सामग्री पर जाएँ
सर्वकोश
संग्रह पर लौटें

बृहत्संहिता: प्रथम भाग (आचार्य वराहमिहिर - विमला हिन्दी व्याख्या, पं. अच्युतानन्द झा)

Brihat Samhita Vol 1 with Vimala Hindi Commentary

आचार्य वराहमिहिर (टीकाकार: पं. अच्युतानन्द झा) द्वारा

DevanagariHindipublished728 पृष्ठ

अगस्त्यचार, कूर्मविभाग एवं नक्षत्रव्यूह (अध्याय १३-२०)

अगस्त्यचाराध्यायः २५१

यदि अगस्त्य मुनि उल्का या केतु से आहत हों तो पृथ्वी पर दुर्भिक्ष और मरी पड़ती
है। अगस्त्य मुनि सूर्य-हस्तगत हों तो उदित और रोहिणीगत हों तो अस्त होते हैं।।२१।।
इति ‘विमला’हिन्दीटीकायामगस्त्यचाराध्यायो द्वादशः ॥१२॥
उल्कया विनिहतोऽभिताडितः शिखिना केतुना वा विनिहतः। तदा क्षुद्भयं दुर्भिक्षम्।
मरकं जनक्षयं च विधत्ते ददाति। किलेत्यागमसूचने। सोऽगस्त्यमुनिः हस्तगतेऽर्के हस्त-
स्थे सूर्ये दृश्यते उदयं याति। तथा रोहिणीमुपगते रोहिण्यां संस्थितेऽर्केऽस्तमुपैति अदर्श-
नमायाति। यद्यप्यत्र गणितसाम्यं न भवति, तथाप्याऽऽचार्येण पूर्वशास्त्रदृष्टत्वात् कृतम्।
तथा च पञ्चसिद्धान्तिकायाम्—
विषुवच्छायार्द्धगुणा पञ्चकृतिस्तत्कलास्ततश्चापम्।
छायात्रिसप्तकयुतं दशभिर्गुणितं विनाड्यस्ताः।।
ताभिः कर्कटकाद्याद्यल्लग्नं तादृशे सहस्रांशौ।
याम्याशावनितामुखविशेषतिलको मुनिरगस्त्यः।।
एवं पूर्वशास्त्रदृष्टत्वादाचार्येणोक्तम्। तथा च पराशरः—
हस्तस्थे सवितर्युदेति रोहिणीसंस्थे प्रविशति।
अथास्य त्रिविधश्चारोदयकालो दृष्टः—आश्वयुग्बहुलाष्टमीपञ्चदश्योः कार्तिकाष्टम्यां
वा। तत्राश्वयुग्बहुलोदितः सुवृष्टिक्षेमान्नसम्पत्करः। वर्णैश्चावेदयति। अग्निपरुषरूक्षाभो
रोगाय कपिलो वृष्टिनिग्रहाय। धूमाभो गवामभावाय। माञ्जिष्ठः कुङ्कुमच्छविः क्षुच्छस्त्रदः।
नीलोऽतिवर्षाय। संवृतः पुरोधाय। स्पन्दनो भयाय। अपि च—
हन्यादुल्का यदागस्त्यं केतुर्वाप्युपधूपयेत्।
दुर्भिक्षं जनमारश्च तदा जगति जायते।।
सुस्निग्धवर्णः श्वेतश्च शातकुम्भसमप्रभः।
मुनिः क्षेमसुभिक्षाय प्रजानामभयाय च।। इति।।२१।।
इति श्रीभट्टोत्पलविरचितायां संहिताविवृता-
वगस्त्यचारोनाम द्वादशोऽध्यायः ॥१२॥

CC-0. JK Sanskrit Academy, Jammmu. Digitized by S3 Foundation USA

अथ सप्तर्षिचाराध्यायः
अथ सप्तर्षिचारो व्याख्यायते। तत्रादावेव तेषां मुनीनां दिक्संस्थानलक्षणमाह—
सैकावलीव राजति ससितोत्पलमालिनी सहासेव ।
नाथवतीव च दिग् यैः कौवेरी सप्तभिर्मुनिभिः ॥१॥
एकावली ( भूषणविशेष ) से शोभित, श्वेत कमल की माला से भूषित, मुस्कानयुत
और स्वामी-सहित कामिनी की तरह सात मुनियों से युत उत्तर दिशा शोभित है। ( यहाँ
मुनिपंक्तियों के कुटिल होने के कारण इनमें पूर्वोक्त सभी विशेषण उत्पन्न होते हैं ) ॥१॥
यैः सप्तभिर्मुनिभिः कौवेरी उत्तरा दिग् नाथवतीव च विराजते शोभते। यथा नाथ-
वती प्रभुणा युक्ता नायिका विराजते तद्वत् कौवेरीति। नाथवती कीदृशी भवति? सैकाव-
लीव। सह एकावल्या वर्तते या। एकावलीत्याभरणविशेषस्य संज्ञा। एवं ससितोत्पलमालिनी
सहासेव। सह सितया श्वेतयोत्पलमालया वर्तते सह हासेन च। मुनिपङ्क्तेः कुटिलत्वादेतानि
विशेषणान्युपपद्यन्त इति।। १।।
ध्रुववशाद् भ्रमद्भिरैर्यैरुत्तरा दिगेवंविधा लक्ष्यते तेषां चारं वक्ष्यामीत्याह—
ध्रुवनायकोपदेशात्ररिनर्त्तीवोत्तरा भ्रमद्भिश्च ।
यैश्चारमहं तेषां कथयिष्ये वृद्धगर्गमतात् ॥२॥
ध्रुव नक्षत्ररूप नायक के उपदेश से भ्रमण करने वाले सप्तर्षियों से उत्तर दिशा मानो
बारम्बार नाचती है। अब वृद्ध गर्ग के मत से उनका सञ्चार कहता हूँ॥२॥
यैर्मुनिभिर्भ्रमद्भिरुत्तरा कौवेरी दिक् नरिनर्तीव। अत्यर्थं नृत्यति नरिनर्ति। कथं ध्रुव-
नायकोपदेशात्। ध्रुव एव नायको ध्रुवनायकस्तदुपदेशात्। यतो नर्तक्या उपदेशो नायक
आचार्यो भवति। तस्या ध्रुवनायकोपदेशः। यस्मात् सकलज्योतिश्चक्रस्य ध्रुव एव भ्रामकः।
तथा च भट्टब्रह्मगुप्तः—
ध्रुवयोर्बद्धं सव्यगममराणां क्षितिजसंस्थमुडुचक्रम्।
अपसव्यगमसुराणां भ्रमति प्रवहानिलक्षिप्तम्।। इति।
तेषां मुनीनां चारमहं वृद्धगर्गमतात् कथयिष्ये। वृद्धगर्गो नाम महामुनिस्तन्मता-
तत्कृताच्छास्त्रादिति।।२।।
अधुनैतेषां चारनक्षत्रानयनमाह—
आसन् मघासु मुनयः शासति पृथ्वीं युधिष्ठिरे नृपतौ ।
षड्द्विकपञ्चद्वियुतः शककालस्तस्य राज्ञश्च ॥३॥
CC-0. JK Sanskrit Academy, Jammmu. Digitized by S3 Foundation USA

