सामग्री पर जाएँ
सर्वकोश
संग्रह पर लौटें

धम्मपद (पालि मूल, संस्कृत छाया एवं हिन्दी अनुवाद)

Dhammapada with Pali Original & Hindi Translation

महापण्डित राहुल सांकृत्यायन द्वारा

DevanagariHindipublished213 पृष्ठ

१९. धम्मट्ठवग्गो (धर्मस्थ वर्ग)

२२।७ ] निरयवग्गो [ १३७
राजा च दण्डं गरुकं पणेति
तस्मा नरो परदारं न सेवे ॥५॥
(अपुण्यलाभश्च गतिश्च पापिका,
भीतस्य भीतया रतिश्च स्तोकिका।
राजा च दंडं गुरुकं प्रणयति
तस्मात् नरो परदारान् न सेवेत ॥ ५ ॥)
अनुवाद—प्रमादी परस्त्रीगामी मनुष्यकी चार गतियाँ हैं—अपुण्य-
का लाभ, सुखसे न निद्रा, तीसरे निन्दा, और चौथे नरक।
(अथवा) अपुण्यलाभ, बुरी गति, भयभीत (पुरुष) की,
भयभीत (स्त्री) से अत्यल्प रति, और राजाका भारी दंड
देना, इसलिये मनुष्यको परस्त्रीगमन न करना चाहिये।
जेतवन कठमाषी (भिक्षु)
३११–कुसो यथा दुग्गहीतो हत्थमेवानुकन्तति ।
सामञ्ञं दुप्परामट्ठं निरयायुपकड्ढति ॥६॥
(कुशो यथा दुर्गृहीतो हस्तमेवाऽनुकृन्तति ।
श्रामण्यं दुष्परामृष्टं निरयायोपकर्षति ॥ ६ ॥)
अनुवाद—जैसे ठीकसे न पकडनेसे कुश हाथको ही छेदता है, (इसी
प्रकार) श्रमणपन (=संन्यास) ठीकसे ग्रहण न करनेपर
नरकमें ले जाता है।
३१२-यं किञ्चि सिथिलं कम्मं सङ्किलिट्ठं च यं वतं ।
सङ्कस्सरं ब्रह्मचरियं न तं होति महप्फलं ॥७॥

१५८ ] धम्मपदं [ २२।९
( यत् किंचित् शिथिलं कर्म संक्लिष्टं च यद् व्रतम् ।
संकुच्छ्रं ब्रह्मचर्यं न तद् भवति महत्फलम् ॥ ७ ॥ )
अनुवाद—जो कर्म कि शिथिल है, जो व्रत कि क्लेश (=मल )-युक्त
है, और जो ब्रह्मचर्य अशुद्ध है, वह महाफल (-दायक )
नहीं होता ।
३१३–कयिरञ्चे कयिरायेनं दळ्हमेनं परक्कमे ।
सिथिलो हि परिब्वाजो भिय्यो आकिरते रजं ॥८॥
( कुर्याच्चेत् कुर्वीतैनद् दृढमेतत् पराक्रमेत ।
शिथिलो हि परिव्राजको भूय आकिरते रजः ॥ ८ ॥ )
अनुवाद—यदि ( प्रव्रज्या धर्म ) करना है, तो उसे करे, उसमें दृढ
पराक्रमके साथ लग जावे; ढीला ढाला परिव्राजक (=
संन्यासी ) अधिक मल बिखेरता है ।
जेतवन ( कोई ईर्ष्यालु स्त्री )
३१४–अकतं दुक्कतं सेय्यो, पच्छा तपति दुक्कतं ।
कतञ्च सुकतं सेय्यो यं कत्वा नानुतप्पति ॥६॥
( अकृतं दुष्कृतं श्रेयः पश्चात् तपति दुष्कृतम् ।
कृतं च सुकृतं श्रेयो यत् कृत्वा नाऽनुतप्यते ॥६॥ )
अनुवाद—दुष्कृत (=पाप ) का न करना श्रेष्ठ है, दुष्कृत करनेवाला
पीछे अनुताप करता है, सुकृतका करना श्रेष्ठ है, जिसको
करके ( मनुष्य ) अनुताप नहीं करता ।

