्षज्ञाने, तेन प्रयोजनाभावात् साधनं परि-
त्याज्यमित्येतद्दृष्टान्तान्तरेणाप्याह—
यथामृतेन तृप्तस्य पयसा किं प्रयोजनम् ।
एवं तं परमं ज्ञात्वा वेदैर्नास्ति प्रयोजनम् ॥
यथा अमृतेन सागरमथनोद्भूतेन अमृतेन तृप्तस्य संतु-
ष्टस्य पयसा क्षीरेण प्रयोजनं नास्ति, एवं परमं तं ज्ञात्वा
परमात्मानमपरोक्षीकृत्य वेदैः वेदान्तशास्त्रादिभिः किं प्रयो-
जनम् , न किमपीत्यर्थः ॥
किंच, तत्त्वज्ञानिनः विधिनिषेधादिकर्तव्यमपि नास्ती-
त्याह—
ज्ञानामृतेन तृप्तस्य कृतकृत्यस्य योगिनः ।
न चास्ति किंचित्कर्तव्यमस्ति चेन्न स तत्त्ववित् ॥
ज्ञानामृतेन तृप्तस्य आनन्दैकरसं प्राप्तस्य कृतकृत्यस्य
कृतार्थस्य योगिनः मुक्तस्य किंचिदपि विधिनिषेधादि कर्तव्यं
नास्ति, तत्त्वेन उत्तीर्णत्वादिति भावः । कर्तव्यमपि लोकसं-
ग्रहार्थमेव, यद्यभिनिवेशेन कर्मासक्तिरस्ति, तर्हि स तत्त्व-
विन्न भवति, आरूढो न भवतीत्यर्थः ॥

१६ उत्तरगीतायां
अर्थज्ञानं विना केवलं वेदपाठमात्रेण वेदवित्त्वं नास्ति,
किं तु वेदतात्पर्यगोचरब्रह्मज्ञानेनैव वेदवित्त्वमित्याह—
तैलधारामिवाच्छिन्नं दीर्घघण्टानिनादवत् ।
अवाच्यं प्रणवस्याग्रं यस्तं वेद स वेदवित् ॥
तैलधारामिवाविच्छिन्नं संततधारावत् विच्छेदरहितं दीर्घ-
घण्टानिनादवत् अतिदीर्घघण्टाध्वन्यग्रवच्च विच्छेदरहितम्
अवाच्यम् अवाज्ञानसगोचरं प्रणवस्य अकारोकारमकार-
बिन्दुनादात्मकस्य सकलवेदसारस्य अग्रं लक्ष्यं ब्रह्म यो
वेद, स वेदवित् वेदान्तार्थज्ञानी ; नान्य इत्यर्थः ॥
तत्त्वज्ञानिनः समाधिसाधनस्वरूपमाह—
आत्मानमरणिं कृत्वा प्रणवं चोत्तरारणिम् ।
ध्याननिर्मथनाभ्यासादेवं पश्येन्निगूढवत् ॥ २५ ॥
आत्मानं आत्मनि कर्तृत्वाद्यध्यासवन्तं जीवम् अरणिं
कृत्वा अधरारणिं भावयित्वा, प्रणवं परमात्मप्रतिपादकं
शब्दम् उत्तरारणिं कृत्वा भावयित्वा, ध्याननिर्मथनाभ्या-
सात् ध्यानरूपमथनेन पौनःपुन्येन पूर्वोक्तप्रकारेण निगू-
ढवत् पाण्डित्याप्रकटनेन यो वर्तते, स एवं परमात्मानं
पश्येत् ; नान्य इत्यर्थः ॥