सप्तर्षिचाराध्यायः २५३
जब राजा युधिष्ठिर पृथ्वी पर राज्य करते थे, उस समय मघा नक्षत्र में सप्तर्षि थे।
शकाब्द में २५२६ मिलाने से युधिष्ठिर का गताब्द काल होता है।
१८७५ शकाब्द में नक्षत्र लाने का उदाहरण—एक नक्षत्र में सप्तर्षि सौ ( १०० )
वर्ष रहते हैं; अतः २५२६+१८७५/१०० = ४४०१/१००, लब्धि ४४ शेष १।
अतः गत नक्षत्र उत्तराभाद्रपदा और वर्तमान नक्षत्र रेवती का १ वर्ष भुक्त और ९९
वर्ष भोग्य हैं।।३।।
मुनयो मरीच्यादयः सप्तर्षयो युधिष्ठिरे पाण्डुतनये नृपतौ राजनि पृथ्वीं महीं शासति
परिपालयति मघासु मघानक्षत्रेष्वासन्नध्यतिष्ठन्। तथा च वृद्धगर्गः—
कलिद्वापरसन्धौ तु स्थितास्ते पितृदैवतम्।
मुनयो धर्मनिरताः प्रजानां पालने रताः।।
तस्य च युधिष्ठिरस्य राज्ञः षड्द्विकपञ्चद्वियुतः शककालो गतः। सहस्रद्वयेन पञ्चभिः
शतैः षड्विंशत्यधिकैः २५२६ शकनृपकालो युक्तः कार्यः। एवं कृते यद्भवति तावद्वर्षवृन्दं
वर्तमानकालं यावद् गतम्। तस्य च शतेन भागमाहृत्य यदवाप्यते तानि नक्षत्राणि मघा-
दीनि भुक्तानि यच्छेषं तानि वर्षाणि भुज्यमाने नक्षत्रे तेषां प्रविष्टानां गतानि। तानि च
शताद्विशोध्य यदवशिष्यते तावन्त्येव वर्षाणि तस्मिन्नक्षत्रे स्थितानीति। लब्धनक्षत्राणामपि
सप्तविंशत्या भागमपहृत्यावशेषाङ्कसमं मघादिनक्षत्रं भुक्तमिति वाच्यम्।।३।।
अथ तेषां नक्षत्रभोगप्रमाणकालं नक्षत्रावस्थितिं चाह—
एकैकस्मिन्नृक्षे शतं शतं ते चरन्ति वर्षाणाम्।
प्रागुदयतोऽप्यविवरादृजूनयति तत्र संयुक्ताः ॥४॥
एक-एक नक्षत्र में सौ-सौ वर्ष सप्तर्षि रहते हैं। जिस नक्षत्र के पूर्व दिशा में उदय
होने पर सप्तर्षि-मण्डल स्पष्ट दिखाई दे, उसी नक्षत्र में उनकी स्थिति समझनी चाहिये।
'प्रागुत्तरश्चैते सदोदयन्ते ससाध्वीकाः।' ऐसा पाठ होने के फलस्वरूप ईशान कोण में सदा
साध्वी अरुन्धती के साथ सप्तर्षि उदित होते हैं—ऐसा अर्थ समझना चाहिये।।४।।
ते मुनय एकैकस्मिन्नृक्षे नक्षत्रे शतं शतं वर्षाणां चरन्ति। तथा च कश्यपः—
शतं शतं तु वर्षाणामेकैकस्मिन् महर्षयः।
नक्षत्रे निवसन्त्येते ससाध्वीका महातपाः।।
अविवरात्निरन्तरं प्रागुदयतः प्राक् पूर्वस्यां दिशि उदयतो यन्नक्षत्रं तेषामृजून्नयति
स्पष्टतां सप्तर्षिपङ्क्त्या नयति तत्र तस्मिन्नक्षत्रे ते संयुक्ताः स्थिता इति। एतदुक्तं भवति—
यस्य नक्षत्रस्य प्रागुदयतः सप्तर्षिपङ्क्तिः स्पष्टा भवति तस्मिन्नेव स्थिता इति। केचित्
प्रागुत्तरतश्चैते सदोदयन्ते ससाध्वीका इति पठन्ति। ते च प्रागुत्तरतश्चैशान्यां दिशि सदा
सर्वकालं ससाध्वीकाः सारुन्धतिका उदयन्ते।।४।।
CC-0. JK Sanskrit Academy, Jammmu. Digitized by S3 Foundation USA

२५४ बृहत्संहिता
अथ संस्थानलक्षणमाह—
पूर्वे भागे भगवान् मरीचिरपरे स्थितो वसिष्ठोऽस्मात् ।
तस्याङ्गिरास्ततोऽत्रिस्तस्यासन्नः पुलस्त्यश्च ॥५॥
पुलहः क्रतुरिति भगवानासन्ना अनुक्रमेण पूर्वाद्यात् ।
तत्र वसिष्ठं मुनिवरमुपाश्रितारुन्धती साध्वी ॥६॥
पूर्व दिशा में भगवान् मरीचि, उनसे पश्चिम में वशिष्ठ, वशिष्ठ से पश्चिम में अङ्गिरा,
अङ्गिरा के बाद अत्रि, अत्रि के समीप पुलस्त्य, इनके बाद पुलह, पुलह के बाद क्रतु—
इस तरह पूर्व दिशा से लेकर क्रम से सप्तर्षियों की स्थिति रहती है और इनके मध्य में
अरुन्धती वसिष्ठ के आश्रित है।।५-६।।
पूर्वे भागे पूर्वस्यां दिशि भगवान् मरीचिर्नाम महर्षिः स्थितः। अस्मान्मरीचेरपरे
पश्चिमे भागे वसिष्ठः स्थितः। तस्य वसिष्ठस्यापरे अङ्गिराः स्थितः। ततस्तस्मादङ्गिरसोऽत्रिः
स्थितः। तस्यात्रेरासन्नो निकटवर्ती पुलस्त्यश्च।
ततः पुलहस्ततः क्रतुरिति भगवान्। अनुक्रमेण परिपाट्या पूर्वाद्यात् पूर्वांदित
आसन्ना निकटस्थिताः। तत्र च तन्मध्ये अरुन्धती साध्वी सच्छीला मुनिवरं मुनिप्रधानं
वसिष्ठमुपाश्रिता संश्रितेत्यर्थः।।५-६।।
अथैतैः शुभाशुभफलमाह—
उल्काशनिधूमाद्यैर्हता विवर्णा विरश्मयो ह्रस्वाः ।
हन्युः स्वं स्वं वर्गं विपुलाः स्निग्धाश्च तद्वृद्ध्यै ॥७॥
उल्का, वज्र या धूम आदि से हत, विवर्ण, ज्योतिरहित या स्वल्प बिम्ब वाला सप्तर्षि
मण्डल हो तो अपने-अपने वर्ग का नाश करता है तथा विपुल और निर्मल बिम्ब वाला हो
तो अपने वर्ग की वृद्धि करता है।।७।।
एते मुनय उल्कया अशन्या धूमेन वा। आदिग्रहणाद्रजोनीहारपांशुभिर्हताः। तथा
विवर्णाः कलुषाः। विरश्मयो विगतकिरणाः। ह्रस्वाः स्वल्पबिम्बाः स्वं स्वमात्मीयवर्गं
वक्ष्यमाणं हन्युर्नाशयेयुः। तथा विपुला विस्तीर्णाः। स्निग्धा निर्मलाश्च तद्वृद्ध्यै स्ववर्गसिद्धये
भवन्ति। तथा च वृद्धगर्गः—
उल्कया केतुना वापि धूमेन रजसापि वा।
हता विवर्णाः स्वल्पा वा किरणैः परिवर्जिताः।।
स्वं स्वं वर्गं तदा हन्युर्मुनयः सर्व एव ते।
विपुलाः स्निग्धवर्णाश्च स्ववर्गपरिपोषकाः।। इति।।७।।
अथैतेषां स्ववर्गमाह—
गन्धर्वदेवदानवमन्त्रौषधिसिद्धयक्षनागपनाम् ।
पीडाकरो मरीचिर्ज्ञेयो विद्याधराणां च ॥८॥
CC-0. JK Sanskrit Academy, Jammnu. Digitized by S3 Foundation USA

