सामग्री पर जाएँ
सर्वकोश
बृहत्संहिता: प्रथम भाग (आचार्य वराहमिहिर - विमला हिन्दी व्याख्या, पं. अच्युतानन्द झा)

बृहत्संहिता: प्रथम भाग (आचार्य वराहमिहिर - विमला हिन्दी व्याख्या, पं. अच्युतानन्द झा)

Brihat Samhita Vol 1 with Vimala Hindi Commentary

आचार्य वराहमिहिर (टीकाकार: पं. अच्युतानन्द झा) द्वारा

DevanagariHindipublished728 पृष्ठ

पृष्ठ 293, कुल 728 में से

संदर्भ में पढ़ें
पृष्ठ 293

सप्तर्षिचाराध्यायः २५३
जब राजा युधिष्ठिर पृथ्वी पर राज्य करते थे, उस समय मघा नक्षत्र में सप्तर्षि थे।
शकाब्द में २५२६ मिलाने से युधिष्ठिर का गताब्द काल होता है।
१८७५ शकाब्द में नक्षत्र लाने का उदाहरण—एक नक्षत्र में सप्तर्षि सौ ( १०० )
वर्ष रहते हैं; अतः २५२६+१८७५/१०० = ४४०१/१००, लब्धि ४४ शेष १।
अतः गत नक्षत्र उत्तराभाद्रपदा और वर्तमान नक्षत्र रेवती का १ वर्ष भुक्त और ९९
वर्ष भोग्य हैं।।३।।
मुनयो मरीच्यादयः सप्तर्षयो युधिष्ठिरे पाण्डुतनये नृपतौ राजनि पृथ्वीं महीं शासति
परिपालयति मघासु मघानक्षत्रेष्वासन्नध्यतिष्ठन्। तथा च वृद्धगर्गः—
कलिद्वापरसन्धौ तु स्थितास्ते पितृदैवतम्।
मुनयो धर्मनिरताः प्रजानां पालने रताः।।
तस्य च युधिष्ठिरस्य राज्ञः षड्द्विकपञ्चद्वियुतः शककालो गतः। सहस्रद्वयेन पञ्चभिः
शतैः षड्विंशत्यधिकैः २५२६ शकनृपकालो युक्तः कार्यः। एवं कृते यद्भवति तावद्वर्षवृन्दं
वर्तमानकालं यावद् गतम्। तस्य च शतेन भागमाहृत्य यदवाप्यते तानि नक्षत्राणि मघा-
दीनि भुक्तानि यच्छेषं तानि वर्षाणि भुज्यमाने नक्षत्रे तेषां प्रविष्टानां गतानि। तानि च
शताद्विशोध्य यदवशिष्यते तावन्त्येव वर्षाणि तस्मिन्नक्षत्रे स्थितानीति। लब्धनक्षत्राणामपि
सप्तविंशत्या भागमपहृत्यावशेषाङ्कसमं मघादिनक्षत्रं भुक्तमिति वाच्यम्।।३।।
अथ तेषां नक्षत्रभोगप्रमाणकालं नक्षत्रावस्थितिं चाह—
एकैकस्मिन्नृक्षे शतं शतं ते चरन्ति वर्षाणाम्।
प्रागुदयतोऽप्यविवरादृजूनयति तत्र संयुक्ताः ॥४॥
एक-एक नक्षत्र में सौ-सौ वर्ष सप्तर्षि रहते हैं। जिस नक्षत्र के पूर्व दिशा में उदय
होने पर सप्तर्षि-मण्डल स्पष्ट दिखाई दे, उसी नक्षत्र में उनकी स्थिति समझनी चाहिये।
'प्रागुत्तरश्चैते सदोदयन्ते ससाध्वीकाः।' ऐसा पाठ होने के फलस्वरूप ईशान कोण में सदा
साध्वी अरुन्धती के साथ सप्तर्षि उदित होते हैं—ऐसा अर्थ समझना चाहिये।।४।।
ते मुनय एकैकस्मिन्नृक्षे नक्षत्रे शतं शतं वर्षाणां चरन्ति। तथा च कश्यपः—
शतं शतं तु वर्षाणामेकैकस्मिन् महर्षयः।
नक्षत्रे निवसन्त्येते ससाध्वीका महातपाः।।
अविवरात्निरन्तरं प्रागुदयतः प्राक् पूर्वस्यां दिशि उदयतो यन्नक्षत्रं तेषामृजून्नयति
स्पष्टतां सप्तर्षिपङ्क्त्या नयति तत्र तस्मिन्नक्षत्रे ते संयुक्ताः स्थिता इति। एतदुक्तं भवति—
यस्य नक्षत्रस्य प्रागुदयतः सप्तर्षिपङ्क्तिः स्पष्टा भवति तस्मिन्नेव स्थिता इति। केचित्
प्रागुत्तरतश्चैते सदोदयन्ते ससाध्वीका इति पठन्ति। ते च प्रागुत्तरतश्चैशान्यां दिशि सदा
सर्वकालं ससाध्वीकाः सारुन्धतिका उदयन्ते।।४।।
CC-0. JK Sanskrit Academy, Jammmu. Digitized by S3 Foundation USA