प्रथमोऽध्यायः । १७
यावदपरोक्षानुभवपर्यन्तं स्वयंप्रकाशब्रह्मधारणाम् आह—
तादृशं परमं रूपं
स्मरेत्पार्थ ह्यनन्यधीः ।
विधूमाग्निनिभं देवं
पश्येदत्यन्तनिर्मलम् ॥ २६ ॥
हे पार्थ, विधूमाग्निनिभं विगतधूमाग्निरिव द्योतमानम्
अत्यन्तनिर्मलम् अतिस्वच्छं देवं स्वयंप्रकाशं परमात्मानं
यावत्पश्येत् अपरोक्षीकुर्यात् , तावत् तादृशं परमं सर्वोत्कृष्टं
रूपं ब्रह्मस्वरूपम् , अनन्यधीरिति अनन्यचित्तः सन् संस्मरेत्
ब्रह्मधारणं कुर्यादित्यर्थः ॥
भावनाप्रकारमेव ब्रह्मस्वरूपप्रकटनव्याजेन विशदयति—
दूरस्थोऽपि न दूरस्थः
पिण्डस्थः पिण्डवर्जितः ।
विमलः सर्वदा देही
सर्वव्यापी निरञ्जनः ॥ २७ ॥
देही जीवः सर्वदा सर्वस्मिन् काले दूरस्थोऽपि अज्ञस्य
परोक्षवत् स्थितोऽपि न दूरस्थः परोक्षस्थितो न भवति ;

१८ उत्तरगीतायां
किं तु सर्वदापि अपरोक्ष एवेत्यर्थः । पिण्डस्थोऽपि अज्ञस्य
शरीरसंबन्धाध्यासात् परिच्छिन्नवत् भासमानोऽपि, पिण्ड-
वर्जितः शरीरसंबन्धाध्यासरहितः; तत्र हेतुः -- विमलः
निर्मलः सर्वव्यापी सर्वतः परिपूर्णः निरञ्जनः स्वयंप्रकाशश्च ।
एवं ध्यायेदिति पूर्वेण संबन्धः ॥
किंच, देहाध्यासात् प्रतीयमानं कर्तृत्वभोक्तृत्वादिक-
मात्मनो नास्ति इत्याह --
कायस्थोऽपि न कायस्थः
कायस्थोऽपि न जायते ।
कायस्थोऽपि न भुञ्जानः
कायस्थोऽपि न बध्यते ॥ २८ ॥
देही जीवः कायस्थोऽपि शरीराध्यासवानपि न कायस्थः
शरीरनिमित्तबन्धरहितः । कायस्थोऽपि जन्मादियुक्तशरीर-
स्थोऽपि न जायते शरीरनिमित्तजन्मरहित इत्यर्थः । काय-
स्थोऽपि भोगसाधनीभूतशरीरस्थोऽपि न भुञ्जानः भोग-
रहितः । कायस्थोऽपि बन्धहेतुभूतदेहस्थोऽपि न बध्यते
बन्धनं न प्राप्नोतीत्यर्थः ॥
किंच--

प्रथमोऽध्यायः । १९
कायस्थोऽपि न लिप्तः स्या-
त्कायस्थोऽपि न बाध्यते ।
कायस्थोऽपि सुखदुःखादिहेतुभूतदेहसंबन्धोऽपि न लिप्तः
स्यात् सुखदुःखादिसंबन्धरहित इत्यर्थः । कायस्थोऽपि मरण-
धर्मवद्देहस्थोऽपि न बाध्यते न म्रियत इत्यर्थः । अनेन
जन्मादिषड्भावविकारशून्यत्वं दर्शितम् ॥
यदध्यासेन आत्ममोहात्संसृतिः, तदपवादेन तस्यैव देहा-
न्तःकरणादावात्मा विचारणीय इत्याह—
तिलमध्ये यथा तैलं
क्षीरमध्ये यथा घृतम् ॥ २९ ॥
पुष्पमध्ये यथा गन्धः
फलमध्ये यथा रसः ।
काष्ठाग्निवत्प्रकाशेत
आकाशे वायुवच्चरेत् ॥ ३० ॥
आत्मा तिलमध्ये तैलाच्छादकतिलेषु यथा तैलम् , यन्त्रा-
दिना तिले निष्पिष्टे यथा तिलात्पृथक् तैलं शुद्धं भासते,
क्षीरमध्ये घृताच्छादकक्षीराणां मध्ये क्षीरत्वापनोदको-