सप्तर्षिचाराध्यायः २५५
शकयवनदरदपारतकाम्बोजांस्तापसान् वनोपेतान्।
हन्ति वसिष्ठोऽभिहतो विवृद्धिदो रश्मिसम्पन्नः॥९॥
अङ्गिरसो ज्ञानयुता धीमन्तो ब्राह्मणाश्च निर्दिष्टाः।
अत्रेः कान्तारभवा जलजान्यम्भोनिधिः सरितः॥१०॥
रक्षःपिशाचदानवदैत्यभुजङ्गाः स्मृताः पुलस्त्यस्य।
पुलहस्य तु मूलफलं क्रतोस्तु यज्ञाः सयज्ञभृतः॥११॥
इति श्रीवराहमिहिरकृतौ बृहत्संहितायां
सप्तर्षिचाराध्यायस्त्रयोदशः ॥१३॥
यदि मरीचि पीड़ित हों तो गन्धर्व, देव, राक्षस, मन्त्र, ओषधि, सिद्ध, यक्ष, नाग और
विद्याधरों को पीड़ित करते हैं तथा निर्मल और विपुल हों तो उनकी वृद्धि करते हैं। यदि
वसिष्ठ पीड़ित हों तो शक, यवन, दरद, पारत, काम्बोज, तपस्वी और वनवासियों को
पीड़ित करते हैं तथा किरणों से सम्पन्न हों तो उनकी वृद्धि करते हैं। यदि अङ्गिरा पीड़ित
हों तो ज्ञानी, बुद्धिमान् और ब्राह्मणों को पीड़ित करते हैं तथा निर्मल और विपुल हों तो
उनकी वृद्धि करते हैं। यदि अत्रि पीड़ित हों तो वन तथा जल में उत्पन्न होने वाले द्रव्य,
समुद्र और नदियों को पीड़ित करते हैं तथा विपुल और स्निग्ध हों तो उनकी वृद्धि करते
हैं। यदि पुलस्त्य पीड़ित हों तो राक्षस, पिशाच, दानव, दैत्य और सर्पों को पीड़ित करते हैं
तथा स्निग्ध और विपुल हों तो उनकी वृद्धि करते हैं। यदि पुलह पीड़ित हों तो मूल और
फलों को पीड़ित करते हैं तथा स्निग्ध और विपुल हों तो उनकी वृद्धि करते हैं। यदि क्रतु
पीड़ित हों तो यज्ञ और यज्ञकर्ताओं को पीड़ित करते हैं तथा स्निग्ध और विपुल हों तो
उनकी वृद्धि करते हैं॥८-११॥
इति 'विमला' हिन्दीटीकायां सप्तर्षिचाराध्यायस्त्रयोदशः ॥१३॥
गन्धर्वा अश्वमुखा नरदेवयोनयः। देवाः सुराः। दानवा दनुपुत्राः। मन्त्राः। औषधयः।
सिद्धा देवयोनयः। यक्षाः। नागा एतेषां सर्वेषाम्। तथा विद्याधराणां देवयोनीनां मरीचिरुप-
तप्तः पीडाकरः। स्निग्धो विपुलश्च वृद्धिप्रदः।
शकयवनेति। शका जनाः। यवनाः। दरदाः। पारताः। काम्बोजाः। तापसाः
तपोनिरताः। वनोपेता वनस्था एतान् वसिष्ठोऽभिहत उपतप्तो हन्ति। रश्मिसम्पन्नो
निरुपहतो विवृद्धिदो वृद्धिप्रदः।
अङ्गिरस इति। ज्ञानयुता ज्ञानोपेताः। धीमन्तो बुद्धिमन्तः। ब्राह्मणा द्विजा। एते
अङ्गिरसो विनिर्दिष्टाः कथिताः।
CC-0. JK Sanskrit Academy, Jammmu. Digitized by S3 Foundation USA

२५६ बृहत्संहिता
अत्रेरिति । कान्तारमटवी। तत्र भवो जन्म येषां ते कान्तारभवाः। जलजानि। जले
यानि द्रव्याणि जायन्ते। अम्भोनिधिः समुद्रः। सरितो नद्यः। एते अत्रेः।
राक्षसाः। पिशाचाः। दानवाः। दैत्याः। भुजङ्गाः सर्पाः। एते पुलस्त्यस्य स्मृताः
कथिताः। मूलफलं यत्किञ्चित्तत् पुलहस्य। यज्ञा मखाः। यज्ञभृतो यज्ञकर्तारः। तैः सह
यज्ञाः क्रतोरिति। तथा च वृद्धगर्गः—
देवदानवगन्धर्वाः सिद्धपन्नगराक्षसाः।
नागा विद्याधराः सर्वे मरीचेः परिकीर्तिताः ।।
यवनाः पारताश्चैव काम्बोजा दरदाः शकाः।
वसिष्ठस्य विनिर्दिष्टास्तापसा वनमाश्रिताः ।।
धीमन्तो ब्राह्मणा ये च ज्ञानविज्ञानपारगाः।
रूपलावण्यसंयुक्ता मुनेरङ्गिरसः स्मृताः ।।
कान्तारजास्तथाम्भोजा अत्रेर्ये सरिदाश्रिताः ।
पिशाचा दानवा दैत्या भुजङ्गा राक्षसास्तथा ।।
पुलस्त्यस्य विनिर्दिष्टाः पुष्पं मूलं फलं च यत्।
तत्सर्वं पुलहस्योक्तं यज्ञा यज्ञभृतश्च ये।।
क्रतोरेव विनिर्दिष्टा वेदज्ञा ब्राह्मणास्तथा ।। इति ।। ८-११ ।।
इति श्रीभट्टोत्पलविरचितायां संहिताविवृतौ सप्तर्षि-
चारो नाम त्रयोदशोऽध्यायः ॥ १३ ॥
वराहमिहिराचार्यग्रहचारोदधौ कृते ।
अर्थिनामुत्पलश्चक्रे स्वार्थाय विवृतिप्लवम् ।।
इति ग्रहचाराः समाप्ताः
CC-0. JK Sanskrit Academy, Jammmu. Digitized by S3 Foundation USA

अथ नक्षत्रकूर्मविभागाध्यायः
अथ नक्षत्रकूर्माध्यायो व्याख्यायते। तत्रादावेव तत्प्रविभागमाह—
नक्षत्रत्रयवर्गैराग्नेयाद्यैर्व्यवस्थितैर्नवधा ।
भारतवर्षे मध्यप्रागादिविभाजिता देशाः ॥१॥
कृत्तिका आदि तीन नक्षत्रों के एक-एक वर्ग द्वारा मेरु के दक्षिण भाग में स्थित
भारतवर्ष को मध्यस्थित कल्पना करके तथा अन्य देशों को पूर्व आदि क्रम से रखकर नव
भाग किये गये हैं॥१॥
नक्षत्रत्रयेण नववर्गास्तैर्नक्षत्रवर्गैः। आग्नेयाद्यैः कृत्तिकाद्यैर्नवधा नवभिः प्रकारैर्व्य-
वस्थितैः। क्व भारतवर्षे। मेरोर्दक्षिणभागो भारतवर्षं तत्र व्यवस्थितैः। तत्र च मध्यप्रागा-
दिविभाजिता देशाः। मध्यदेशे मध्यभागे भारतवर्षेऽन्ये देशाः प्रागादिना पूर्वांदिक्रमेण
विभाजिता विभागेन स्थापिता वक्ष्यमाणविधानेनेति। तथा च गर्गः—
कृत्तिकाद्यैस्त्रिनक्षत्रैर्भवर्गैर्नवभिः क्षितिः।
कल्पिता मध्यदेशादौ प्रागादिक्रमयोगतः॥
कृत्तिकाद्यैस्त्रिनक्षत्रो मध्यदेशे गणो यदा।
पापैरुपहतो हन्ति मध्यदेशाऽखिलांस्तदा॥
रौद्रादिको हन्ति पूर्वां सार्पाद्यः पूर्वदक्षिणम्।
आर्यम्णाद्यस्तथा याम्यां स्वात्याद्यो दक्षिणापराम्॥
ज्येष्ठाद्यः पश्चिमामाशां वैश्वाद्यश्चापरोत्तराम्।
वारुण्याद्यो हन्ति सौम्यां पौष्णाद्यः शूलिनो दिशम्॥ इति॥१॥
अथ मध्यदेशप्रविभागमाह—
भद्रारिमेदमाण्डव्यसाल्वनीपोज्जिहानसंख्याताः ।
मरुवत्सघोषयामुनसारस्वतमत्स्यमाध्यमिकाः ॥२॥
माथुरकोपज्योतिषधर्मारण्यानि शूरसेनाश्च।
गौरग्रीवोद्देहिकपाण्डुगुडाश्वत्थपाञ्चालाः ॥३॥
साकेतकङ्ककुरुकालकोटिकुकुराश्च पारियात्रनगः।
औदुम्बरकापिष्ठलगजाह्वयाश्चेति मध्यमिदम् ॥४॥
भद्र, अरिमेद, माण्डव्य, साल्व, नीप, उज्जहिान, संख्यात, मरु, वत्स, घोष, यामुन,
सारस्वत, मत्स्य, माध्यमिक, माथुर, उपज्योतिष, धर्मारण्य, शूरसेन, शौरग्रीव, उद्देहिक,
बृ० भ० प्र०-१७
CC-0. JK Sanskrit Academy, Jammmu. Digitized by S3 Foundation USA

(backwards 3) shape?
NO! It is a single rounded curve with a tail to the right: it is IDENTICAL to रु!
Wait, but could it be ध where the top loop filled in?
No, it has a tail going down-right, exactly like रु in कुरु right next to it!
Wait, why would it be रुर्मारण्य?
Wait, is it कुरुक्षेत्रधर्माण्य?
Wait, let's look at the letter between क्षेत्र and सारस्वताः:
Let's read the whole sequence:
कुरुक्षेत्र (ku-ru-kṣe-tra)
Then: रु (ru)
Then: र्मा (rmā)
Then: र (ra)
Then: ण्य (ṇya)
Wait, is it कुरुक्षेत्ररुर्मारण्य?
Wait! In line 8, it says: धर्मारण्यं पुण्यक्षेत्रम्।
So the place is indeed Dharmāraṇya.
In the verse/prose quoted from Parāśara (line 21-24):
Let's search Parāśara's text:
"शूरसेनोद्देहिकपाण्डुगुडाश्वत्थनीपकाञ्चनकौरवोत्तमज्योतिषभद्रारिमेदमाध्यमिकसाल्वसाकेतमत्स्यकपिष्ठलचक्रदौलेपमाण

