तन्त्रालोक (प्रथम भाग - जयरथ विवृति सहित)

३०० श्रीतन्त्रालोकः ।
ग्रन्थविस्तरभयात् अग्रे च निर्णयिष्यमाणत्वात् न
प्रातिपद्येन व्याख्यातम् इति स्वयमेव अवधार्यम्
॥ २८४-३२६ ॥
ननु एकीकाराह्निकादौ किमिति न अनुजोद्देशः
कृतः ? इत्याशङ्क्याह
द्वात्रिंशत्तत्वादीशाख्या-
त्प्रभृति प्रस्फुटो यतः ॥ ३२७॥
न भेदोऽस्ति ततो नोक्त-
मुद्देशान्तरमत्र तत् ।
द्वात्रिंशं तत्त्वं स्वरूपं यस्य तन्मुद्राह्निकं, तस्मात्
द्वात्रिंशसंख्यादनन्तरं यत् ईशाख्यं त्रयस्त्रिंशमेकीका-
राह्निकं तत आरभ्य भेदस्य प्राधान्याभावात् अनुज
उद्देशो न कृतः इत्यर्थः ॥३२७॥
ननु यद्यतः प्रभृति भेदो नास्ति तत्किमिति
आह्निकान्तरपरिगणनमेव कृतम् इत्याशङ्क्याह
मुख्यत्वेन च वेद्यत्वा-
दधिकारान्तरक्रमः ॥३२८॥

श्लोकः ३३० ] प्रथमाह्निकम् । ३०१
एतदुपसंहरन्नन्यदवतारयति
इत्युद्देशविधिः प्रोक्तः
सुखसंग्रहहेतवे ।
अथास्य लक्षणावेक्षे
निरूप्येते यथाक्रमम् ॥३२६॥
अस्य इति-उद्दिष्टस्य प्रमेयजातस्य ॥३२६॥
इदानीमाह्निकार्थमेव संचिनोति
आत्मा संवित्प्रकाशस्थितिरनवयवा
संविदित्यात्तशक्ति-
व्रातं तस्य स्वरूपं स च निज महस-
श्छादनाद्वद्धरूपः ।
आत्मज्योतिःस्वभावप्रकटनविधिना
तस्य मोक्षः स चायं
चित्राकारस्य चित्रः प्रकटित इह य-
त्संग्रहेणार्थ एषः ॥३३०॥
इह आत्मनस्तावत् धामत्रयीबाह्यप्रकाशविलक्षणः
पं० ४ क० पु० लक्षणापेक्ष्या तत्र इति पाठः ।
पं० १० ग० पु० निजमहिमाच्छादनाद्वन्द्वरूपः इति पाठः ।
पं० १३ क० पु० स चास्य इति पाठः ।

३०२ श्रीतन्त्रालोकः ।
संविद्रूप एव प्रकाशः स्वरूपं, संविच्च निरवयवा
इति एक एव अखण्डप्रकाशरूपः इति यावत् ।
अत एव च
'शक्तिश्च नाम भावस्य स्वं रूपं मातृकल्पितम् ।'
इत्याद्युक्तयुक्त्या तस्य आत्मनः क्रोडीकृतानन्त-
शक्तिकं स्वरूपम्, एवमद्वयात्मत्वेऽपि स एव अति-
दुर्घटकारित्वलक्षणात् स्वस्वातन्त्र्यात्, निजस्य — अ-
नन्यसाधारणस्य ज्ञत्वकर्तृत्वलक्षणस्य, महसो गोप-
नात् ग्राह्यग्राहकात्मकं द्वन्द्वमाभासयन्
'............शिव एव गृहीतपशुभावः ।'
इत्याद्युक्तयुक्त्या 'बद्धः' इत्युच्यते, एवमपि तस्य आ-
त्मनः प्रत्यावृत्त्या
'मोक्षो हि नाम नैवान्यः स्वरूपप्रथनं हि सः ।
स्वरूपं चात्मनः संवित्..................॥'
इत्याद्युक्तयुक्त्या ज्ञत्वकर्तृत्वलक्षणस्य स्वमहस एव
प्रथनं मोक्षः, यदर्थमेव च तत्तदनन्तशास्त्रात्मक इ-
यान् परिकरः । तदाह 'स चायम्' इत्यादि, स
चायं मोक्षः — तत्तद्गृहीताधरदर्शनभूमिकस्य अस्य
पं० ८ ग० पु० महिम्नो गोपनादिति पाठः ।

