बृहत्संहिता: प्रथम भाग (आचार्य वराहमिहिर - विमला हिन्दी व्याख्या, पं. अच्युतानन्द झा)
Brihat Samhita Vol 1 with Vimala Hindi Commentary
आचार्य वराहमिहिर (टीकाकार: पं. अच्युतानन्द झा) द्वारा
पृष्ठ 297, कुल 728 में से
संदर्भ में पढ़ेंअथ नक्षत्रकूर्मविभागाध्यायः
अथ नक्षत्रकूर्माध्यायो व्याख्यायते। तत्रादावेव तत्प्रविभागमाह—
नक्षत्रत्रयवर्गैराग्नेयाद्यैर्व्यवस्थितैर्नवधा ।
भारतवर्षे मध्यप्रागादिविभाजिता देशाः ॥१॥
कृत्तिका आदि तीन नक्षत्रों के एक-एक वर्ग द्वारा मेरु के दक्षिण भाग में स्थित
भारतवर्ष को मध्यस्थित कल्पना करके तथा अन्य देशों को पूर्व आदि क्रम से रखकर नव
भाग किये गये हैं॥१॥
नक्षत्रत्रयेण नववर्गास्तैर्नक्षत्रवर्गैः। आग्नेयाद्यैः कृत्तिकाद्यैर्नवधा नवभिः प्रकारैर्व्य-
वस्थितैः। क्व भारतवर्षे। मेरोर्दक्षिणभागो भारतवर्षं तत्र व्यवस्थितैः। तत्र च मध्यप्रागा-
दिविभाजिता देशाः। मध्यदेशे मध्यभागे भारतवर्षेऽन्ये देशाः प्रागादिना पूर्वांदिक्रमेण
विभाजिता विभागेन स्थापिता वक्ष्यमाणविधानेनेति। तथा च गर्गः—
कृत्तिकाद्यैस्त्रिनक्षत्रैर्भवर्गैर्नवभिः क्षितिः।
कल्पिता मध्यदेशादौ प्रागादिक्रमयोगतः॥
कृत्तिकाद्यैस्त्रिनक्षत्रो मध्यदेशे गणो यदा।
पापैरुपहतो हन्ति मध्यदेशाऽखिलांस्तदा॥
रौद्रादिको हन्ति पूर्वां सार्पाद्यः पूर्वदक्षिणम्।
आर्यम्णाद्यस्तथा याम्यां स्वात्याद्यो दक्षिणापराम्॥
ज्येष्ठाद्यः पश्चिमामाशां वैश्वाद्यश्चापरोत्तराम्।
वारुण्याद्यो हन्ति सौम्यां पौष्णाद्यः शूलिनो दिशम्॥ इति॥१॥
अथ मध्यदेशप्रविभागमाह—
भद्रारिमेदमाण्डव्यसाल्वनीपोज्जिहानसंख्याताः ।
मरुवत्सघोषयामुनसारस्वतमत्स्यमाध्यमिकाः ॥२॥
माथुरकोपज्योतिषधर्मारण्यानि शूरसेनाश्च।
गौरग्रीवोद्देहिकपाण्डुगुडाश्वत्थपाञ्चालाः ॥३॥
साकेतकङ्ककुरुकालकोटिकुकुराश्च पारियात्रनगः।
औदुम्बरकापिष्ठलगजाह्वयाश्चेति मध्यमिदम् ॥४॥
भद्र, अरिमेद, माण्डव्य, साल्व, नीप, उज्जहिान, संख्यात, मरु, वत्स, घोष, यामुन,
सारस्वत, मत्स्य, माध्यमिक, माथुर, उपज्योतिष, धर्मारण्य, शूरसेन, शौरग्रीव, उद्देहिक,
बृ० भ० प्र०-१७
CC-0. JK Sanskrit Academy, Jammmu. Digitized by S3 Foundation USA