नक्षत्रकूर्मविभागाध्यायः २५९

शूर्पकर्ण, खस, मगध, शिबिरगिरि, मिथिला, समतट, ओड्र ( उड़ीसा ), अश्ववदन,
दन्तुरक, प्राग्ज्योतिष, लौहित्य नद, क्षीरोद समुद्र, पुरुषाद, उदयगिरि, भद्र, गौडक, पौण्ड्र,
उत्कल, काशी, मेकल, अम्बष्ठ, एकपद, ताम्रलिप्तक, कोशलक, वर्धमान—ये देश
आर्द्रा आदि तीन नक्षत्रों के वर्ग ( पूर्व दिशा ) में स्थित हैं।।५-७।।
अथानन्तरं पूर्वस्यां दिशि देशप्रविभागः। तद्यथा—अञ्जनम्। वृषभध्वजः। पद्मम्।
माल्यवान्। एते सर्व एव गिरयः पर्वताः। तथा व्याघ्रमुखा जनाः। सुह्माः। कर्वटाः।
चन्द्रपुरं पत्तनं तत्र भवाश्चान्द्रपुराः। शूर्पकर्णा जनाः।
खसाः। मगधाख्यो देशः। शिबिरो गिरिः पर्वतः। मिथिलाख्यो देशः। समतटो
देशः। उड्रा जनाः। अश्ववदनाः। दन्तुरकाः। प्राग्ज्योतिषः। लौहित्याख्यो नदः। क्षीरोदसमुद्रः।
पुरुषादाः पुरुषभक्षा जनाः।
उदयगिरिः पर्वतः। भद्रा जनाः। गौडकाः। पौण्ड्रा जनाः। उत्कलाः। काशयः।
मेकलाः। अम्बष्ठाः। एकपदाः। ताम्रलिप्तकाः। कोशलकाः। वर्धमानाश्चेति। एते आर्द्रादिके
नक्षत्रत्रये देशाः। तथा च पराशरः—
'अथ पूर्वस्यां माल्यवच्छिबिराञ्जनपद्मवृषभध्वजोदयशिखरिदन्तुरकाः काशिकोशल-
मिथिलमेकलोत्कलपुण्ड्रकर्वटसमतटोड्रगौडकभद्रद्रविडसुह्मताम्रलिप्तप्राग्ज्योतिषवर्द्धमान-
वाजिमुखाम्बष्ठपुरुषादकर्णिकोष्ठाधिश्रोत्रव्याघ्रमुखलौहित्यार्णवक्षीरोदार्णवमीनाशनकिरात-
सौवीरमहीध्रराविवसनैकपादोद्यानुवासिनश्चे'ति।।५-७।।
अथाग्नेय्यां दिशि देशान् जनपदांश्चाह—
आग्नेय्यां दिशि कोशलकलिङ्गवङ्गोपवङ्गजठराङ्गाः ।
शौलिकविदर्भवात्सान्ध्रचेदिकाश्चोर्ध्वकण्ठाश्च ॥८॥
वृषनालिकेरचर्मद्वीपा विन्ध्यान्तवासिनस्त्रिपुरी ।
श्मश्रुधरहेमकुड्यव्यालग्रीवा महाग्रीवाः ॥९॥
किष्किन्धकण्टकस्थलनिषादराष्ट्राणि पुरिकदाशार्णाः ।
सह नग्नपर्णशबरैराश्लेषाद्ये त्रिके देशाः ॥१०॥
कोशल, कलिङ्ग, वंग, उपवंग, जठरांग, शौलिक, विदर्भ, वत्स, आन्ध्र, चेदिक,
ऊर्ध्वकण्ठ, वृष, नालिकेर, चर्मद्वीप, विन्ध्याचल के समीप, त्रिपुरी, श्मश्रुधर, हेमकूट,
व्यालग्रीव, महाग्रीव, किष्किन्धा, कण्टकस्थल, निषादराष्ट्र, पुरिक, दाशार्ण, नग्नशबर,
पर्णशबर—ये देश आश्लेषादि तीन नक्षत्रों के वर्ग ( आग्नेय ) में स्थित हैं।।८-१०।।
आग्नेय्यां पूर्वदक्षिणस्यां दिशि देशप्रविभागः। तद्यथा—कोशला जनाः। कलिङ्गाः।
वङ्गाः। उपवङ्गाः। जठराङ्गाः। शूलिकाः। विदर्भाः। वत्साः। अन्ध्राः। चेदिकाश्च।
ऊर्ध्वकण्ठाश्च।

CC-0. JK Sanskrit Academy, Jammmu. Digitized by S3 Foundation USA

२६० बृहत्संहिता
वृषः वृषस्थानम्। नालिकेरः। चर्मद्वीपः। विन्ध्यान्तवासिनः। विन्ध्यपर्वते ये निव-
सन्ति। त्रिपुरी नगरी। श्मश्रुधरा जनाः। हेमकूड्यं स्थानम्। व्यालग्रीवा जनाः। महाग्रीवाः।
किष्किन्धो देशः। कण्टकस्थलम्। निषादराष्ट्रम्। पुरिकाः। दाशार्णाः। नग्नशबराः।
पर्णशबराः। एते प्रागुक्ताः सह नग्नपर्णशबरैः। एते देशा आश्लेषाद्ये नक्षत्रत्रिके ज्ञेयाः।
तथा च पराशरः—
'अथ प्राग्दक्षिणस्यां विन्ध्यान्तवासिनश्चैदिवत्सदाशार्णाङ्गवङ्गोपवङ्गकलिङ्ग जठरपुण्ड्र-
शूलिकविदर्भनग्नपर्णशबरविन्ध्यक्षेत्रपुरपुरिककण्टकस्थलवृषद्वीपकौशलोर्ध्वककाम्बोज-
वर्मलूतककाककाचहेमकूड्यव्यालग्रीवश्मश्रुधरनालिकेरद्वीपकिष्किन्ध्याधिवासिनः'।।८-१०।।
अथ दक्षिणस्यां दिशि देशजनपदप्रविभागमाह—
अथ दक्षिणेन लङ्काकालाजिनसौरिकीर्णतालिकटाः ।
गिरिनगरमलयदर्दुरमहेन्द्रमालिन्यभरुकच्छाः ।।११।।
कङ्कटकङ्कणवनवासिशिबिकफणिकारकोङ्कणाभीराः ।
आकरवेणावर्तकदशपुरगोनर्दकेरलकाः ।।१२।।
कर्णाटमहाटविचित्रकूटनासिक्यकोल्लगिरिचोलाः ।
क्रौञ्चद्वीपजटाधरकावेर्यो रिष्यमूकश्च ।।१३।।
वैदूर्यशङ्खमुक्तात्रिवारिचरधर्मपट्टनद्वीपाः ।
गणराज्यकृष्णवेल्लूरपिशिकशूर्पाद्रिकुसुमनगाः ।।१४।।
तुम्बवनकार्मणयकयास्योदधितापसाश्रमा ऋषिकाः।
काञ्चीमरुचीपट्टनचेर्यार्यकसिंहला ऋषभाः।।१५।।
बलदेवपट्टनं दण्डकावनतिमिङ्गिलाशना भद्राः।
कच्छोऽथ कुञ्जरदरी सताम्रपर्णीति विज्ञेयाः ।।१६।।
लंका, कालाजिन, सौरिकीर्ण, तालिकट, गिरिनगर, मलय पर्वत, दर्दुर, महेन्द्र, मालिन्य,
भरुकच्छ, कंकट, कंकण, वनवासी, शिबिक, फणिकार, कोङ्कण, आभीर, आकर, वेण,
आवर्तक, दशपुर, गोनर्द, केरल, कर्णाट, महाटवी, चित्रकूट पर्वत, नासिक्य देश, कोल्लगिरि,
चोल, क्रौञ्चद्वीप, जटाधर, कावेरी नदी, ऋष्यमूक पर्वत, वैदूर्य, शंखमुक्ताकर देश, अत्र्याश्रम,
वारिचर, धर्मपुर द्वीप, गणराज्य, कृष्णवेल्लूर, पिशिक, शूर्पाद्रि, कुसुम नग, तुम्बवन,
कार्मणेयक, दक्षिण समुद्र, तापसाश्रम, ऋषिक, काञ्ची, मरुचीपट्टन, चेर्य, आर्यक, सिंहल,
ऋषभ, बलदेव, पट्टन, दण्डकावन, तिमिङ्गिलाशन, भद्र, कच्छ, कुञ्जरदरी, ताम्रपर्णी—
ये उत्तरफाल्गुनी आदि तीन नक्षत्रों के वर्ग (दक्षिण) में स्थित हैं।।११-१६।।
अथानन्तरं दक्षिणेन दक्षिणस्यां दिशि देशाः। तद्यथा—लङ्का। कालाजिनम्।
सौरिकीर्णाः। तालिकटाः। गिरिनगरम्। मलयः पर्वतः। दर्दुरः। महेन्द्रः। मालिन्यः।
एते पर्वताः। भरुकच्छा जनाः।
CC-0. JK Sanskrit Academy, Jammmu. Digitized by S3 Foundation USA

