उत्तर गीता (आदि गौड़पादाचार्य दीपिका एवं सान्वय हिन्दी टीका)

८ उत्तरगीतायां
गच्छंस्तिष्ठन्सदा कालं वायुस्वीकरणं परम् ।
सर्वकालप्रयोगेन सहस्रायुर्भवेन्नरः ॥ ८ ॥
नरः 'शतायुः पुरुषः शतेन्द्रियः' इति परिमितायुरपि
गच्छन् गमनकाले तिष्ठन् अवस्थानकाले सदा कालं सर्व-
स्मिन्काले शयनादिकालान्तरे परं विशेषेण वायुस्वीकरणं
प्राणायामं कुर्वन् तेन सार्वकालप्रयोगेन सार्वकालिकवायु-
धारणया सहस्रायुः सहस्रवर्षजीवी भवेत् भूयादित्यर्थः ॥
ननु परमफलं कदा भवतीत्यत आह—
यावत्पश्येत्खगाकारं तदाकारं विचिन्तयेत् ।
खगाकारं हंसस्वरूपं यावत्पश्येत् यावत्पर्यन्तं साक्षात्कु-
र्यात्, तावत्पर्यन्तं तदाकारं परब्रह्मस्वरूपं पूर्वोक्तधारणया
प्रवृद्धायुः पुरुषः विचिन्तयेत् ध्यायेदित्यर्थः ॥
तादृशात्मसाक्षात्कारार्थं नैरन्तर्येण आत्मजगतोरभेदध्या-
नमाह—
खमध्ये कुरु चात्मानमात्ममध्ये च खं कुरु ।
आत्मानं खमयं कृत्वा न किंचिदपि चिन्तयेत् ॥
खमध्ये दहराकाशमध्ये आत्मानं परमात्मानं कुरु एतद्-

प्रथमोऽध्यायः । ९
भिन्नसत्तात्मकमिति भावयेदित्यर्थः । आत्ममध्ये च पर-
मात्मनि खं कुरु आकाशं कुरु तदुपादानकं भावयेत् ।
आत्मानं परमात्मानं खमयम् आकाशात्मकं कृत्वा किंचि-
दपि ब्रह्मव्यतिरिक्तमन्यदपि न चिन्तयेत् न ध्यायेदित्यर्थः ।
यद्वा, ख-शब्देन जीवोऽभिधीयते, 'आकाशशरीरं ब्रह्म'
इत्यादिश्रुतेः । आत्मशब्देन परमात्मा अभिधीयते । तयोरैक्यं
बुद्ध्वा न किंचिदपि चिन्तयेदिति ॥
एवमुक्तप्रकारेण योगी भूत्वा ब्रह्मज्ञाननिष्ठ एव स्यात्
इत्याह—
स्थिरबुद्धिरसंमूढो ब्रह्मविद्ब्रह्मणि स्थितः ।
बहिर्व्योमस्थितं नित्यं नासाग्रे च व्यवस्थितम् ।
निष्कलं तं विजानीयाच्छ्वासो यत्र लयं गतः ॥
ब्रह्मवित् उक्तप्रकारेण ब्रह्मज्ञानी सन् स्थिरबुद्धिः निश्च-
लज्ञानी भूत्वा असंमूढः अज्ञानरहितः सन् ब्रह्मणि स्थितः
ब्रह्मनिष्ठ एव नित्यं यत्र श्वासः श्वासवायुः लयं गतः नाशं
प्राप्तः, तत्र नासाग्रे व्यवस्थितं बहिर्व्योमस्थितं बहिराकाश-
स्थितं च निष्कलं कलातीतं तं ब्रह्म विजानीयात् बुध्येत् ॥
ब्रह्मज्ञाननिष्ठस्य मनोनैश्चल्यार्थं धारणाविशेषमाह—