२२।१२ ] निरयवग्गो [ १३९
जेतवन बहुतसे भिक्षु
३१५-नगरं यथा पच्चन्तं गुत्तं सन्तरबाहिरं ।
एवं गोपेथ अत्तानं खणो वो मा उपच्चगा ।
खणातीता हि सोचन्ति निरयम्हि समप्पिता ॥१०॥
(नगरं यथा प्रत्यन्तं गुप्तं सान्तर्बाह्यम् ।
एवं गोपयेदात्मानं क्षणं वै मा उपातिगाः ।
क्षणाऽतीता हि शोचन्ति निरये समर्पिताः ॥१०॥)
अनुवाद—जैसे सामान्तका नगर (=गढ़) भीतर बाहरसे खूब रक्षित
होता है, इसी प्रकार अपनेको रक्षित रक्खे, क्षण भर भी न
छोडे; क्षण चूक जानेपर नरकमें पडकर शोक करना
पडता है।
जेतवन (जैनसाधु )
३१६-अलज्जिता ये लज्जन्ति लज्जिता ये न लज्जरे ।
मिच्छादिट्ठिसमादाना सत्ता गच्छन्ति दुग्गतिं ॥११॥
(अलज्जिता ये लज्जन्ते लज्जिता ये न लज्जन्ते ।
मिथ्यादृष्टि समादानाः सत्त्वागच्छन्ति दुर्गतिम् ॥११॥)
अनुवाद—अलज्जान (के काम) में जो लज्जा करते हैं, और लज्जा
(के काम) में जो लज्जा नहीं करते, वह झूठी धारणावाले
प्राणी दुर्गति को प्राप्त होते हैं।
३१७-अभये च भयदस्सिनो भये च अभयदस्सिनो ।
मिच्छादिट्ठिसमादाना सत्ता गच्छन्ति दुग्गतिं ॥१२॥

१४० ] धम्मपदं [ २२।१४
(अभये च भयदर्शिनो भये चाऽभयदर्शिनः ।
मिथ्यादृष्टिसमादानाः सत्त्वा गच्छन्ति दुर्गतिम् ॥१२॥)
अनुवाद—भयरहित (काम) में जो भय देखते हैं, और भय (के
काम) में भयको नहीं देखते, वह झूठी धारणावाले० ।
जेतवन (तीर्थिक-शिष्य)
३१८—अवज्जे वज्जमतिनो वज्जे चावज्जदस्सिन्नो ।
मिच्छादिट्ठि० ॥१३॥
(अवद्ये वद्यमतयो वद्ये चाऽवद्यदर्शिनः ।
मिथ्यादृष्टि० ॥१३॥)
अनुवाद—जो अदोषमें दोषबुद्धि रखनेवाले हैं, (और) दोषमें
अदोष दृष्टि रखनेवाले, वह झूठी धारणावाले० ।
३१९—वज्जञ्च वज्जतो ञत्वा अवज्जञ्च अवज्जतो ।
सम्मादिट्ठिसमादाना सत्ता गच्छन्ति सुग्गतिं ॥१४॥
(वद्यं* च वद्यतो ज्ञात्वाऽवद्यं चावद्यतः ।
सम्यग्दृष्टिसमादानाः सत्त्वा गच्छन्ति सुगतिम् ॥१४॥)
अनुवाद—दोषको दोष जानकर और अदोषको अदोष जानकर, ठीक
धारणावाले प्राणी सुगतिको प्राप्त होते हैं ।
२२—निरयवग्ग समाप्त
*वद्य=वज्जं ।

२३—नागवग्गो
जेतवन आनन्द (थेर)
३२०-अहं नागो'व सङ्गामे चापतो पतितं सरं ।
अतिवाक्यं तितिक्खिस्सं दुस्सीलो हि बहुज्जनो ॥ १ ॥
( अहं नाग इव संग्रामे चापतः पतितं शरम् ।
अतिवाक्यं तितिक्षिप्ये, दुःशीला हि बहुजनाः ॥१॥ )
अनुवाद—जैसे युद्धमें हाथी धनुषसे गिरे शरको (सहन करता है)
वैसेही मैं कटुवाक्योको सहन करूँगा; (संसारमें तो)
दुःशील आदमी ही अधिक हैं।
३२१-दन्तं नयन्ति समितिं दन्तं राजाभिरूहति ।
दन्तो सेट्ठो मनुस्सेसु यो'तिवाक्यं तितिक्खति ॥२॥
( दान्तं नयन्ति समितिं दान्तं राजाऽभिरोहति ।
दान्तः श्रेष्ठो मनुष्येषु योऽतिवाक्यं तितिक्षते ॥२॥ )
अनुवाद—दान्त (=शिक्षित) (हाथी)को युद्धमें ले जाते हैं,
[ १४१