श्लोकः ३३० ] प्रथमाह्निकम् । ३०३
‘रागाद्यकलुषोऽस्म्यन्तः शून्योऽहं कर्तृताज्झितः ।’
इत्याद्युक्तयुक्त्या चित्रस्वभावस्य, यद्वा
‘तेनाजडस्य भागस्य पुद्गलाण्वादिसंज्ञिनः ।
अनावरणभागांशे वैचित्र्यं बहुधा स्थितम् ॥’
इत्यादिनीत्या चित्राकारस्य
‘अतः कंचित्प्रमातारं प्रति प्रथयते प्रभुः ।
पूर्णमेव निजं रूपं कंचिदंशांशिकाक्रमात् ॥’
इत्याद्युक्त्या चित्रः शाम्भवाद्यावेशात्मा प्रकटितः,
इह इति – अस्मिन्नाह्निके । ययोर्बन्धमोक्षयोः संग्रहेण
संक्षेपेण एषोऽर्थः प्रकटितः इत्यनेनैव संबन्धः ॥३३०॥
ननु आत्मनः स्वरूपप्रथनमेव ‘मोक्षः’ इत्युक्तम्,
आत्मा चैक एव अखण्डः इति तत्प्रथात्मनो
मोक्षस्यापि वैचित्र्यं कुतस्त्यम् ? इत्याशङ्क्याह
मिथ्याज्ञानं तिमिरमसमान्
दृष्टिदोषान्प्रसूते
पं० ३ क० पु० तेनाजडविभागस्येति, संज्ञित इति च पाठः ।
पं० ५ ख० पु० चित्रस्वभावस्य इति पाठः ।
पं० ८ क० पु० इत्याद्युक्तयुक्त्या इति पाठः ।

३०४ श्रीतन्त्रालोकः ।
तत्सद्भावाद्द्विमलमपि त-
द्भाति मालिन्यधाम ।
यत्तु प्रेक्ष्यं दृशि परिगतं
तैमिरं दोषमुद्रां
दूरं रुन्द्धेत्प्रभवतु कथं
तत्र मालिन्यशङ्का ॥ ३३१ ॥
तिमिरम् - आणवमलमेव मिथ्याज्ञानं भेदप्रथात्म-
कम् अपूर्णं वेदनं, दृष्टेः पूर्णायाः संवित्तेः, असमान् -
आत्मनि अनात्माभिमानादिरूपान् दोषान् जनयति
इति मिथ्याज्ञानसद्भावात् विमलं पूर्णमपि तत् ज्ञानं
मालिन्यधाम भाति - स्वस्वातन्त्र्यादपूर्णेन आत्म-
ना परिस्फुरति इत्येतावानर्थः इति व्यवह्रियते, यत्
पुनरुपेयत्वेन प्रेक्षणीयम् - अवश्यज्ञातव्यं परप्रमात्रे-
कात्म पूर्णं ज्ञानं
‘नाहं प्राणो नैव शरीरं न मनोऽहं
नाहं बुद्धिर्नाहमहङ्कारधियौ च ।
योऽत्र ज्ञांशः सोऽस्म्यहमेव ............।’
पं० १३ क० पु० पुनरुपमेयत्वेनेति पाठः ।

श्लोक ३३१ ] प्रथमाह्निकम् । ३०५
इत्यादिनीत्या उद्वेष्टनक्रमेण विमर्शपदवीमारूढं सत्,
मिथ्याज्ञानसमुत्थाम् अनात्मनि आत्माभिमानरूपां
दोषमुद्रां दूरं रुन्ध्येत् - आत्मन्येव आत्माभिमानेन
तिरस्कुर्यात्, तत्र का नाम मालिन्यशङ्का तत्र सं-
भावनापि न भवेत् इति वस्तुवृत्तेन बन्धो मोक्षो
वापि न नाम कश्चिदस्ति इति का वा नाम तत्र वै-
चित्र्यसंभावना स्यात् । अनेन चाभिप्रायेण
'संसारोऽस्ति न तत्त्वतस्तनुभृतां बन्धस्य वार्तैव का
बन्धो यस्य न जातु तस्य वितथा मुक्तस्य मुक्तिक्रिया ।
मिथ्यामोहकृदेष रज्जुभुजगच्छ्छायापिशाचभ्रमो
मा किंचित्त्यज मा गृहाण विरम स्वस्थो यथावस्थितः ॥'
इत्यादि अन्यत्र उक्तम् । अथ च तिमिरेण नेत्ररो-
गविशेषेण दृष्टौ अन्यथाज्ञानात्मदोषजातमुत्पादितं
प्रेक्ष्येण अञ्जनादिस्थानीयेन रोध्यते इति तत्र
मालिन्यशङ्कापि न भवति इति औपम्यं ध्वनि-
तम् ॥३३१॥
इदानीमस्य शास्त्रस्य परं गाम्भीर्यं मन्यमानो
ग्रन्थकृत्, एतदर्थसतत्त्वमजानानैरपि अन्यैरन्यथा-
पं० ४ ख० पु० का नाम अग्रिमान्न संभावना न प्रभवेत् इति पाठः ।
३६