१० उत्तरगीतायां
पुटद्वयविनिर्मुक्तो वायुर्यत्र विलीयते ॥
तत्र संस्थं मनः कृत्वा तं ध्यायेत्पार्थ ईश्वरम् ॥
हे पार्थ पुटद्वयविनिर्मुक्तः नासारन्ध्रद्वयविनिर्गतः वायुः
यत्र विलीयते लयं गच्छति, तस्मिन्मार्गे सम्यक् स्थितं मनः
कृत्वा तम् ईश्वरं ध्यायेत् वक्ष्यमाणप्रकारेण ध्यायेत् ।।
तमेव प्रकारमाह—
निर्मलं तं विजानीयात्षडूर्मिरहितं शिवम् ।
निर्मलं निष्कृष्टाहंकारचैतन्यात्मकम्, अत एव षडूर्मि-
रहितं क्षुत्पिपासादिहीनं शिवं मङ्गलस्वरूपमिति विजानी-
यात् ध्यायेदित्यर्थः
किं च,
प्रभाशून्यं मनःशून्यं बुद्धिशून्यं निरामयम् ॥
सर्वशून्यं निराभासं समाधिस्तस्य लक्षणम् ।
त्रिशून्यं यो विजानीयात्स तु मुच्येत बन्धनात् ॥
प्रभाशून्यं वृत्त्यात्मकप्रकाशरहितम्, तत्र हेतुः मनःशून्यं
मनोरहितम्, अत एव बुद्धिशून्यम् आसक्तिरहितं निरा-
मयं निर्व्याजम्, अत एव निराभासं भ्रमरहितम्, अत

प्रथमोऽध्यायः । ११
एव सर्वशून्यम् स्वव्यतिरिक्तवस्तुमात्रस्य मिथ्यात्वेन आन-
न्दैकरसं यत् ब्रह्म, तद्ध्यानं समाधिः । तस्य तस्मिन् स्थि-
तस्य किं लक्षणमित्याशङ्कयाह—त्रिशून्यं पूर्वोक्तप्रभादि-
शून्यं यो विजानीयात् बुध्येत् । एतेन जाग्रदाद्यवस्थात्रय-
शून्यत्वं दर्शितम् । प्रभामनोबुद्धिशब्दैः क्रमेण तासामभि-
धानात् । तादृशं ब्रह्म यो विजानीयात्, स समाधिस्थः
बन्धनात् संसारबन्धनात् मुच्येत मुक्तो भवति ॥
एवं जीवन्मुक्तस्य देहादिष्वभिनिवेशो नास्तीत्याह—
स्वयमुच्चलिते देहे देही न्यस्तसमाधिना ।
निश्चलं तद्विजानीयात्समाधिस्थस्य लक्षणम् ॥
देहे स्वयम् अनादिप्रारब्धकर्मवासनावशात् उच्चलिते
गमनादिकं कुर्वत्यपि देही जीवः न्यस्तसमाधिना निश्च-
लसमाधियोगेन निश्चलं यथा भवति तथा तं परमात्मानं
विजानीयात् । तदेव समाधिस्थितस्य आत्मयोगस्थितस्य
लक्षणमित्युच्यते ॥
इतोऽप्यात्मज्ञस्य लक्षणमुच्यते—
अमात्त्रं शब्दरहितं स्वरव्यञ्जनवर्जितम् ।
बिन्दुनादकलातीतं यस्तं वेद स वेदवित् ॥

१२ उत्तरगीतायां
अमात्रं ह्रस्वदीर्घप्लुतादिरहितं शब्दरहितं शब्दातीतम्,
स्वरव्यञ्जनवर्जितम् अक्षरसमूहात्मकपदानाभिधेयम् बिन्दु-
नादकलातीतम् — अनुस्वारो बिन्दुः संवृते गळविवरे यद्दी-
र्घघण्टानिर्ह्रादवदनुरणनं स नादः, कला नादैकदेशः तैरती-
तम्, न यथाकथंचिच्छब्दवाच्यमित्यर्थः । एतादृशं ब्रह्म
यो वेद, स वेदवित् सकलवेदान्ततात्पर्यज्ञः नान्य इत्यर्थः ॥
एवं प्राप्तआत्मतत्त्वज्ञानस्य असंभावनाविपरीतभावनादि-
निवृत्तौ सत्यां न किंचित्कृत्यमस्तीत्याह—
प्राप्ते ज्ञानेन विज्ञाने ज्ञेये च हृदि संस्थिते ।
लब्धशान्तिपदे देहे न योगो नैव धारणा ॥
ज्ञानेन परोक्षात्मकेन विज्ञाने अपरोक्षानुभवात्मके, यद्वा,
ज्ञानेन शास्त्राचार्योपदेशजन्येन विज्ञाने अनुभवात्मके प्राप्ते
सति, ज्ञेये सर्ववेदान्ततात्पर्यगोचरे परमात्मनि हृदि संस्थिते
ह्यपरोक्षतया भासमाने सति, देहे देहोपाधिमति जीवे ल-
ब्धशान्तिपदे संप्राप्तब्रह्मभावे सति, तदा, योगोऽपि नास्ति
धारणा च नास्ति; सिद्धे फले साधनेन प्रयोजनाभावादिति
भावः ॥
एवमात्मतत्त्वापरोक्षज्ञानेन मुक्तः सन् ईश्वर एव जायते
इति तस्य स्वरूपमाह —