२० उत्तरगीतायां
पायद्वारा दधिपरिणामे मथनेनापनीते नवनीतादिपरिणाम-
द्वारा अग्निसंयोगात् यथा घृतं प्रतीयते, तथा पुष्पाणां मध्ये
यथा गन्धः प्रतीयते, फलमध्ये त्वगस्थ्यादिहेयांशपरित्या-
गेन यथा रसो भासते, आकाशे यथा वायुः सर्वगतः सन्
वाति संचरति, तथा काष्ठाग्निवत् अरण्यादिस्थिताग्निः
मथनादिना मथिते यथा काष्ठभावं विहाय स्वयंप्रकाशतया
भासते, तद्वदात्मापि अन्नमयादिपञ्चकोशेषु मध्ये हेयां-
शपरित्यागेन आनन्दात्मकतया स्वयंप्रकाशः सन् भासत
इत्यर्थः ॥
एतदेव दार्ष्टान्तिके सर्वं स्पष्टमुपपादयति —
तथा सर्वगतो देही
देहमध्ये व्यवस्थितः ।
मनस्थो देहिनां देवो
मनोमध्ये व्यवस्थितः ॥ ३१ ॥
तथा पूर्वोक्ततैलादिवत् सर्वगतः सर्वव्यापी देही जीवः दे -
हमध्ये नानाभिन्नतिर्यग्देहादिदेहमध्ये व्यवस्थितः नानाभिन्न -
तिलेषु तैलवत् एकत्वेन स्थित इत्यर्थः । देहिनां तत्तद्देहभेदेन
भिन्नानां जीवानां मनस्थः तत्तदन्तःकरणस्थः देवः ईश्वरः

प्रथमोऽध्यायः । २१
मनोमध्ये तत्तद्दुष्टादुष्टान्तःकरणेषु व्यवस्थितः साक्षितया
भासत इत्यर्थः ॥
तादृशब्रह्मापरोक्ष्येण मुच्यन्त इत्याह—
मनस्थं मनमध्यस्थं
मध्यस्थं मनवर्जितम् ।
मनसा मन आलोक्य
स्वयं सिध्यन्ति योगिनः ॥ ३२ ॥
मनस्थं मनोऽवच्छिन्नं मनमध्यस्थं मनःसाक्षिभूतं मध्य-
स्थं सर्वसाक्षिभूतम् मनवर्जितं संकल्पविकल्पादिरहितं मनः
अवबोधात्मकं देवं मनसा परिशुद्धान्तःकरणेन आलोक्य
तद्गोचरापरोक्षचरमवृत्तिं लब्ध्वा योगिनः स्वयमेव सि-
ध्यन्ति निवृत्ताविद्यका मुक्ता भवन्तीत्यर्थः ॥
तेषां लक्षणमाह—
आकाशं मानसं कृत्वा
मनः कृत्वा निरास्पदम् ।
निश्चलं तद्विजानीया-
त्समाधिस्थस्य लक्षणम् ॥ ३३ ॥
61606

१२ उत्तरगीतायां
आकाशवन्मानसं मनो निर्मलं कृत्वा मनः संकल्पविक-
ल्पात्मकं निरास्पदम् निर्विषयं कृत्वा निश्चलं निष्क्रियमी-
श्वरं यो विजानीयात्, स एव समाधिस्थः । तादृशज्ञानमेव
समाधिस्थस्यापि लक्षणमित्यर्थः ॥
आरूढस्य लक्षणमुक्तम् ; आरुरुक्षोरुपायमाह—
योगामृतरसं पीत्वा
वायुभक्षः सदा सुखी ।
यममभ्यस्यते नित्यं
समाधिर्मृत्युनाशकृत् ॥ ३४ ॥
योगामृतरसं पीत्वा यमनियमाद्यष्टाङ्गयोगामृतपानं कृ-
त्वा तत्प्रतिपादकशास्त्रमभ्यस्येत्यर्थः, वायुभक्षः वायुमात्रा-
हारः, उपलक्षणमेतत् , हितमितमेध्याशी, सदा सुखी सर्वदा
संतुष्टः सन् , यं यमं मनोनिग्रहं नित्यमभ्यस्यते, स समा-
धिरित्युच्यते । स समाधिः मृत्युनाशकृत् जननमरणसं-
सारनाशकृदित्यर्थः ॥
तादृशसमाधौ स्थितस्य लक्षणमाह—
ऊर्ध्वशून्यमधःशून्यं
मध्यशून्यं यदात्मकम् । ६५: ईश्वर