'?
Let's look REALLY closely at line 21:
'साराश्रमाः'
Next is single quote? No, closing quote is on 'साराश्रमाः':
Look: after माः there is an apostrophe / single quote: ’
Then two dandas: ।।
Then two 1s? Wait, there are THREE 1-like glyphs:
Look: ।। ११-१६ ।। or ।। १ १ १ - १ ६ ।।?
Let's count:
Glyph 1: ।
Glyph 2: ।
Glyph 3: १
Glyph 4: १
Wait, between Glyph 2 and '-' there are TWO digits!
Wait, look at:
।। १ १ - १ ६ ।।
Wait, why did I think three?
Ah, because in my first quick glance I wondered. But looking closely:
। (danda 1)
। (danda 2)
१ (one)
१ (one)

  • (hyphen)
    १ (one)
    ६ (six)
    । (danda 1)
    । (danda 2)
    Yes, it is: ।। ११-१६ ।।
    Wait, look at the space between ।। and ११:
    They are slightly spaced: "।। ११-१६ ।।"
    Wait, look:
    'साराश्रमाः' ।।११-१६।। or 'साराश्रमाः' ।। ११ - १६ ।।
    It's clearly verses 11 to 16

२६२ बृहत्संहिता
नैर्ऋत्यां दक्षिणपश्चिमायां दिशि देशाः। तद्यथा—पह्नवाः। काम्बोजाः। सिन्धुसौवीराः।
वडवामुखाः। अरवाः। अम्बष्ठाः। कपिलाः। नारीमुखाः। आनर्ताः।
फेणगिरिः। यवनाः। मार्गराः। कर्णप्रावेयाः। पारशवाः। शूद्राः। बर्बराः। किराताः।
खण्डाः। क्रव्यादाः। आभीराः। चञ्चूकाः।
हेमगिरिः। सिन्धुर्नदः। कालकाः। रैवतकाः। सुराष्ट्राः। बादराः। द्रविडाः। अत्रैव
नैर्ऋत्यां दिशि महार्णवो ज्ञेयो ज्ञातव्यः। एते स्वात्याद्ये भत्रितये स्वातिपूर्वके नक्षत्रत्रितये
ज्ञेयाः। तथा च पराशरः—
'अथ प्रत्यग्दक्षिणस्यां सुराष्ट्रमहाराष्ट्रसिन्धुसौवीरशूद्राभीरद्रविडकनकखण्डसिन्धु-
कालकफेणगिरिरैवतकनर्तकबाह्लीकयवनपह्नवमार्गरारवरथकाराम्बष्ठकालाजकर्णप्रवरगिरिवा-
सिनोऽतः परं महार्णवोऽर्वकोपजोऽग्निर्वडवामुख' इति।।१७-१९।।
अथ पश्चिमायां दिशि देशान् जनपदांश्चाह—
अपरस्यां मणिमान् मेघवान् वनौघः क्षुरार्पणोऽस्तगिरिः ।
अपरान्तकशान्तिकहैहयप्रशस्ताद्रिवोक्काणाः ।।२०।।
पञ्चनदरमठपारततारक्षितिजृङ्गवैश्यकनकशकाः ।
निर्मर्यादा म्लेच्छा ये पश्चिमदिक्स्थितास्ते च ।।२१।।
मणिमान्, मेघवान्, वनौघ, क्षुरार्पण, अस्तगिरि, अपरान्तक, शान्तिक, हैहय, प्रशस्ताद्रि,
वोक्काण, पञ्चनद, रमठ, पारत, तारक्षिति, जृङ्ग, वैश्य, कनक, शक, अन्य मर्यादाहीन
पश्चिम दिशा में निवास करने वाले म्लेच्छ जाति—ये सब ज्येष्ठा आदि तीन नक्षत्रों के वर्ग
( पश्चिम ) में स्थित हैं।।२०-२१।।
अपरस्यां पश्चिमायां दिशि देशाः। तद्यथा—मणिमान् पर्वतः। मेघवान्। वनौघः।
क्षुरार्पणः। अस्तगिरिः। अपरान्तकाः। शान्तिकाः। हैहयाः। प्रशस्ताद्रिः। वोक्काणाः।
पञ्चनदः। रमठः। पारतः। तारक्षितिः। जृङ्गाः। वैश्याः। कनकाः। शकाः। अन्ये च
ये म्लेच्छा निर्मर्यादा मर्यादारहिताः। पश्चिमदिक्स्थिताः पश्चिमायां दिशि निवासिनस्ते
सर्वेऽत्रैव ज्येष्ठाद्ये नक्षत्रत्रितये ज्ञेयाः। तथा च पराशरः—
'अथ पश्चिमायां दिशि मणिमान् क्षुरार्पणो मेघवान् वनौघः। चक्रवदस्तगिरिप्रशस्त-
मण्डितारः। पञ्चनदकाशिब्रह्मवसतितारक्षितिपारतशान्तिकशिबिरमठजृङ्गिवायव्यगुडवासि-
जहैहयसत्कङ्गताजिकहूणपार्श्वैर्वंतककवोक्काणाः। अन्ये च गिरिवनवासिनस्त्यक्तधर्म-
दण्डमर्यादा म्लेच्छजातयः'।।२०-२१।।
अथ वायव्यां दिशि देशान् जनपदानाह—
दिशि पश्चिमोत्तरस्यां माण्डव्यतुषारतालहलमद्राः ।
अश्मककुलूतहलडाः स्त्रीराज्यनृसिंहवनखस्थाः ।।२२।।