प्रथमोऽध्यायः । १३
यो वेदादौ स्वरः प्रोक्तो वेदान्ते च प्रतिष्ठितः ।
तस्य प्रकृतिलीनस्य यः परः स महेश्वरः ॥१८॥
वेदादौ सर्ववेदानामादौ वेदस्याधःस्रवणपरिहाराय वि-
धीयमानः वेदान्ते च सर्ववेदानामान्ते च उपर्युक्तक्रमणपरि-
हाराय प्रतिष्ठितः संस्थापितः, चकारात् सर्ववेदरक्षणाय वे-
दमध्ये च निपातितः यः स्वरः प्रणवात्मकः, तस्य प्रणवस्य
प्रकृतौ परावस्थायां लीनस्य यः परः परादिवाक्चतुष्टयोद्बो-
धकः, उपलक्षणं चैतत् सर्वप्राणेन्द्रियकरणवर्गप्रबोधकः सर्व-
नियन्ता सर्वान्तर्यामी यो महेश्वर इति प्रसिद्धः स एव
आत्मतत्त्वज्ञानी, नान्य इत्यर्थः ॥
आत्मतत्त्वापरोक्षानुभवात्पूर्वं यावान् तत्साधनप्रयासः
कृतः, जाते च तस्मिन् अनुभवे स न कर्तव्य इति सदृष्टा-
न्तमाह —
नावार्थी च भवेत्तावद्यावत्पारं न गच्छति ।
उत्तीर्णे च सरित्पारे नावया किं प्रयोजनम् ॥
यावत् यावत्पर्यन्तं पारं नदीतीरं न गच्छति न संप्रा-
प्नोति, तावत् तावत्पर्यन्तं नावार्थी नदीतरणसाधनप्लवनार्थी
भवेत् भूयात् , सरित्पारे नदीतीरे उत्तीर्णे सति नावया
U 2.

१४ उत्तरगीतायां
नदीतरणसाधनेन किं प्रयोजनं किमपि नास्तीत्यर्थः । तद्व-
दत्रापि आत्मापरोक्षे जाते शास्त्रादिभारैः किं प्रयोजनमिति
भावः ॥
तदेव भङ्ग्यन्तरेण सदृष्टान्तमाह—
ग्रन्थमभ्यस्य मेधावी ज्ञानविज्ञानतत्परः ।
पलालमिव धान्यार्थी त्यजेद्ग्रन्थमशेषतः ॥ २० ॥
मेधावी बुद्धिमान् ग्रन्थमभ्यस्य वेदान्तादिश्रवणं कृत्वा,
ज्ञाने सामान्यज्ञाने विज्ञाने विशेषानुभवे तत्परः सन् ग्रन्थं
सर्वशास्त्रं त्यजेत् । अत्र दृष्टान्तः— धान्यार्थी धान्यसहितं
तृणमादाय तद्गतधान्यस्वीकारानन्तरं पलालं गतकणिशं
तृणं यथा त्यजेत् तद्वदित्यर्थः ।
किंच—
उल्काहस्तो यथा कश्चिद्द्रव्यमालोक्य तां त्यजेत् ।
ज्ञानेन ज्ञेयमालोक्य पश्चाज्ज्ञानं परित्यजेत् ॥
कश्चित् लोके अन्धकारस्थितद्रव्यदर्शनार्थी सन् , यथा
उल्काहस्तो भवति, पश्चाद्द्रव्यमालोक्य तदनन्तरं तामु-
ल्कां यथा त्यजेत् , तथा ज्ञानेन ज्ञानसाधनेन ज्ञेयं ब्रह्म
आलोक्य अपरोक्षीकृत्य पश्चात् ज्ञानं ज्ञानसाधनं परि-
त्यजेत् इत्यर्थः ॥

