बृहत्संहिता: प्रथम भाग (आचार्य वराहमिहिर - विमला हिन्दी व्याख्या, पं. अच्युतानन्द झा)
Brihat Samhita Vol 1 with Vimala Hindi Commentary
आचार्य वराहमिहिर (टीकाकार: पं. अच्युतानन्द झा) द्वारा
पृष्ठ 292, कुल 728 में से
संदर्भ में पढ़ेंअथ सप्तर्षिचाराध्यायः
अथ सप्तर्षिचारो व्याख्यायते। तत्रादावेव तेषां मुनीनां दिक्संस्थानलक्षणमाह—
सैकावलीव राजति ससितोत्पलमालिनी सहासेव ।
नाथवतीव च दिग् यैः कौवेरी सप्तभिर्मुनिभिः ॥१॥
एकावली ( भूषणविशेष ) से शोभित, श्वेत कमल की माला से भूषित, मुस्कानयुत
और स्वामी-सहित कामिनी की तरह सात मुनियों से युत उत्तर दिशा शोभित है। ( यहाँ
मुनिपंक्तियों के कुटिल होने के कारण इनमें पूर्वोक्त सभी विशेषण उत्पन्न होते हैं ) ॥१॥
यैः सप्तभिर्मुनिभिः कौवेरी उत्तरा दिग् नाथवतीव च विराजते शोभते। यथा नाथ-
वती प्रभुणा युक्ता नायिका विराजते तद्वत् कौवेरीति। नाथवती कीदृशी भवति? सैकाव-
लीव। सह एकावल्या वर्तते या। एकावलीत्याभरणविशेषस्य संज्ञा। एवं ससितोत्पलमालिनी
सहासेव। सह सितया श्वेतयोत्पलमालया वर्तते सह हासेन च। मुनिपङ्क्तेः कुटिलत्वादेतानि
विशेषणान्युपपद्यन्त इति।। १।।
ध्रुववशाद् भ्रमद्भिरैर्यैरुत्तरा दिगेवंविधा लक्ष्यते तेषां चारं वक्ष्यामीत्याह—
ध्रुवनायकोपदेशात्ररिनर्त्तीवोत्तरा भ्रमद्भिश्च ।
यैश्चारमहं तेषां कथयिष्ये वृद्धगर्गमतात् ॥२॥
ध्रुव नक्षत्ररूप नायक के उपदेश से भ्रमण करने वाले सप्तर्षियों से उत्तर दिशा मानो
बारम्बार नाचती है। अब वृद्ध गर्ग के मत से उनका सञ्चार कहता हूँ॥२॥
यैर्मुनिभिर्भ्रमद्भिरुत्तरा कौवेरी दिक् नरिनर्तीव। अत्यर्थं नृत्यति नरिनर्ति। कथं ध्रुव-
नायकोपदेशात्। ध्रुव एव नायको ध्रुवनायकस्तदुपदेशात्। यतो नर्तक्या उपदेशो नायक
आचार्यो भवति। तस्या ध्रुवनायकोपदेशः। यस्मात् सकलज्योतिश्चक्रस्य ध्रुव एव भ्रामकः।
तथा च भट्टब्रह्मगुप्तः—
ध्रुवयोर्बद्धं सव्यगममराणां क्षितिजसंस्थमुडुचक्रम्।
अपसव्यगमसुराणां भ्रमति प्रवहानिलक्षिप्तम्।। इति।
तेषां मुनीनां चारमहं वृद्धगर्गमतात् कथयिष्ये। वृद्धगर्गो नाम महामुनिस्तन्मता-
तत्कृताच्छास्त्रादिति।।२।।
अधुनैतेषां चारनक्षत्रानयनमाह—
आसन् मघासु मुनयः शासति पृथ्वीं युधिष्ठिरे नृपतौ ।
षड्द्विकपञ्चद्वियुतः शककालस्तस्य राज्ञश्च ॥३॥
CC-0. JK Sanskrit Academy, Jammmu. Digitized by S3 Foundation USA