CC-0. JK Sanskrit Academy, Jammmu. Digitized by S3 Foundation USA

नक्षत्रकूर्मविभागाध्यायः २६३
वेणुमती फल्गुलुका गुलुहा मरुकुच्चचर्मरङ्गाख्याः ।
एकविलोचनशूलिकदीर्घग्रीवास्यकेशाश्च ॥२३॥
माण्डव्य, तुषार, ताल, हल, मद्र, अश्मक, कुलूत, हलड, स्त्रीराज्य, नृसिंहवन,
खस्थ, वेणुमती नदी, फल्गुलुका, गुलुहा, मरुकुच्छ, चर्मरङ्ग, एकविलोचन, शूलिक,
दीर्घग्रीव, आस्यकेश—ये सभी देश उत्तराषाढा आदि तीन नक्षत्रों के वर्ग ( वायव्य कोण )
में स्थित हैं॥२२-२३॥
पश्चिमोत्तरस्यां वायव्यां दिशि देशाः। तद्यथा—माण्डव्याः। तुषाराः। तालाः।
हलाः। मद्राः। अश्मकाः। कुलूतदेशाः। हलडाः। स्त्रीराज्यम्। नृसिंहवनम्। खस्थाः।
वेणुमती नदी। फल्गुलुकाः। गुलुहाः। मरुकुच्छाः। चर्मरङ्गाख्याः। एकविलोचनाः।
शूलिकाः। दीर्घग्रीवाः। दीर्घास्याः। दीर्घकेशाः। एते उत्तराषाढाद्ये त्रिके ज्ञेया देशाः।
तथा च पराशरः—
'अथ पश्चिमोत्तरस्यां दिशि गिरिमतिवेणुमतिरलमतिफल्गुलुकमाण्डव्यैकनेत्रमरु-
कुच्चतुषारतालमल्लहलडहलातवर्दिलीनविलीनदीर्घकेशग्रीवान्याङ्गरगविषवेषशूलि
गुलुहाः। परमतः स्त्रीराज्यमि'ति॥२२-२३॥
अथोत्तरस्यां दिशि देशप्रविभागमाह—
उत्तरतः कैलासो हिमवान् वसुमान् गिरिर्धनुष्मांश्च ।
क्रौञ्चो मेरुः कुरवस्तथोत्तराः क्षुद्रमीनाश्च ॥२४॥
कैकयवसातियामुनभोगप्रस्थार्जुन्यायनाग्नीध्राः ।
आदर्शान्तर्द्धीपित्रिगर्ततुरगाननाः श्वमुखाः ॥२५॥
केशधरचिपिटनासिकदासेरकवाटधानशरधानाः ।
तक्षशिलपुष्कलावतकैलावतकण्ठधानाश्च ॥२६॥
अम्बरमद्रकमालवपौरवकच्छारदण्डपिङ्गलकाः ।
माणहलहूणकोहलशीतकमाण्डव्यभूतपुराः ॥२७॥
गान्धारयशोवतिहेमतालराजन्यखचरगव्याश्च ।
यौधेयदासमेयाः श्यामाकाः क्षेमधूर्ताश्च ॥२८॥
कैलाश, हिमवान्, वसुमान्, धनुष्मान्, क्रौञ्च, मेरुगिरि, उत्तरकुरु, क्षुद्रमीन, कैकय,
वसाति, यामुन, भोगप्रस्थ, अर्जुऩायन, आग्नीध्र, आदर्श, अन्तर्द्धीपी, त्रिगर्त, तुरगानन,
श्वमुख, केशधर, चिपिटनासिक, दासेरक, वाटधान, शरधान, तक्षशील, पुष्कलावत्, कैलावत,
कण्ठधान, अम्बर, मद्रक, मालव, पौरव, कच्छार, दण्डपिङ्गलक, माणहल, हूण, कोहल,
शीत्तक, माण्डव्य, भूतपुर, गान्धार, यशोवती नगरी, हेमताल, राजन्य, खचर, गव्य, यौधेय,
CC-0. JK Sanskrit Academy, Jammmu. Digitized by S3 Foundation USA

२६४ बृहत्संहिता
दासमेय, श्यामक, क्षेमधूर्त्त—ये सभी देश शतभिषा आदि तीन नक्षत्रों के वर्ग ( उत्तर
दिशा ) में स्थित हैं॥२४-२८॥
उत्तरतः उत्तरस्यां दिशि देशाः। तद्यथा—कैलासः पर्वतः। हिमवान्। वसुमान्
गिरिः। धनुष्मांश्च गिरिरेव। क्रौञ्चः। मेरुः। कुरवस्तथोत्तरा उत्तरकुरवः। क्षुद्रमीनाः।
कैकयाः। वसातयः। यामुनाः। भोगप्रस्थाः। अर्जुनायनाः। आग्नीध्राः। आदर्शाः।
अन्तर्द्धीपिनः। त्रिगर्ताः। तुरगाननाः। श्वमुखाः।
केशधराः। चिपिटनासिकाः। दासेरकाः। वाटधानाः। शरधानाः। तक्षशिलाः शिलाः।
पुष्कलावताः। कैलावताः। कण्ठधानाः।
अम्बरावताः। मद्रकाः। मालवाः। पौरवाः। कच्छाराः। दण्डपिङ्गलकाः। माणहलाः।
हूणाः। कोहलाः। शीतकाः। माण्डव्याः। भूतपुराः।
गान्धाराः। यशोवति नगरी। हेमतालाः। राजन्याः। खचराः। गव्याः। यौधेयाः।
दासमेयाः। श्यामाकाः। क्षेमधूर्ताः। एते शतभिषगाद्ये नक्षत्रत्रये देशाः। तथा च पराशरः—
‘अथोत्तरस्यां हिमवान् क्रौञ्चो मधुमान् कैलासो वसुमानुत्तरोत्तरस्यां मद्रपौरवयौधेय-
मालवशूरसेनराजन्यार्जुनायनत्रैगर्तकैकयक्षुद्रमाचेलूकमत्स्यवसातिदर्भफलाफलप्रस्तलक्षे-
मधूर्त्तशाकलदाशधानहव्यमुरदण्डगव्यशरधानदासेरकवाटधानान्तर्द्धीपिगान्धारववन्धिषु-
वास्तुतक्षशिलालवणवतिपुष्कलावतीयशोवतिमणिवतिश्यामाकखचरकोहलकनगरशरभूत-
पुरकैरातकादर्शकान्तारदण्डपिङ्गलमाण्डव्यायामुनेयमाणहलहूणहेमतालाश्रमुखा हिमव-
द्ध्रुसुमकैलासक्रौञ्चात् परमभिजना’ इति॥२४-२८॥
अथैशान्यां प्रविभागमाह—
ऐशान्यां मेरुकनष्टराज्यपशुपालकीरकाश्मीराः ।
अभिसारदरदतङ्गणकुलूतसैरिन्र्धवनराष्ट्राः ॥२९॥
ब्रह्मपुरदार्बडामरवनराज्यकिरातचीनकौणिन्दाः ।
भल्लाः पटोलजटासुरकुनटखसघोषकुचिकाख्याः ॥३०॥
एकचरणाणुविद्धाः सुवर्णभूर्वसुधनं दिविष्ठाश्च ।
पौरवचीरनिवासित्रिनेत्रमुञ्जाद्रिगान्धर्वाः ॥३१॥
मेरुक, नष्टराज्य, पशुपाल, कीर, काश्मीर, अभिसार, दरद, तङ्गण, कुलूत, सैरिन्ध्र,
वनराष्ट्र, ब्रह्मपुर, दार्वडामर, वनराज्य, किरात, चीन, कौणिन्द, भल्ल, पटोल, जटासुर,
कुनट, खस, घोष, कुचिक, एकचरण, अणुविद्ध, सुवर्णभू, वसुधन, दिविष्ट, पौरव, चीरनिवासी,
त्रिनेत्र, मुञ्जाद्रि, गन्धर्व—ये सभी देश रेवती आदि तीन नक्षत्रों के वर्ग (ईशान कोण) में
स्थित हैं॥२९-३१॥
ऐशान्यां दिशि देशाः। तद्यथा—मेरुकः। नष्टराज्यम्। पशुपालाः। कीराः। काश्मीराः।
CC-0. JK Sanskrit Academy, Jammmu. Digitized by S3 Foundation USA

?
Let's count:
मा (1)
र्ग (2)
रा? Wait! Is that 'रा'?
Let's look closely:
It's NOT two letters, it is:
मा - र्ग - [wait, what is that letter?]
Wait! Is it 'रा'?
Letter 'र' has a curved top and a diagonal leg: र.
Does it look like 'र'?
Wait, look at 'रा' in 'कापिलवनितास्य':
No, in 'वनितास्य', there is no 'र'.
Look at 'रा' in 'गान्धारादर्श' (line 33): 'रा' has the body of 'र' plus the vertical stroke for 'aa'.
Now look at line 27:
After 'मा', there is 'र्ग' (rga).
Then there is 'रा' (raa)!
Wait, does 'र्ग' have an aa matra?
No, 'र्ग' has no aa matra, it's just 'र्ग'.
Then 'रा' (raa)!
Wait, is it "मार्गरानर्ताः"?
Wait, why would it be मार्गरानर्ताः?
Wait, what are the names of peoples in the South-West/West?
In Brihat Samhita: "मार्गराद्याश्च"!!
YES! Look:
"वणिङ्मुखा मार्गराद्याश्च" in Brihat Samhita 14.21!
The people are