प्रथमोऽध्यायः । १५
जाते चापरोक्षज्ञाने, तेन प्रयोजनाभावात् साधनं परि-
त्याज्यमित्येतद्दृष्टान्तान्तरेणाप्याह—
यथामृतेन तृप्तस्य पयसा किं प्रयोजनम् ।
एवं तं परमं ज्ञात्वा वेदैर्नास्ति प्रयोजनम् ॥
यथा अमृतेन सागरमथनोद्भूतेन अमृतेन तृप्तस्य संतु-
ष्टस्य पयसा क्षीरेण प्रयोजनं नास्ति, एवं परमं तं ज्ञात्वा
परमात्मानमपरोक्षीकृत्य वेदैः वेदान्तशास्त्रादिभिः किं प्रयो-
जनम् , न किमपीत्यर्थः ॥
किंच, तत्त्वज्ञानिनः विधिनिषेधादिकर्तव्यमपि नास्ती-
त्याह—
ज्ञानामृतेन तृप्तस्य कृतकृत्यस्य योगिनः ।
न चास्ति किंचित्कर्तव्यमस्ति चेन्न स तत्त्ववित् ॥
ज्ञानामृतेन तृप्तस्य आनन्दैकरसं प्राप्तस्य कृतकृत्यस्य
कृतार्थस्य योगिनः मुक्तस्य किंचिदपि विधिनिषेधादि कर्तव्यं
नास्ति, तत्त्वेन उत्तीर्णत्वादिति भावः । कर्तव्यमपि लोकसं-
ग्रहार्थमेव, यद्यभिनिवेशेन कर्मासक्तिरस्ति, तर्हि स तत्त्व-
विन्न भवति, आरूढो न भवतीत्यर्थः ॥

१६ उत्तरगीतायां
अर्थज्ञानं विना केवलं वेदपाठमात्रेण वेदवित्त्वं नास्ति,
किं तु वेदतात्पर्यगोचरब्रह्मज्ञानेनैव वेदवित्त्वमित्याह—
तैलधारामिवाच्छिन्नं दीर्घघण्टानिनादवत् ।
अवाच्यं प्रणवस्याग्रं यस्तं वेद स वेदवित् ॥
तैलधारामिवाविच्छिन्नं संततधारावत् विच्छेदरहितं दीर्घ-
घण्टानिनादवत् अतिदीर्घघण्टाध्वन्यग्रवच्च विच्छेदरहितम्
अवाच्यम् अवाज्ञानसगोचरं प्रणवस्य अकारोकारमकार-
बिन्दुनादात्मकस्य सकलवेदसारस्य अग्रं लक्ष्यं ब्रह्म यो
वेद, स वेदवित् वेदान्तार्थज्ञानी ; नान्य इत्यर्थः ॥
तत्त्वज्ञानिनः समाधिसाधनस्वरूपमाह—
आत्मानमरणिं कृत्वा प्रणवं चोत्तरारणिम् ।
ध्याननिर्मथनाभ्यासादेवं पश्येन्निगूढवत् ॥ २५ ॥
आत्मानं आत्मनि कर्तृत्वाद्यध्यासवन्तं जीवम् अरणिं
कृत्वा अधरारणिं भावयित्वा, प्रणवं परमात्मप्रतिपादकं
शब्दम् उत्तरारणिं कृत्वा भावयित्वा, ध्याननिर्मथनाभ्या-
सात् ध्यानरूपमथनेन पौनःपुन्येन पूर्वोक्तप्रकारेण निगू-
ढवत् पाण्डित्याप्रकटनेन यो वर्तते, स एवं परमात्मानं
पश्येत् ; नान्य इत्यर्थः ॥