प्रथमोऽध्यायः । २३
सर्वशून्यं स आत्मेति
समाधिस्थस्य लक्षणम् । ३५ ॥
ऊर्ध्वशून्यम् ऊर्ध्वदेशपरिच्छेदरहितम् अधःशून्यं मध्य-
शून्यम् अधोमध्यदेशपरिच्छेदरहितं सर्वशून्यं देशकाला-
दिपरिच्छेदरहितं यदात्मकं यत्स्वरूपम्, स आत्मेति भावना
समाधिस्थस्य लक्षणमित्यर्थः ॥
एतस्यैकान्तिकदृष्टेः विधिनिषेधातीतत्वमाह—
शून्यभावितभावात्मा
पुण्यपापैः प्रमुच्यते ।
शून्यमिति सर्वपरिच्छेदरहितमिति भावितः वासितः
भावः अभिप्रायो यस्यात्मनः तादृशः सन् शून्यभावित-
भावात्मा योगी पुण्यपापैः विधिनिषेधप्रयुक्तैः प्रमुच्यते
मुक्तो भवतीत्यर्थः ॥
एवं भगवदुपदिष्टसमाधौ विरोधमसम्भवं च आह—
अर्जुन उवाच—
अदृश्ये भावना नास्ति
दृश्यमेतद्विनश्यति ॥ ३६ ॥

२४ उत्तरगीतायां
अवर्णमस्वरं ब्रह्म
कथं ध्यायन्ति योगिनः ।
अदृश्ये ज्ञानागोचरे वस्तुनि भावना ध्यानं नास्ति ; ननु
तर्हि दृश्यं भवत्विति चेत्, दृश्यमेतत्सर्वं विनश्यति नाशं
प्राप्नोति शुक्तिकारूप्यवत् । तथा च अवर्णं रूपरहितम्
अस्वरं शब्दागोचरं ब्रह्म योगिनः कथं ध्यायन्ति, ध्यानस्य
स्मृत्यात्मकत्वेनाननुभूते तदयोगात् इति भावः ॥
न हि सावयवमूर्त्यादिमत्त्वेन वयं ध्यानं ब्रूमः येन त्वयो-
क्तं घटेत, किं तु निर्विशेषपरब्रह्मण एव निर्मलं निष्कलमित्या-
दिना, वेदान्तजन्यवृत्तिगोचरत्वेन तत्संभवतीत्यभिप्रायेणाह-
श्रीभगवानुवाच-
ऊर्ध्वपूर्णमधःपूर्णं
मध्यपूर्णं यदात्मकम् ॥ ३७ ॥
सर्वपूर्णं स आत्मेति
समाधिस्थस्य लक्षणम् ।
ऊर्ध्वाधोमध्यपूर्णशब्दैः सर्वदेशतः सर्वकालतः परिच्छेदं
व्यावर्तयति । यदात्मकं यत् एतादृशं वस्तु सर्वत्र परिपूर्णं च

प्रथमोऽध्यायः । २५
आत्मेति यो ध्यायति, स समाधिस्थः । तस्य लक्षणमपि
तदेवेत्यर्थः ॥
नन्वयं सालम्बनयोगो निरालम्बनयोगो वेति द्वेधा वि-
कल्प्य तत्र दोषमाशङ्क्याह --
अर्जुन उवाच—
सालम्बस्याप्यनित्यत्वं
निरालम्बस्य शून्यता ॥ ३८ ॥
उभयोरपि दुष्टत्वा-
त्कथं ध्यायन्ति योगिनः ।
सालम्बस्य मूर्त्याधारादिसहितस्य अनित्यत्वं विनाशित्व-
म् , निरालम्बस्य मूर्त्याधारादिरहितस्य शून्यता शशविषा-
णायितत्वम् , एवमुभयोरपि दुष्टत्वात् दोषघटितत्वात् यो-
गिनः कथं ध्यायन्तीति प्रश्नार्थः ॥
यज्ञदानादिना शुद्धान्तःकरणस्य वेदान्तजन्यनिर्विशेष-
ब्रह्मगोचरवृत्तिसंभवात् न शून्येत्यभिप्रायेणाह—
श्रीभगवानुवाच—
हृदयं निर्मलं कृत्वा
चिन्तयित्वाप्यनामयम् ॥ ३९ ॥