१४२ ] धम्मपद [ २३।५
दान्तपर राजा चढ़ता है, मनुष्योंमें भी दान्त (=सहनशील)
श्रेष्ठ है, जो कि कटुवाक्योंको सहन करता है।
३२२-वरं अस्सतरा दन्ता आजानीया च सिन्धवा ।
कुञ्जरा च महानागा अत्तदन्तो ततो वरं ॥३॥
( वरमश्वतरा दान्ता आजानीयाश्च सिंधवः ।
कुंजराश्च महानागा आत्मदान्तस्ततो वरम् ॥३॥ )
अनुवाद—खच्चर, उत्तम खेतके सिन्धी घोड़े, और महानाग हाथी
दान्त (=शिक्षित) होनेपर श्रेष्ठ हैं, और अपने को दमन
किया ( पुरुष ) उनसे भी श्रेष्ठ है ।
जेतवन ( भूतपूर्व महावत भिक्षु )
३२३-नहि एतेहि यानेहि गच्छेय्य अगतं दिसं ।
यथाऽत्तना सुदन्तेन दन्तो दन्तेन गच्छति ॥४॥
( नहि एतैर्य्यानैः गच्छेदगतां दिशम् ।
यथा ऽऽत्मना सुदान्तेन दान्तो दान्तेन गच्छति ॥४॥ )
अनुवाद—इन (हाथी, घोड़े आदि) यानोंसे, बिना गई दिशा
वाले (निर्वाण) की ओर नहीं जाया जा सकता, संयमी पुरुष
अपनेको संयम कर संयत (इन्द्रियो) के साथ (वहाँ)
पहुँच सकता है।
जेतवन ( परिजिण्ण ब्राह्मणपुत्त )
३२४-धनपालको नाम कुञ्जरो कटुकप्पभेदनेो दुन्निवारयो।
बद्धो कवलं न भुञ्जति सुमरति नागवनस्स कुञ्जरो ॥५॥

२३।७ ] नागवग्गो [ १४३
( धनपालको नाम कुंजरो कटकप्रभेदनो दुर्निचार्यः ।
बद्धः कवलं न भुंक्ते, स्मरति नागवनं कुंजरः ॥५॥ )
अनुवाद—सेनाको तितर .वितर करने वाला, दुर्धर्ष धनपालक नामक
हाथी, ( आज ) बन्धनमें पड़ जाने पर कवल नहीं खाता,
और ( अपने ) हाथियोंके जंगलको स्मरण करता है ।
जेतवन पसेनदी ( कोसलराज )
३२५-मिद्धी यदा होति महग्घसो च निद्धायिता सम्परिवत्तसायी ।
महावराहो 'व निवापपुट्ठो पुनप्पुनं गब्भमुपेति मन्दो ॥६॥
(मृद्धो यदा भवति महाघसश्च निद्रायितः सपरिवर्तशायी ।
महावराह इव निवाप-पुष्टः पुनः पुनः गर्भमुपैति मन्दः ॥६॥)
अनुवाद—जो ( पुरुष ) आलसी, बहुत खाने वाला, निद्रालु, करवट
बदल बदल सोने वाला, तथा दाना देकर पले मोटे सूअर
की भाँति, होता है; वह मन्द बार बार गर्भमें पड़ता है ।
जेतवन ( सामणेर )
३२६-इदं पुरे चित्तमचारि चारिकं
येनिच्छकं यत्थ कामं यथासुखं ।
तदज्ज 'हं निग्गहेस्सामि योनिसो
हत्थिप्पभिन्नं विय अङ्कुसग्गहो ॥७॥
( इदं पुरा चित्तमचरत् चारिकां
यथेच्छं यथाकामं यथासुखम् ।
तदद्याऽहं निग्रहीष्यामि योनिशो
हस्तिनं प्रभिन्नमिवांकुशग्राहः ॥७॥ )