प्रथमोऽध्यायः । १७
यावदपरोक्षानुभवपर्यन्तं स्वयंप्रकाशब्रह्मधारणाम् आह—
तादृशं परमं रूपं
स्मरेत्पार्थ ह्यनन्यधीः ।
विधूमाग्निनिभं देवं
पश्येदत्यन्तनिर्मलम् ॥ २६ ॥
हे पार्थ, विधूमाग्निनिभं विगतधूमाग्निरिव द्योतमानम्
अत्यन्तनिर्मलम् अतिस्वच्छं देवं स्वयंप्रकाशं परमात्मानं
यावत्पश्येत् अपरोक्षीकुर्यात् , तावत् तादृशं परमं सर्वोत्कृष्टं
रूपं ब्रह्मस्वरूपम् , अनन्यधीरिति अनन्यचित्तः सन् संस्मरेत्
ब्रह्मधारणं कुर्यादित्यर्थः ॥
भावनाप्रकारमेव ब्रह्मस्वरूपप्रकटनव्याजेन विशदयति—
दूरस्थोऽपि न दूरस्थः
पिण्डस्थः पिण्डवर्जितः ।
विमलः सर्वदा देही
सर्वव्यापी निरञ्जनः ॥ २७ ॥
देही जीवः सर्वदा सर्वस्मिन् काले दूरस्थोऽपि अज्ञस्य
परोक्षवत् स्थितोऽपि न दूरस्थः परोक्षस्थितो न भवति ;

१८ उत्तरगीतायां
किं तु सर्वदापि अपरोक्ष एवेत्यर्थः । पिण्डस्थोऽपि अज्ञस्य
शरीरसंबन्धाध्यासात् परिच्छिन्नवत् भासमानोऽपि, पिण्ड-
वर्जितः शरीरसंबन्धाध्यासरहितः; तत्र हेतुः -- विमलः
निर्मलः सर्वव्यापी सर्वतः परिपूर्णः निरञ्जनः स्वयंप्रकाशश्च ।
एवं ध्यायेदिति पूर्वेण संबन्धः ॥
किंच, देहाध्यासात् प्रतीयमानं कर्तृत्वभोक्तृत्वादिक-
मात्मनो नास्ति इत्याह --
कायस्थोऽपि न कायस्थः
कायस्थोऽपि न जायते ।
कायस्थोऽपि न भुञ्जानः
कायस्थोऽपि न बध्यते ॥ २८ ॥
देही जीवः कायस्थोऽपि शरीराध्यासवानपि न कायस्थः
शरीरनिमित्तबन्धरहितः । कायस्थोऽपि जन्मादियुक्तशरीर-
स्थोऽपि न जायते शरीरनिमित्तजन्मरहित इत्यर्थः । काय-
स्थोऽपि भोगसाधनीभूतशरीरस्थोऽपि न भुञ्जानः भोग-
रहितः । कायस्थोऽपि बन्धहेतुभूतदेहस्थोऽपि न बध्यते
बन्धनं न प्राप्नोतीत्यर्थः ॥
किंच--

प्रथमोऽध्यायः । १९
कायस्थोऽपि न लिप्तः स्या-
त्कायस्थोऽपि न बाध्यते ।
कायस्थोऽपि सुखदुःखादिहेतुभूतदेहसंबन्धोऽपि न लिप्तः
स्यात् सुखदुःखादिसंबन्धरहित इत्यर्थः । कायस्थोऽपि मरण-
धर्मवद्देहस्थोऽपि न बाध्यते न म्रियत इत्यर्थः । अनेन
जन्मादिषड्भावविकारशून्यत्वं दर्शितम् ॥
यदध्यासेन आत्ममोहात्संसृतिः, तदपवादेन तस्यैव देहा-
न्तःकरणादावात्मा विचारणीय इत्याह—
तिलमध्ये यथा तैलं
क्षीरमध्ये यथा घृतम् ॥ २९ ॥
पुष्पमध्ये यथा गन्धः
फलमध्ये यथा रसः ।
काष्ठाग्निवत्प्रकाशेत
आकाशे वायुवच्चरेत् ॥ ३० ॥
आत्मा तिलमध्ये तैलाच्छादकतिलेषु यथा तैलम् , यन्त्रा-
दिना तिले निष्पिष्टे यथा तिलात्पृथक् तैलं शुद्धं भासते,
क्षीरमध्ये घृताच्छादकक्षीराणां मध्ये क्षीरत्वापनोदको-