२६ उत्तरगीतायां
अहमेव इदं सर्व-
मिति पश्येत्परं सुखम् ।
हृदयं चित्तं निर्मलं ज्ञानविरोधिरागादिदोषरहितं कृत्वा
अनामयं चिन्तयित्वा ईश्वरं ध्यात्वा परं सुखी सन् परमा-
नन्दात्मकः सन् एक एवाहमिदं सर्वं जगज्जालमहमेव न
मत्तो व्यतिरिक्तमन्यत् इति पश्येत् अपरोक्षानुभवं प्रा-
प्नुयात् इत्यर्थः ॥
अर्थात्मकस्य जगतः शब्दनिरूप्यत्वेन शब्दस्य वर्णात्म-
कत्वेन वर्णानां प्रणवात्मकत्वेन प्रणवस्य बिन्द्वात्मकत्वेन
बिन्दोः नादात्मकत्वेन नादस्य ब्रह्मध्यानस्थानात्मककलात्म-
कत्वेन ब्रह्मणि समन्वयेन बिन्दुनादकलातीतं ब्रह्म ध्याये-
दिति भगवतोक्तम्, तद्विविच्य ज्ञातुं पृच्छति—
अर्जुन उवाच—
अक्षराणि समात्राणि
सर्वे बिन्दुसमाश्रिताः ॥ ४० ॥
बिन्दुभिर्भिद्यते नादः
स नादः केन भिद्यते ।
हे भगवन् समात्राणि अक्षराणि अकारादीनि सर्वे स-

र्वाणि, लिङ्गव्यत्ययः आर्षः, बिन्दुसमाश्रिताः बिन्दुसन्मात्रा-
णीत्यर्थः । बिन्दुस्तु नादेन भिद्यते नादतन्मात्रः सन् तत्र
समन्वेतीत्यर्थः । स नादः कलायां समन्वेति । सा कला
कुत्र समन्वेति इति प्रश्नार्थः । यद्यपि श्लोके स नादः केन
भिद्यत इति नादस्यैव समन्वयः पृष्ट इति भाति, तथापि
नादस्य कलासमन्वय इति प्रसिद्धत्वात् नादपदं कलोप-
लक्षणम् ॥
एवं पृष्टो भगवान् ब्रह्मणि समन्वेति इति उत्तरमाह-
श्रीभगवानुवाच-
अनाहतस्य शब्दस्य
तस्य शब्दस्य यो ध्वनिः ॥ ४१ ॥
ध्वनेरन्तर्गतं ज्योति-
र्ज्योतिरान्तर्गतं मनः ।
तन्मनो विलयं याति
तद्विष्णोः परमं पदम् ॥ ४२ ॥
अनाहतस्य शब्दस्य परावस्थापन्नप्रणवस्य यः ध्वनिः
नादः तस्य नादस्य ज्योतिः अन्तर्गतम् । तेन तेजोरूप-
कलायां नादस्यान्तर्भाव इति तात्पर्यम्। कलान्तर्भावमाह-

२८ उत्तरगीतायां
ज्योतिरन्तर्गतं मन इति । मनसः ज्योतिष्यन्तर्भावो नाम
तन्मात्रया तत्र व्याप्तिः । तथा च मनसि ज्योतिषः कला-
याः समन्वय इति भावः । तत् मनः शब्दादिप्रपञ्चका-
रणभूतं मनः यत्र विलयं याति, यत्र ब्रह्मणि वेदान्तजन्य-
निर्विकल्पकब्रह्मगोचरमनोवृत्तिः लयं याति, तत् वृत्तिलय-
स्थानं वृत्तिलयात्मकं वा विष्णोः परमम् उत्कृष्टं पदं स्वरूप-
मिति । तदुक्तम्—मनः कायाग्निना हन्तीत्यादिना ॥
पुनस्तदेव विशिनष्टि—
ओंकारध्वनिनादेन
वायोः संहरणान्तिकम् ।
निरालम्बं समुद्दिश्य
यत्र नादो लयं गतः ॥ ४३ ॥
ओंकारध्वनिनादेन ओंकारध्वन्यात्मकनादेन सह वायोः
संहरणान्तिकं रेचकपूरकादिक्रमेण नियमितवायोरुपसंहार-
पर्यन्तं निरालम्बं निर्विशेषं ब्रह्म समुद्दिश्य लक्ष्यं कृत्वा
ध्यायेत् । यत्र स नादो लयं गतः नाशं प्राप्नुयात् , तत्
नादनाशाधिकरणात्मकं नादनाशात्मकं वा विष्णोः परमं
पदमित्यर्थः ॥