२६६ बृहत्संहिता
पौष्णाद्ये काश्मीरत्रिगर्तदरदाभिसारचीनखसाः।
तङ्गणकिरातकीरा ब्रह्मपुरजटासुराश्चेति।। इति।।२९-३१।।
कृत्तिकाद्यैः प्रयोजनमाह—
वर्गैराग्नेयाद्यैः क्रूरग्रहपीडितैः क्रमेण नृपाः ।
पाञ्चालो मागधिकः कालिङ्गश्च क्षयं यान्ति ॥३२॥
आवन्तोऽथानर्तो मृत्युं चायाति सिन्धुसौवीरः ।
राजा च हारहौरो मद्रेशोऽन्यश्च कौणिन्दः ॥३३॥
इति श्रीवराहमिहिरकृतौ बृहत्संहितायां नक्षत्र-
कूर्मविभागाध्यायश्चतुर्दशः ॥१४॥
आग्नेय आदि नव वर्ग पापग्रह से पीड़ित हों तो क्रम से पाञ्चाल, मगध, कलिङ्ग,
अवन्ती, आनर्त्त, सिन्धु, सौवीर, हारहौर, मद्र और कौलिन्द देश के राजाओं का नाश होता
है।।३२-३३।।
इति 'विमला' हिन्दीटीकायां नक्षत्रकूर्मविभागाध्यायश्चतुर्दशः ॥१४॥
आग्नेयाद्यैः कृत्तिकाद्यैर्वर्गैः। क्रूरग्रहपीडितैः। क्रूरैरादित्याङ्गारकशनैश्चरैः पीडितैः।
क्रमेण परिपाट्या। एते नृपा राजानः क्षयं नाशं यान्ति। तद्यथा—कृत्तिकाद्ये पाञ्चालः। आर्द्राद्ये
मागधिकः। आश्लेषाद्ये कालिङ्गश्च। आर्यम्णाद्ये आवन्तः। स्वात्याद्ये आनर्तः। अथशब्द
आनन्तर्ये। ज्येष्ठाद्ये सिन्धुसौवीरो मृत्युं मरणं चायाति प्राप्नोति। उत्तराषाढाद्ये राजा हार-
हौरः। शतभिषगाद्ये मद्रेशो मद्राधिपः। रेवत्याद्ये अन्यश्चापरः कौणिन्द इति।।३३।।
इति श्रीभट्टोत्पलविरचितायां संहिताविवृतौ नक्षत्र-
कूर्मो नाम चतुर्दशोऽध्यायः ॥१४॥
CC-0. JK Sanskrit Academy, Jammmu. Digitized by S3 Foundation USA

अथ नक्षत्रव्यूहाध्यायः
अथ नक्षत्रव्यूहो व्याख्यायते। कस्मिन्नक्षत्रे के पदार्था आश्रिता इत्येतद्यत्र निरूप्यते
स नक्षत्रव्यूहः। तत्रादावेव कृत्तिकायामाह—
आग्नेये सितकुसुमाहिताग्निमन्त्रज्ञसूत्रभाष्यज्ञाः ।
आकरिकनापितद्विजघटकारपुरोहिताब्दज्ञाः ॥१॥
श्वेत पुष्प, अग्निहोत्री, मन्त्र जानने वाले, यज्ञशास्त्र को जानने वाले, वैयाकरण, खान,
आकरिक, हजाम, ब्राह्मण, कुम्भार, पुरोहित, ज्यौतिष—ये सब कृत्तिका नक्षत्रगत पदार्थ
हैं॥१॥
सितकुसुमानि श्वेतपुष्पाणि। आहिताग्निराहित आरोपितोऽग्निर्य्येन अग्नित्रयोपचारकाः।
मन्त्रज्ञा मन्त्रविदः। एवं सूत्रज्ञा यज्ञशास्त्रविदः। भाष्यज्ञा वैयाकरणाः। आकरः अर्थोत्पत्ति-
स्थानम्, तत्र नियुक्त आकरिकः। नापितः श्मश्रुकर्मकरः। द्विजो ब्राह्मणः। घटकारः कुम्भकारः।
पुरोहितः पुरोधाः। अब्दज्ञो ज्यौतिषिकः। एते आग्नेये कृत्तिकायां समाश्रिताः॥१॥
अथ रोहिण्यामाह—
रोहिण्यां सुव्रतपण्यभूपधनियोगयुक्तशाकटिकाः ।
गोवृषजलचरकर्षकशिलोच्चयैश्वर्यसम्पन्नाः ॥२॥
सुव्रत, पण्यवृत्ती, राजा, योगी, गाड़ी से आजीविका चलाने वाले, गौ, बैल, जल में
रहने वाले जन्तु, किसान, पर्वत, ऐश्वर्ययुत—ये सब पदार्थ रोहिणी नक्षत्रगत हैं॥२॥
सुव्रताः शोभनव्रताः। पण्याः पण्यवृत्तयः। भूपा राजानः। धनिनः। योगयुक्ता योग-
रताः। शाकटिकाः शकटजीविनः। गावः। वृषा दान्ताः। जलचराः प्राणिनः। कर्षकाः
कृषिकराः। शिलोच्चयाः पर्वताः। ऐश्वर्यसम्पन्ना ऐश्वर्ययुक्ताः। एते रोहिण्यामाश्रिताः॥२॥
अथ मृगशिरस्याह—
मृगशिरसि सुरभिवस्त्राब्जकुसुमफलरत्नवनचरविहङ्गाः ।
मृगसोमपीथिगान्धर्वकामुका लेखहाराश्च ॥३॥
सुगन्धियुक्त द्रव्य, वस्त्र, जलोत्पन्न द्रव्य, पुष्प, फल, रस, वनवासी, पक्षी, मृग,
सोमरस का पान करने वाले, विद्या जानने वाले, कामी, पत्रवाहक—ये सब पदार्थ मृगशिर
नक्षत्रगत हैं॥३॥
सुरभीणि सुगन्धद्रव्याणि। वस्त्राण्यम्बराणि। अब्जं यत्किञ्चिज्जलोद्भवम्। कुसु-
मानि पुष्पाणि। फलानि प्रसिद्धान्याम्रादीनि। रत्नानीन्द्रनीलप्रभृतीनि। वनचरा वनवासिनः।
CC-0. JK Sanskrit Academy, Jammnu. Digitized by S3 Foundation USA

२६८ बृहत्संहिता
विहङ्गाः पक्षिणः। मृगा अरण्यप्राणिणः। सोमपीथयः सोमपाः। गान्धर्वा गेयज्ञाः। कामुकाः
कामिनः। लेखहारा लेखवाहाः। एते सर्व एव मृगशिरसि।।३।।
अथार्द्रायामाह—
रौद्रे वधबन्धानृतपरदारस्तेयशाठ्यभेदरताः ।
तुषधान्यतीक्ष्णमन्त्राभिचारवेतालकर्मज्ञाः ॥४॥
वध करने वाले, प्राणियों को बाँधने वाले, असत्य भाषण करने वाले, पर-स्त्रीगामी,
चोर, शठ ( धूर्त ), भेद कराने वाले, भूसी वाले धान्य, क्रूर, मन्त्र को जानने वाले,
अभिचारज्ञ ( वशीकरण आदि कर्मों को जानने वाले ), वेताल के उत्थापन का कर्म जानने
वाले—ये सब आर्द्रा नक्षत्रगत पदार्थ हैं॥४॥
वधरता घातकाः। बन्धरताः प्राणिनां ये बन्धं कुर्वन्ति। अनृतरता असत्यभाषिणः।
परदाररताः परस्त्रीषु सक्ताः। स्तेयरताश्चौराः। शठाः परकार्यविमुखाः। तथा चोक्तम्—
मनसा वचसा यश्च दृश्यतेऽकार्यतत्परः।
कर्मणा विपरीतश्च स शठः सद्बिरिष्यते।।
तस्य भावः शाठ्यम्। तत्र ये रताः। एकीभूतानां पदार्थानां पृथक्करणं भेदाः। तत्र
ये रताः। तुषधान्यं शालयः। तीक्ष्णाः क्रूराः। मन्त्रज्ञा मन्त्रविदः। अभिचारज्ञा वशीकरणा-
दिकर्मविदः। वेतालकर्मज्ञा वेतालोत्थापनविद्यास्वभिज्ञाः। एते सर्वे रौद्रे आर्द्रायाम्।।४।।
अथ पुनर्वसावाह—
आदित्ये सत्यौदार्यशौचकुलरूपधीयशोऽर्थयुताः ।
उत्तमधान्यं वणिजः सेवाभिरताः सशिल्पिजनाः ॥५॥
सत्य भाषण करने वाले, दानी, शौचयुत ( शुद्ध ), दूसरे के धनादि का लोभ नहीं
करने वाले, कुलीन, सुन्दर, बुद्धिमान, यशस्वी, धनी, उत्तम धान्य, वणिक्, सेवक,
शिल्पी—ये सब पुनर्वसु नक्षत्रगत पदार्थ हैं॥५॥
सत्ययुताः सत्यभाषिणः। औदार्ययुता दानशीलाः। शौचयुताः शुद्धा परधनादिष्व-
लुब्धाः। कुलयुताः कुलीनाः। रूपयुताः सुरूपाः। धीयुता बुद्धिमन्तः। यशोयुता यश-
स्विनः। अर्थयुता धनिनः। उत्तमधान्यं कलमशाल्यादि। वणिजः किराटाः। सेवाभिरताः
सेवकाः। ते च सशिल्पिजनाः शिल्पिजनैः कुम्भकारप्रभृतिभिः सहिताः। एते सर्व एवा-
ऽऽदित्ये पुनर्वसौ॥५॥
अथ पुष्ये आह—
पुष्ये यवगोधूमाः शालीक्षुवनानि मन्त्रिणो भूपाः ।
सलिलोपजीविनः साधवश्च यज्ञेष्टिसक्ताश्च ॥६॥
यव, गेहूँ, धान्य, ईख ( गन्ना ), वन, मन्त्री, राजा, जल से आजीविका चलाने वाले