२० उत्तरगीतायां
पायद्वारा दधिपरिणामे मथनेनापनीते नवनीतादिपरिणाम-
द्वारा अग्निसंयोगात् यथा घृतं प्रतीयते, तथा पुष्पाणां मध्ये
यथा गन्धः प्रतीयते, फलमध्ये त्वगस्थ्यादिहेयांशपरित्या-
गेन यथा रसो भासते, आकाशे यथा वायुः सर्वगतः सन्
वाति संचरति, तथा काष्ठाग्निवत् अरण्यादिस्थिताग्निः
मथनादिना मथिते यथा काष्ठभावं विहाय स्वयंप्रकाशतया
भासते, तद्वदात्मापि अन्नमयादिपञ्चकोशेषु मध्ये हेयां-
शपरित्यागेन आनन्दात्मकतया स्वयंप्रकाशः सन् भासत
इत्यर्थः ॥
एतदेव दार्ष्टान्तिके सर्वं स्पष्टमुपपादयति —
तथा सर्वगतो देही
देहमध्ये व्यवस्थितः ।
मनस्थो देहिनां देवो
मनोमध्ये व्यवस्थितः ॥ ३१ ॥
तथा पूर्वोक्ततैलादिवत् सर्वगतः सर्वव्यापी देही जीवः दे -
हमध्ये नानाभिन्नतिर्यग्देहादिदेहमध्ये व्यवस्थितः नानाभिन्न -
तिलेषु तैलवत् एकत्वेन स्थित इत्यर्थः । देहिनां तत्तद्देहभेदेन
भिन्नानां जीवानां मनस्थः तत्तदन्तःकरणस्थः देवः ईश्वरः

प्रथमोऽध्यायः । २१
मनोमध्ये तत्तद्दुष्टादुष्टान्तःकरणेषु व्यवस्थितः साक्षितया
भासत इत्यर्थः ॥
तादृशब्रह्मापरोक्ष्येण मुच्यन्त इत्याह—
मनस्थं मनमध्यस्थं
मध्यस्थं मनवर्जितम् ।
मनसा मन आलोक्य
स्वयं सिध्यन्ति योगिनः ॥ ३२ ॥
मनस्थं मनोऽवच्छिन्नं मनमध्यस्थं मनःसाक्षिभूतं मध्य-
स्थं सर्वसाक्षिभूतम् मनवर्जितं संकल्पविकल्पादिरहितं मनः
अवबोधात्मकं देवं मनसा परिशुद्धान्तःकरणेन आलोक्य
तद्गोचरापरोक्षचरमवृत्तिं लब्ध्वा योगिनः स्वयमेव सि-
ध्यन्ति निवृत्ताविद्यका मुक्ता भवन्तीत्यर्थः ॥
तेषां लक्षणमाह—
आकाशं मानसं कृत्वा
मनः कृत्वा निरास्पदम् ।
निश्चलं तद्विजानीया-
त्समाधिस्थस्य लक्षणम् ॥ ३३ ॥
61606