प्रथमोऽध्यायः । २९
एवं ध्यानप्रकारेण शुद्धान्तःकरणस्य आरूढस्य पुण्य-
पापे विधूय ब्रह्मसायुज्येऽभिहिते, आरुरुक्षोरपरिशुद्धान्तःक-
रणत्वेन ब्रह्मसायुज्यासम्भवे धर्माधर्मविधूननासम्भवेन तद्द्वारा
जननमरणान्तिकमवश्यं भाव्यमिति मनसि निश्चित्य पुनरा-
वृत्तिप्रकारं पृच्छति—
अर्जुन उवाच—
भिन्ने पञ्चात्मके देहे
गते पञ्चसु पञ्चधा ।
प्राणैर्विमुक्ते देहे तु
धर्माधर्मौ क्व गच्छतः ॥ ४४ ॥
पञ्चात्मके पञ्चभूतात्मके देहे स्थूलशरीरे भिन्ने गते
सति, पञ्चसु पञ्चभूतेषु पञ्चधा तत्तत्पृथिव्याद्याकारेण स्थि-
तेषु सत्सु, देहे प्राणैः प्राणादिपञ्चवायुभिः वियुक्ते सति,
धर्माधर्मौ पुण्यपापे क्व गच्छतः कुत्र यास्यतः ॥
एवं पृष्टो भगवान् लिङ्गशरीराधारतया तिष्ठत इत्युत्तर-
माह—
श्रीभगवानुवाच—
धर्माधर्मौ मनश्चैव
पञ्चभूतानि यानि च ।
U 3.

३० उत्तरगीतायां
इन्द्रियाणि च पञ्चैव
याश्चान्याः पञ्च देवताः ॥ ४५ ॥
ताश्चैव मनसा सर्वे
नित्यमेवाभिमानतः।
जीवेन सह गच्छन्ति
यावत्तत्त्वं न विन्दति ॥ ४६ ॥
धर्माधर्मौ पुण्यपापे मनश्च अन्तःकरणं यानि च पञ्चभू-
तानि पृथिव्यादीनि यानि च पञ्चेन्द्रियाणि चक्षुरादीनि
वागादीनि ज्ञानकर्मात्मकानि च याश्चान्याः पञ्चदेवताः प-
ञ्चेन्द्रियाभिमानिन्यः दिग्वातादयः, तदुक्तम्—दिग्वातार्क-
प्रचेताश्विवह्निप्राप्यप्रलीयकाः इति, ता देवताः, एते सर्व-
भूतादयः मनसा अन्तरिन्द्रियेण नित्यमेव सर्वदा अभिमा-
नतः ममताहंकारविषयत्वेन यावत्तत्त्वं न विन्दति अपरोक्ष-
ब्रह्मानुभवं न प्राप्नोति, तावज्जीवेन सह जीवोपाधिना
लिङ्गेन सह गच्छन्ति गतागतं प्राप्नुवन्तीत्यर्थः ॥
एवं स्थूलदेहप्रलयेऽपि धर्माधर्मौ लिङ्गशरीरमाश्रित्य ति-
ष्ठत इत्युक्ते, लिङ्गशरीरभङ्गः कदेति पृच्छति—

प्रथमोऽध्यायः । ३१
अर्जुन उवाच—
स्थावरं जङ्गमं चैव
यत्किंचित्सचराचरम् ।
जीवा जीवेन सिध्यन्ति
स जीवः केन सिध्यति ॥ ४७ ॥
स्थावरजङ्गमात्मकं सचराचरं चराचरसहितं जगज्जालं
सर्वस्मिन् ये जीवाः अभिमानवन्तः स्थूलदेहाभिमानिनो
विश्वात्मका जीवाः जीवेन लिङ्गशरीराभिमानिना तैज-
सेन सिध्यन्ति विश्वाभिमानं त्यजन्ति । स जीवः तैजसा-
भिमानी केन हेतुना सिध्यति स्वाभिमानं त्यजतीति
प्रश्नार्थः ॥
एवं पृष्टे सति प्राज्ञेन तैजसः सिध्यति, प्राज्ञस्तुरीयेणे-
त्येवं क्रमेण सिध्यतीत्युत्तरमाह—
श्रीभगवानुवाच—
मुखनासिकयोर्मध्ये
प्राणः संचरते सदा ।
आकाशः पिबते प्राणं
स जीवः केन जीवति ॥ ४८ ॥