बृहत्संहिता: प्रथम भाग (आचार्य वराहमिहिर - विमला हिन्दी व्याख्या, पं. अच्युतानन्द झा)
Brihat Samhita Vol 1 with Vimala Hindi Commentary
आचार्य वराहमिहिर (टीकाकार: पं. अच्युतानन्द झा) द्वारा
पृष्ठ 294, कुल 728 में से
संदर्भ में पढ़ें२५४ बृहत्संहिता
अथ संस्थानलक्षणमाह—
पूर्वे भागे भगवान् मरीचिरपरे स्थितो वसिष्ठोऽस्मात् ।
तस्याङ्गिरास्ततोऽत्रिस्तस्यासन्नः पुलस्त्यश्च ॥५॥
पुलहः क्रतुरिति भगवानासन्ना अनुक्रमेण पूर्वाद्यात् ।
तत्र वसिष्ठं मुनिवरमुपाश्रितारुन्धती साध्वी ॥६॥
पूर्व दिशा में भगवान् मरीचि, उनसे पश्चिम में वशिष्ठ, वशिष्ठ से पश्चिम में अङ्गिरा,
अङ्गिरा के बाद अत्रि, अत्रि के समीप पुलस्त्य, इनके बाद पुलह, पुलह के बाद क्रतु—
इस तरह पूर्व दिशा से लेकर क्रम से सप्तर्षियों की स्थिति रहती है और इनके मध्य में
अरुन्धती वसिष्ठ के आश्रित है।।५-६।।
पूर्वे भागे पूर्वस्यां दिशि भगवान् मरीचिर्नाम महर्षिः स्थितः। अस्मान्मरीचेरपरे
पश्चिमे भागे वसिष्ठः स्थितः। तस्य वसिष्ठस्यापरे अङ्गिराः स्थितः। ततस्तस्मादङ्गिरसोऽत्रिः
स्थितः। तस्यात्रेरासन्नो निकटवर्ती पुलस्त्यश्च।
ततः पुलहस्ततः क्रतुरिति भगवान्। अनुक्रमेण परिपाट्या पूर्वाद्यात् पूर्वांदित
आसन्ना निकटस्थिताः। तत्र च तन्मध्ये अरुन्धती साध्वी सच्छीला मुनिवरं मुनिप्रधानं
वसिष्ठमुपाश्रिता संश्रितेत्यर्थः।।५-६।।
अथैतैः शुभाशुभफलमाह—
उल्काशनिधूमाद्यैर्हता विवर्णा विरश्मयो ह्रस्वाः ।
हन्युः स्वं स्वं वर्गं विपुलाः स्निग्धाश्च तद्वृद्ध्यै ॥७॥
उल्का, वज्र या धूम आदि से हत, विवर्ण, ज्योतिरहित या स्वल्प बिम्ब वाला सप्तर्षि
मण्डल हो तो अपने-अपने वर्ग का नाश करता है तथा विपुल और निर्मल बिम्ब वाला हो
तो अपने वर्ग की वृद्धि करता है।।७।।
एते मुनय उल्कया अशन्या धूमेन वा। आदिग्रहणाद्रजोनीहारपांशुभिर्हताः। तथा
विवर्णाः कलुषाः। विरश्मयो विगतकिरणाः। ह्रस्वाः स्वल्पबिम्बाः स्वं स्वमात्मीयवर्गं
वक्ष्यमाणं हन्युर्नाशयेयुः। तथा विपुला विस्तीर्णाः। स्निग्धा निर्मलाश्च तद्वृद्ध्यै स्ववर्गसिद्धये
भवन्ति। तथा च वृद्धगर्गः—
उल्कया केतुना वापि धूमेन रजसापि वा।
हता विवर्णाः स्वल्पा वा किरणैः परिवर्जिताः।।
स्वं स्वं वर्गं तदा हन्युर्मुनयः सर्व एव ते।
विपुलाः स्निग्धवर्णाश्च स्ववर्गपरिपोषकाः।। इति।।७।।
अथैतेषां स्ववर्गमाह—
गन्धर्वदेवदानवमन्त्रौषधिसिद्धयक्षनागपनाम् ।
पीडाकरो मरीचिर्ज्ञेयो विद्याधराणां च ॥८॥
CC-0. JK Sanskrit Academy, Jammnu. Digitized by S3 Foundation USA