१२ उत्तरगीतायां
आकाशवन्मानसं मनो निर्मलं कृत्वा मनः संकल्पविक-
ल्पात्मकं निरास्पदम् निर्विषयं कृत्वा निश्चलं निष्क्रियमी-
श्वरं यो विजानीयात्, स एव समाधिस्थः । तादृशज्ञानमेव
समाधिस्थस्यापि लक्षणमित्यर्थः ॥
आरूढस्य लक्षणमुक्तम् ; आरुरुक्षोरुपायमाह—
योगामृतरसं पीत्वा
वायुभक्षः सदा सुखी ।
यममभ्यस्यते नित्यं
समाधिर्मृत्युनाशकृत् ॥ ३४ ॥
योगामृतरसं पीत्वा यमनियमाद्यष्टाङ्गयोगामृतपानं कृ-
त्वा तत्प्रतिपादकशास्त्रमभ्यस्येत्यर्थः, वायुभक्षः वायुमात्रा-
हारः, उपलक्षणमेतत् , हितमितमेध्याशी, सदा सुखी सर्वदा
संतुष्टः सन् , यं यमं मनोनिग्रहं नित्यमभ्यस्यते, स समा-
धिरित्युच्यते । स समाधिः मृत्युनाशकृत् जननमरणसं-
सारनाशकृदित्यर्थः ॥
तादृशसमाधौ स्थितस्य लक्षणमाह—
ऊर्ध्वशून्यमधःशून्यं
मध्यशून्यं यदात्मकम् । ६५: ईश्वर

प्रथमोऽध्यायः । २३
सर्वशून्यं स आत्मेति
समाधिस्थस्य लक्षणम् । ३५ ॥
ऊर्ध्वशून्यम् ऊर्ध्वदेशपरिच्छेदरहितम् अधःशून्यं मध्य-
शून्यम् अधोमध्यदेशपरिच्छेदरहितं सर्वशून्यं देशकाला-
दिपरिच्छेदरहितं यदात्मकं यत्स्वरूपम्, स आत्मेति भावना
समाधिस्थस्य लक्षणमित्यर्थः ॥
एतस्यैकान्तिकदृष्टेः विधिनिषेधातीतत्वमाह—
शून्यभावितभावात्मा
पुण्यपापैः प्रमुच्यते ।
शून्यमिति सर्वपरिच्छेदरहितमिति भावितः वासितः
भावः अभिप्रायो यस्यात्मनः तादृशः सन् शून्यभावित-
भावात्मा योगी पुण्यपापैः विधिनिषेधप्रयुक्तैः प्रमुच्यते
मुक्तो भवतीत्यर्थः ॥
एवं भगवदुपदिष्टसमाधौ विरोधमसम्भवं च आह—
अर्जुन उवाच—
अदृश्ये भावना नास्ति
दृश्यमेतद्विनश्यति ॥ ३६ ॥

२४ उत्तरगीतायां
अवर्णमस्वरं ब्रह्म
कथं ध्यायन्ति योगिनः ।
अदृश्ये ज्ञानागोचरे वस्तुनि भावना ध्यानं नास्ति ; ननु
तर्हि दृश्यं भवत्विति चेत्, दृश्यमेतत्सर्वं विनश्यति नाशं
प्राप्नोति शुक्तिकारूप्यवत् । तथा च अवर्णं रूपरहितम्
अस्वरं शब्दागोचरं ब्रह्म योगिनः कथं ध्यायन्ति, ध्यानस्य
स्मृत्यात्मकत्वेनाननुभूते तदयोगात् इति भावः ॥
न हि सावयवमूर्त्यादिमत्त्वेन वयं ध्यानं ब्रूमः येन त्वयो-
क्तं घटेत, किं तु निर्विशेषपरब्रह्मण एव निर्मलं निष्कलमित्या-
दिना, वेदान्तजन्यवृत्तिगोचरत्वेन तत्संभवतीत्यभिप्रायेणाह-
श्रीभगवानुवाच-
ऊर्ध्वपूर्णमधःपूर्णं
मध्यपूर्णं यदात्मकम् ॥ ३७ ॥
सर्वपूर्णं स आत्मेति
समाधिस्थस्य लक्षणम् ।
ऊर्ध्वाधोमध्यपूर्णशब्दैः सर्वदेशतः सर्वकालतः परिच्छेदं
व्यावर्तयति । यदात्मकं यत् एतादृशं वस्तु सर्वत्र परिपूर्णं च