३०६ श्रीतन्त्रालोकः ।
बोधेन यत्किंचित् उत्तानमेव अन्यथा उच्यते,
तान्प्रति अप्रस्तुतप्रशंसया उपहसितुमाह
भावव्रात ? हठाज्जनस्य हृदया-
न्याक्रम्य यन्नर्तयन्
भङ्गीभिर्विविधाभिरात्महृदयं
प्रच्छाद्य संक्रीडसे ।
यस्त्वामाह जडं जडः सहृदयं-
मन्यत्वदुःशिक्षितो
मन्येऽमुष्य जडात्मता स्तुतिपदं
त्वत्साम्यसंभावनात् ॥३३२॥
हे भावव्रात-नीलाद्यर्थ ? आत्मनो हृदयं तेन
आत्मतथ्यं रूपं गोपयित्वा जनस्य सर्वस्यैव वादिनो
हृदयानि आशयान् बलात्कारेण आक्रम्य
‘अद्यास्मानसत: करिष्यति सतः किं नु द्विधा वाप्ययं
किं स्थास्नुनुत नश्वरानुत मिथोभिन्नानभिन्नानुत ।
इत्थं सद्गदनावलोकनपरैर्भावैर्जगद्गर्तिभि-
र्मन्ये मौननिरुद्धमानहृदयैर्दुःखेन तैः स्थीयते ॥’
पं० ७ ग० पु० सहृदयमन्योऽत्र दुःशिक्षित इति पाठः ।
पं० १७ ग० पु० दुःखमतः स्थीयते इति पाठः ।

श्लोक ३३२ ] प्रथमाह्निकम् । ३०७
इत्यादिस्थित्या विविधाभिर्भङ्गीभिः नर्तयन् यत्
संक्रीडसे - नटवत् अतात्त्विकेन रूपेण समुल्लससि,
अतः स सर्वो वादी असहृदयमपि आत्मानं सहृदय-
त्वेन मन्यमानोऽत एव दुःशिक्षितो मिथ्याभिमानात्
अकिंचिज्ज्ञः, त्वां भावव्रातं, जडम् - अचेतनम् आह,
अतोऽस्माभिरुत्प्रेक्ष्यते - यत् अमुष्य वादिनो वस्तुत-
श्चैतन्यस्वभावेन भवता यत् साम्यं तस्य संभावनात्
भाववत्त्वमेव जडात्मा इति यद्युच्यते सा अस्य निन्दा-
स्थाने स्तुतिः । भावानां हि वस्तुतश्चैतन्यमेव रूपम्
अचेत्यमानत्वे हि तेषां न किंचिद्रूपं स्यात्, अत-
स्तदेव ये न जानते ते जडेभ्योऽपि जडाः इति कथं
च तेषां चेतनात्मकैर्भावैः निन्दापर्यवसायि साम्यं
स्यात् इति भावः । एवं प्रकृतेऽपि अस्य ग्रन्थस्य
यस्तत्त्वं न जानाति मा ज्ञासीत्, प्रत्युत अन्यथापि
यत्किंचन वक्ति इत्यसावेव जडो, न पुनरस्य
ग्रन्थस्य कश्चिद्दोषः इत्यर्थः ॥३३२॥
ननु यद्येवं तर्हि एतच्छास्त्राधिगमाय केषांचन
पं० ६ क० पु० भावानां हि भावना वस्तुत इति पाठः ।

३०८ श्रीतन्त्रालोकः ।
परेषां विदुषामभ्यर्थना क्रियतां, यदत्र यथावस्त्वेव
बुद्ध्वा द्वेषो मा कार्यः ? इत्याशङ्क्याह
इह गलितमलाः परावरज्ञाः
शिवसद्भावमया अधिक्रियन्ते ।
गुरवः प्रविचारणे यतस्तद्-
विफला द्वेषकलंकहानियाच्ञा ॥३३३॥
इह द्वये पुरुषाः सन्ति - अनायातशक्तिपाता आ-
यातशक्तिपाताश्च, तत्र पूर्वेषां शतशोऽभ्यर्थिता-
नाम् एतदधिगमाय मनोऽपि न प्रसरति, इत्यत्र
अवधातव्यम्, द्वेषो माकार्यः इत्यभ्यर्थनाया असा-
मर्थ्यम् । अपरे च अनभ्यर्थिता अपि स्वयमेव एत-
दधिगमाय प्रवर्तन्ते इति तत्रापि एवमभ्यर्थनाया
वैयर्थ्यम् । तदाह 'द्वेषकलङ्कहानियाच्ञा' इति । आया-
तशक्तिपाताश्च कीदृशाः ? इत्याह गलितमलाः
इति, गलितं मलम् - अज्ञानं येषां ते तथाविधाः,
अत एव च परम् आदिमम् अनुत्तरम् अवरम् अन्त्यं
विसर्गं च ये जानते ते पराहंपरामर्शात्मकमन्त्रवी-
पं० ५ ग० पु० प्रविचारणे धियस्तदिति च पाठः ।