नक्षत्रव्यूहाध्यायः २६९
( धीवर आदि ), सज्जन, याज्ञिक ( पुत्रकाम्य आदि यज्ञ कराने वाले )—ये सब
पदार्थ पुष्य नक्षत्रगत हैं।।६।।
यवाः। गोधूमाः। शालयो धान्यानि। इक्षवः। वनान्यरण्यानि। मन्त्रिणः सचिवाः।
भूपा राजानः। सलिलोपजीविनः सलिलं जलं तेनोपजीवन्ति तेनैवार्जनं ये कुर्वन्ति
धीवरप्रायाः। साधवश्च सज्जनाः। यज्ञसक्ता यागेष्वनुरक्ताः। इष्टयः पुत्रकाम्यादयः, तासु
च ये सक्ता निरताः। एते सर्व एव पुष्ये।।६।।
अथाऽऽश्लेषायामाह—
अहिदेवे कृत्रिमकन्दमूलफलकीटपन्नगविषाणि ।
परधनहरणाभिरतास्तुषधान्यं सर्वभिषजश्च ॥७॥
कृत्रिम द्रव्य, कन्द, मूल, फल, कीट, सर्प, विष, दूसरे के धन का हरण करने वाले,
भूसी वाले धान्य, सभी प्रकार की औषधियों का प्रयोग करने वाले—ये सब आश्लेषा
नक्षत्रगत पदार्थ हैं।।७।।
कृत्रिमाणि द्रव्याणि यानि युक्त्या क्रियन्ते। यन्मूलमेव बीजं स कन्दः। केचिद-
भिनवाङ्कुरमिच्छन्ति। मूलानि प्रसिद्धानि। फलानि च प्रसिद्धान्येव। कीटाः कृमिजातयः।
पन्नगाः सर्पाः। विषं प्रसिद्धम्। परधनहरणे ये अभिरताः सक्ताः। तुषधान्यं शालयः।
सर्वभिषजो निःशेषाः शल्यहर्तृशालाकिकाः कायचिकित्सकादयः। एते सर्व एवाहिदेवे
आश्लेषायाम्।।७।।
अथ मघायामाह—
पित्र्ये धनधान्याढ्याः कोष्ठागाराणि पर्वताश्रयिणः ।
पितृभक्तवणिक्शूराः क्रव्यादाः स्त्रीद्विषो मनुजाः ॥८॥
धनी, धान्यागार, पर्वत पर रहने वाले, पिता-माता के सेवक, व्यापारी, शूर, मांसाहारी,
स्त्रीद्वेषी—ये सब मघा नक्षत्रगत पदार्थ हैं।।८।।
धनधान्याढ्या वित्तशालिबहुलाः। कोष्ठागाराणि विपुलग्रामाः। पर्वताश्रयिणः
पर्वतनिवासिनः। पितृभक्ताः पितॄणां पूजाभिरताः। वणिजः क्रयविक्रयनिरताः। शूराः
संग्रामप्रियाः। क्रव्यादा मांसाशिनः, पक्वमपक्वं वा मांसमश्नन्ति। स्त्रीणां द्विषो ये
मनुजा मनुष्याः। एते सर्व एव पित्र्ये मघायाम्।।८।।
अथ पूर्वफल्गुन्यामाह—
प्राक्फल्गुनीषु नटयुवतिसुभगगान्धर्वशिल्पिपण्यानि ।
कर्पासलवणमाक्षिकतैलानि कुमारकाश्चापि ॥९॥
नाचने वाले, स्त्रियाँ, सबों के प्रिय, गानविद्या को जानने वाले, शिल्पी, विक्रय या
क्रय-द्रव्य, कार्पास ( रूई ), नमक, शहद, तेल, बालक—ये सभी पदार्थ पूर्वफाल्गुनी
नक्षत्रगत हैं।।९।।
CC-0. JK Sanskrit Academy, Jammmu. Digitized by S3 Foundation USA

२७० बृहत्संहिता
नटा ये नृत्यन्ति। युवतयः स्त्रियः। सुभगाः सर्वजनवल्लभाः। गान्धर्वा गेयप्रवीणाः।
शिल्पिनश्चित्रकारप्रभृतयः। पण्यं यत्किञ्चिद्विक्रयद्रव्यं क्रेयं वा। कर्पासः प्रसिद्धः। लवणं
सैन्धवम्। माक्षिकं क्षौद्रम्। तैलं तिलतैलम्। एतानि। तथा कुमारका बालकाः। एते सर्व
एव प्राक्फल्गुनीषु पूर्वफल्गुन्याम्।।९।।
अथोत्तरफल्गुन्यामाह—
आर्यम्णे मार्दवशौचविनयपाखण्डिदानशास्त्ररताः।
शोभनधान्यमहाधनकर्मानुरताः समनुजेन्द्राः ।।१०।।
कोमल हृदय वाले, शुद्ध (दूसरे के धनादि को नहीं चाहने वाले), नीतिज्ञ, पाखण्डी
(वेदनिन्दक), दानी, शास्त्रों में निरत, सुन्दर धान्य, अतिशय धनी, कर्म में निरत
राजा—ये सब उत्तरफल्गुनी नक्षत्रगत पदार्थ हैं।।१०।।
मार्दवरता मृदुभावसमेताः। शौचरताः शुद्धाः परधनादिष्वलुब्धाः। विनयरता नीतिज्ञाः।
पाखण्डिनो वेदबाह्यास्तेषु ये रताः सक्ताः। दानरता दानसक्ताः। शास्त्ररताः पठनशीलाः।
शोभनं धान्यं कलमशाल्यादि। महाधना अतिधनिनः। कर्मानुरताः कर्मस्वतिसक्ताः। ते
च समनुजेन्द्रा मनुजेन्द्रैनृपैः सहिताः। एते सर्व एवाऽऽर्यम्णे उत्तरफल्गुन्याम्।।१०।।
अथ हस्त आह—
हस्ते तस्करकुञ्जररथिकमहामात्रशिल्पिपण्यानि।
तुषधान्यं श्रुतयुक्ता वणिजस्तेजोयुताश्चात्र ।।११।।
चोर, हाथी, रथ पर चलने वाले, हस्तिसाधनपति, शिल्पी, क्रय-विक्रय द्रव्य, भूसी
वाले धान्य, सुनने वाले, वणिक्, तेजस्वी—ये सब हस्त नक्षत्रगत पदार्थ हैं।।११।।
तस्कराश्चौराः। कुञ्जरा हस्तिनः। रथिका रथेन गन्त्यादिना ये गच्छन्ति। महामात्रा
हस्तिसाधनपतयः। शिल्पिनश्चित्रकारप्रभृतयः। पण्यं यत्किञ्चिद्विक्रयद्रव्यम्। तुषधान्यं
शालयः। श्रुतयुक्ताः श्रुताभिनिरताः। वणिजः क्रयविक्रयनिरताः। तेजोयुतास्तेजस्विनः।
अत्रास्मिन् हस्ते सर्व एवैते।।११।।
अथ चित्रायामाह—
त्वाष्ट्रे भूषणमणिरागलेख्यगान्धर्वगन्धयुक्तिज्ञाः।
गणितपटुतन्तुवायाः शालाक्या राजधानीनि ।।१२।।
अलंकार को जानने वाले, मणि के लक्षण को जानने वाले, रागज्ञ (रंगरेज),
लेखक, गान विद्या को जानने वाले, सुगन्धियुत द्रव्य बनाने वाले, गणितज्ञ, जुलाहा, नेत्र-
रोगचिकित्सक, राजा के उपयोगी धान्य—ये सब चित्रा नक्षत्रगत पदार्थ हैं।।१२।।
भूषणज्ञा अलङ्कारादिषु कुशलाः। मणिज्ञा मणिलक्षणज्ञाः। रागज्ञा यैर्वस्त्रादिषु
रागः क्रियते। लेख्यज्ञा लिपिवेत्तारः। गान्धर्वज्ञा गीतविदः। गन्धयुक्तिज्ञा बहुभिर्द्रव्यै-
CC-0. JK Sanskrit Academy, Jammu. Digitized by S3 Foundation USA