प्रथमोऽध्यायः । २५
आत्मेति यो ध्यायति, स समाधिस्थः । तस्य लक्षणमपि
तदेवेत्यर्थः ॥
नन्वयं सालम्बनयोगो निरालम्बनयोगो वेति द्वेधा वि-
कल्प्य तत्र दोषमाशङ्क्याह --
अर्जुन उवाच—
सालम्बस्याप्यनित्यत्वं
निरालम्बस्य शून्यता ॥ ३८ ॥
उभयोरपि दुष्टत्वा-
त्कथं ध्यायन्ति योगिनः ।
सालम्बस्य मूर्त्याधारादिसहितस्य अनित्यत्वं विनाशित्व-
म् , निरालम्बस्य मूर्त्याधारादिरहितस्य शून्यता शशविषा-
णायितत्वम् , एवमुभयोरपि दुष्टत्वात् दोषघटितत्वात् यो-
गिनः कथं ध्यायन्तीति प्रश्नार्थः ॥
यज्ञदानादिना शुद्धान्तःकरणस्य वेदान्तजन्यनिर्विशेष-
ब्रह्मगोचरवृत्तिसंभवात् न शून्येत्यभिप्रायेणाह—
श्रीभगवानुवाच—
हृदयं निर्मलं कृत्वा
चिन्तयित्वाप्यनामयम् ॥ ३९ ॥

२६ उत्तरगीतायां
अहमेव इदं सर्व-
मिति पश्येत्परं सुखम् ।
हृदयं चित्तं निर्मलं ज्ञानविरोधिरागादिदोषरहितं कृत्वा
अनामयं चिन्तयित्वा ईश्वरं ध्यात्वा परं सुखी सन् परमा-
नन्दात्मकः सन् एक एवाहमिदं सर्वं जगज्जालमहमेव न
मत्तो व्यतिरिक्तमन्यत् इति पश्येत् अपरोक्षानुभवं प्रा-
प्नुयात् इत्यर्थः ॥
अर्थात्मकस्य जगतः शब्दनिरूप्यत्वेन शब्दस्य वर्णात्म-
कत्वेन वर्णानां प्रणवात्मकत्वेन प्रणवस्य बिन्द्वात्मकत्वेन
बिन्दोः नादात्मकत्वेन नादस्य ब्रह्मध्यानस्थानात्मककलात्म-
कत्वेन ब्रह्मणि समन्वयेन बिन्दुनादकलातीतं ब्रह्म ध्याये-
दिति भगवतोक्तम्, तद्विविच्य ज्ञातुं पृच्छति—
अर्जुन उवाच—
अक्षराणि समात्राणि
सर्वे बिन्दुसमाश्रिताः ॥ ४० ॥
बिन्दुभिर्भिद्यते नादः
स नादः केन भिद्यते ।
हे भगवन् समात्राणि अक्षराणि अकारादीनि सर्वे स-

र्वाणि, लिङ्गव्यत्ययः आर्षः, बिन्दुसमाश्रिताः बिन्दुसन्मात्रा-
णीत्यर्थः । बिन्दुस्तु नादेन भिद्यते नादतन्मात्रः सन् तत्र
समन्वेतीत्यर्थः । स नादः कलायां समन्वेति । सा कला
कुत्र समन्वेति इति प्रश्नार्थः । यद्यपि श्लोके स नादः केन
भिद्यत इति नादस्यैव समन्वयः पृष्ट इति भाति, तथापि
नादस्य कलासमन्वय इति प्रसिद्धत्वात् नादपदं कलोप-
लक्षणम् ॥
एवं पृष्टो भगवान् ब्रह्मणि समन्वेति इति उत्तरमाह-
श्रीभगवानुवाच-
अनाहतस्य शब्दस्य
तस्य शब्दस्य यो ध्वनिः ॥ ४१ ॥
ध्वनेरन्तर्गतं ज्योति-
र्ज्योतिरान्तर्गतं मनः ।
तन्मनो विलयं याति
तद्विष्णोः परमं पदम् ॥ ४२ ॥
अनाहतस्य शब्दस्य परावस्थापन्नप्रणवस्य यः ध्वनिः
नादः तस्य नादस्य ज्योतिः अन्तर्गतम् । तेन तेजोरूप-
कलायां नादस्यान्तर्भाव इति तात्पर्यम्। कलान्तर्भावमाह-